Yoga Vasistha · Chapter 3.13

trayodaśaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
parame brahmaṇi sphāre same rāma samasthite /
anutpannanabhastejastamaḥsattā cidātmani

pūrvaṃ cetyatvakalanaṃ sataścetyāṃśacetanāt /
udeti cittakalanaṃ citiśaktitvacetanāt

tato jīvatvakalanaṃ cetyasaṃyogacetanāt /
tato'sya māyākalanaṃ cetyaikaparatāvaśāt

tato buddhitvakalanamahantāpariṇāmataḥ /
etadeva manastādiśabdatanmātrakādimat

ucchūnādanyatanmātrabhāvanādbhūtarūpiṇaḥ /
ayamitthaṃ mahāgulmo jagadādirvilokyate

jhaṭityevaṃ krameṇeti svapne puramivākṛtam /
mahākāśamahāṭavyāmudbhūyodbhūya naśyati

jagatkarañjakuñjānāṃ bījametadavāpajam /
nāpekṣate kiṃcidapi kṣitivāryanalādikam

etaccidātmakaṃ paścātkilorvyādi kariṣyati /
svaṃ svapnavitpuramiva cinmātrātmakameva yat

jagadādyaṅkuraṃ yatra tatrasthamapi muñcati /
jagataḥ pañcakaṃ bījaṃ pañcakasya cidavyayā

yadbījaṃ tatphalaṃ viddhi tasmādbrahmamayaṃ jagat /
evameṣa mahākāśe sargādau pañcako gaṇaḥ

cicchaktyā svāṅgabhūtātmā kalpitosti na vāstavaḥ /
anenocchūnatāmetya yadapīdaṃ vitanyate

tadapyākāśarūpātmakalpanātmani sanmayam /
kvacinna nāma tatsiddhaṃ yadasiddhena sādhyate

svarūpaṃ yadvikalpātma kathaṃ tatsatyatāmiyāt /
atha cetpañcakaṃ brahma brahmātmakatayā dhiyā

tatpañcakaṃ viddhi prauḍho brahmaiva trijagatkramaḥ /
yathā sphurati sargādāveṣa pañcakasaṃbhavaḥ

tathaivādyeha bhūtatve yāti kāraṇatāṃ svayam /
evaṃ na jāyate kiṃcijjagajjātaṃ na lakṣyate

svapnasaṃkalpapuravadasatsadanubhūyate /
brahmākāśaparākāśe jīvākāśatvamātmani

iti cityavadātātmā pṛthvyādīnāmasaṃbhavāt /
ityeṣa jīvaḥ kathito vyomni svātmā ivoditaḥ

jīvākāśastvimaṃ dehaṃ yathā vindati tacchruṇu /
jīvākāśaḥ svamevāsau tasmiṃstu parameśvare

aṇutejaḥkaṇo'smīti svayaṃ cetati cintayā /
yattadevocchūnamiva bhāvayatyātmanāmbare

asadeva sadākāraṃ saṃkalpenduryathā na san /
tameva bhāvayan draṣṭradṛśyarūpatayā sthitaḥ

eka eva dvitāmeti svapne svamṛtibodhavat /
kiṃcitsthaulyamivādatte tatastārakatāṃ vidan

yathābhāvitamātrārthabhāvitādviśvarūpataḥ /
sa eva svātmā satatopyayaṃ sohamiti svayam

cittātpratyayamādhatte svapne svāmiva pānthatām /
tārakākāramākāraṃ bhāvidehābhidhaṃ tathā

bhāvayatyeti tadbhāvaṃ cittaṃ cetyārthatāmiva /
parityajyaiva tadbāhyaṃ tatastārakakoṭare

antarbhāti bahiṣṭho'pi parvato mukure yathā /
kūpasaṃstho yathā dehaḥ samudgakagataṃ vacaḥ

svapnasaṃkalpayoḥ saṃvidvettyetajjīvako'ṇuke /
svarūpatārakāntastho jīvo'yaṃ cetati svayam

tadetadbuddhicittādijñānasattādirūpakam/
jīvākāśaḥ svatastatra tārakākāśakośagam

prekṣe'hamiti bhāvena draṣṭuṃ prasaratīva khe /
tato randhradvayenaiva bhāvibāhyābhidhaṃ punaḥ

yena paśyati tannetrayugaṃ nāmnā bhaviṣyati /
yena spṛśati sā vai tvagyacchṛṇoti śrutistu sā

yena jighrati tadghrāṇaṃ sa svamātmani paśyati /
tattasya svadanaṃ paścādrasanā collasiṣyati

spandate yatsa tadvāyuśceṣṭā karmendriyavrajam /
rūpālokamanaskārajātamityapi bhāvayat

