યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.14

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇત્થં જગદહંતાદિદૃશ્યજાતં ન કિંચન ।
અજાતત્વાચ્ચ નાસ્ત્વેવ યચ્ચાસ્તિ પરમેવ તત્

પરમાકાશમેવાદૌ જીવતાં ચેતતિ સ્વયમ્ ।
નિઃસ્પન્દામ્ભોધિકુહરે સલિલં સ્પન્દતામિવ

આકાશરૂપમજહદેવં વેત્તીવ હૃદ્યતામ્ ।
સ્વપ્નસંકલ્પશૈલાદાવિવ ચિદ્વૃત્તિરાન્તરી

પૃથ્વ્યાદિરહિતો દેહો યો વિંરાડાત્મકો મહાન્ ।
આતિવાહિક એવાસૌ ચિન્માત્રાચ્છનભોમયઃ

અક્ષયઃ સ્વપ્નશૈલાભઃ સ્થિરસ્વપ્નપુરોપમઃ ।
ચિત્રકૃત્સ્થિરચિત્તસ્થચિત્રસૈન્યસમાકૃતિઃ

અનિખાતમહાસ્તમ્ભપુત્રિકૌઘસમોપમઃ ।
બ્રહ્માકાશેઽનિખાતાત્મા સુસ્તમ્ભે શાલભઞ્જિકા

આદ્યઃ પ્રજાપતિઃ એવં સ્વયંભૂરિતિ વિશ્રુતઃ ।
પ્રાક્તનાનાં સ્વકાર્યાણામભાવાદપ્યકારણઃ

મહાપ્રલયપર્યન્તેષ્વાદ્યકાલપિતામહાઃ ।
મુચ્યન્તે સર્વ એવાતઃ પ્રાક્તનં કર્મ તેષુ કિમ્

સોઽકુડ્ય એવ કુડ્યાત્મા દૃશ્યાદૃશ્યઃ સ્વયંસ્થિતઃ ।
ન ચ દૃશ્યં ન ચ દ્રષ્ટા ન સ્રષ્ટા સર્વમેવ ચ

પ્રતિશબ્દપદાર્થાનાં સર્વેષામેષ એવ સઃ ।
તસ્માદુદેતિ જીવાલી દીપાલી દીપકાદિવ

સંકલ્પ એવ સંકલ્પાત્કિલૈતિ ક્ષ્માદિવર્જિતઃ ।
આદિમાદિવ નિઃશૂન્યઃ સ્વપ્નાત્સ્વપ્નાન્તરં યથા

અસ્માદેકપ્રતિસ્પન્દાજ્જીવાઃ સંપ્રસરન્તિ યે ।
સહકારિકારણાનામભાવાચ્ચ સ એવ તે

સહકારિકારણાનામભાવે કાર્યકારણમ્ ।
એકમેતદતો નાન્યઃ પરસ્માત્સર્ગવિભ્રમઃ

બ્રહ્મવાદ્યો વિરાડાત્મા વિરાડાત્મેવ સર્ગતા ।
જીવાકાશઃ સ એવેત્થં સ્થિતઃ પૃથ્વ્યાદ્યસદ્યતઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કિં સ્યાત્પરિમિતો જીવો રાશિરાહો અનન્તકઃ ।
આહોસ્વિદસ્ત્યનન્તાત્મા જીવપિણ્ડોઽચલોપમઃ

ધારાઃ પયોમુચ ઇવ શીકરા ઇવ વારિધેઃ ।
કણાસ્તપ્તાયસ ઇવ કસ્માન્નિર્યાન્તિ જીવકાઃ

ઇતિ મે ભગવન્બ્રૂહિ જીવજાલવિનિર્ણયમ્ ।
જ્ઞાતમેતન્મયા પ્રાયસ્તદેવ પ્રકટીકુરુ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એક એવ ન જીવોઽસ્તિ રાશીનાં સંભવઃ કુતઃ ।
શશશૃઙ્ગં સમુડ્ડીય પ્રયાતીવ હિ તે વચઃ

ન જીવોઽસ્તિ ન જીવાનાં રાશયઃ સન્તિ રાઘવ ।
ન ચૈકઃ પર્વતપ્રખ્યો જીવપિણ્ડોઽસ્તિ કશ્ચન

જીવશબ્દાર્થકલનાઃ સમસ્તકલનાન્વિતાઃ ।
નેહ કાશ્ચન સન્તીતિ નિશ્ચયોઽસ્તુ તવાચલઃ

શુદ્ધચિન્માત્રમમલં બ્રહ્માસ્તીહ હિ સર્વગમ્ ।
તદ્યથા સર્વશક્તિત્વાદ્વિન્દતે યાઃ સ્વયં કલાઃ

ચિન્માત્રાનુક્રમેણૈવ સંપ્રફુલ્લલતામિવ ।
નનુ મૂર્તામમૂર્તા વા તામેવાશુ પ્રપશ્યતિ

જીવો બુદ્ધિઃ ક્રિયાસ્પન્દો મનોદ્વિત્વૈક્યમિત્યપિ ।
સ્વસત્તાં પ્રકચન્તીં તાં નિયોજયતિ વેદને