ātivāhikadehātmā tiṣṭhatyambaramambare /
evamucchūnatāṃ tasminbhāvayaṃstejasaḥ kaṇe

asatyāṃ satyasaṃkāśāṃ brahmāste jīvaśabdavat /
itthaṃ sa jīvaśabdārthaḥ kalanākulatāṃ gataḥ

ātivāhikadehātmā cittadehāmbarākṛtiḥ /
svakalpanānta ākāramaṇḍaṃ saṃsthaṃ prapaśyati

kaścijjalagataṃ vetti kaścitsamrāṭsvarūpiṇam /
bhāvibrahmāṇḍakalanāṃ paśyatyanubhavatyapi

ātmagarbhagṛhaṃ cittādyathāsaṃkalpamātmanaḥ /
deśakālakriyādravyakalpanāvedanaṃ sa tat

bhāvayañchabdanirmātā śabdairbadhnāti kalpitaiḥ /
ātivāhikadeho'sāvityasatyajagadbhrame

asatya eva kacati svapne khoḍḍayanaṃ yathā /
ityanutpanna evāsau svayaṃbhūḥ svayamutthitaḥ

ātivāhikadehātmā prabhurādyaḥ prajāpatiḥ /
etasminnapi saṃpanne brahmāṇḍākāriṇi bhrame

na kiṃcidapi saṃpannaṃ na ca jātaṃ na dṛśyate /
tadbrahmākāśamākāśameva sthitamanantakam

saṃkalpanagarākārametatsadapi naiva sat /
anirmitamarāgaṃ ca etadvai citramutthitam

akṛtaṃ cānubhūtaṃ ca na satyaṃ satyavatsthitam /
mahākalpe vimuktatvādbrahmādīnāmasaṃśayam

smṛtirna prāktanī kācitkāraṇaṃ vā svayaṃbhuvaḥ /
tena yādṛksvayaṃbhūḥ syāttādṛktajjamidaṃ smṛtam

anādyanubhavastvitthaṃ yo'trāsti vanikādike /
svapnānubhūtaṃ pṛthvyādi prabodhe yādṛśaṃ bhavet

smṛtaḥ sa vyomamātrātmā sarvadaiva smṛtaṃ jagat /
yatra yatra yathā toye dravatvaṃ nāma bhidyate

tatra tatra tathā nānyaḥ sargo'sti paramātmani /
sṛṣṭirevamiyaṃ prauḍhā sama eva tvayaṃ sthitaḥ

bhātyevaṃ nāma brahmāṇḍaṃ vyomātmevātinirmalam /
dṛśyamevamidaṃ śāntaṃ svātmanirmitavibhramam

nirādhāraṃ nirādheyamadvaitaṃ caikyavarjitam /
jagatsaṃvidi jātāyāmapi jātaṃ na kiṃcana

paramākāśamāśūnyamacchameva vyavasthitam /
sarvasaṃsāratā nāsti yadeva tadavasthitam

nādheyaṃ tatra nādhāro na dṛśyaṃ na ca draṣṭṛtā /
brahmāṇḍaṃ nāsti na brahmā na ca vaitaṇḍikā kvacit

na jagannāpi jagatī śāntamevākhilaṃ sthitam /
brahmaiva kacati svacchamitthamātmātmanātmani

cittvāddravatvātsalilamivāvartatayātmani /
asadevedamābhāti sadivehānubhūyate

vinaśyatyasadevānte svapne svamaraṇaṃ yathā /
athavā svasvarūpatvātsadevedamanāmayam /
akhaṇḍitamanādyantaṃ jñānamātrāmbarodaram

ākāśa eva parame prathamaḥ prajeśo
nityaṃ svayaṃ kacati śūnyatayā samo yaḥ /
sa hyātivāhikavapurnatu bhūtarūpī
pṛthvyādi tena na sadasti yathā na jātam

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe svayaṃbhūtpattivarṇanaṃ nāma trayodaśaḥ sargaḥ