સાઽબુદ્ધૈવ ભવત્યેવં ભવેદ્બ્રહ્મૈવ બોધતઃ ।
અબોધઃ પ્રેક્ષયા યાતિ નાશં ન તુ પ્રબુધ્યતે

યથાન્ધકારો દીપેન પ્રેક્ષ્યમાણઃ પ્રણશ્યતિ ।
ન ચાસ્ય જ્ઞાયતે તત્ત્વમબોધસ્યૈવમેવ હિ

એવં બ્રહ્મૈવ જીવાત્મા નિર્વિભાગો નિરન્તરઃ ।
સર્વશક્તિરનાદ્યન્તો મહાચિત્સારરૂપવાન્

સર્વાનણુતયા ત્વસ્ય ન ક્વચિદ્ભેદકલ્પના ।
વિદ્યતે યા હિ કલના સા તદેવાનુભૂતિતઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
એવમેતત્કથં બ્રહ્મન્નેકજીવેચ્છયાખિલાઃ ।
જગજ્જીવા ન યુજ્યન્તે મહાજીવૈકતાવશાત્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
મહાજીવાત્મ તદ્બ્રહ્મ સર્વશક્તિમયાત્મકમ્ ।
સ્થિતં તથેચ્છમેવેહ નિર્વિભાગં નિરન્તરમ્

યદેવેચ્છતિ તત્તસ્ય ભવત્યાશુ મહાત્મનઃ ।
પૂર્વં તેનેષ્ટમિચ્છાદિ તતો દ્વિત્વમુદેતિ યત્

પશ્ચાદ્દ્વિત્વવિભક્તાનાં સ્વશક્તીનાં પ્રકલ્પિતઃ ।
અનેનેત્થં હિ ભવતીત્યેવં તેન ક્રિયાક્રમઃ

તં વિનાનુદયે ત્વાસાં પ્રધાનેચ્છૈવ રોહતિ ।
શક્ત્યા હ્યજાતયા બ્રાહ્મ્યા નિયમોઽયં પ્રકલ્પિતઃ

યસ્યા જીવાભિધાનાયાઃ શક્ત્યપેક્ષા ફલત્યસૌ ।
પ્રધાનશક્તિનિયમાનુષ્ઠાનેન વિના ન તુ

પ્રધાનશક્તિનિયમઃ સુપ્રતિષ્ઠો ન ચેદ્ભવેત્ ।
તત્ફલં શક્ત્યધીનત્વાન્નેહિતાનાં ક્વચિદ્ભવેત્

એવં બ્રહ્મ મહાજીવો વિદ્યતેઽન્તાદિવર્જિતઃ ।
જીવકોટિ મહાકોટિ ભવત્યથ ન કિંચન

ચેત્યસંવેદનાજ્જીવો ભવત્યાયાતિ સંસૃતિમ્ ।
તદસંવેદનાદ્રૂપં સમાયાતિ સમં પુનઃ

એવં કનિષ્ઠજીવાનાં જ્યેષ્ઠજીવક્રમાક્રમૈઃ ।
સમુદેત્યાત્મજીવત્વં તામ્રાણામિવ હેમતા

અત્રાન્તરે મહાકાશ ઇત્થમેષ ગણોઽપ્યસન્ ।
સ્વાત્મૈવ સદિવોદેતિ ચિચ્ચમત્કરણાત્મકઃ

સ્વયમેવ ચમત્કારો યઃ સમાપદ્યતે ચિતઃ ।
ભવિષ્યન્નામદેહાદિ તદહંભાવનં વિદુઃ

ચિતો યસ્માચ્ચિદાલેહસ્તન્મયત્વાદનન્તકઃ ।
સ એષ ભુવનાભોગ ઇતિ તસ્યાં પ્રબિમ્બતિ

પરિણામવિકારાદિશબ્દૈઃ સૈવ ચિદવ્યયા ।
તાદૃગ્રૂપાદભેદ્યાપિ સ્વશક્ત્યૈવ વિબુધ્યતે

અવિચ્છિન્નવિલાસાત્મ સ્વતો યત્સ્વદનં ચિતઃ ।
ચેત્યસ્ય ચ પ્રકાશસ્ય જગદિત્યેવ તત્સ્થિતમ્

આકાશાદપિ સૂક્ષ્મૈષા યા શક્તિર્વિતતા ચિતઃ ।
સા સ્વભાવત એવૈતામહંતાં પરિપશ્યતિ

આત્મન્યાત્માત્મનૈવાસ્યા યત્પ્રસ્ફુરતિ વારિવત્ ।
જગદન્તમહંતાણું તદૈષા સંપ્રપશ્યતિ

ચમત્કારકરી ચારુ યચ્ચમત્કુરુતે ચિતિઃ ।
સ્વયં સ્વાત્મનિ તસ્યૈવ જગન્નામ કૃતં તતઃ

ચિતશ્ચેત્યમહંકારઃ સૈવ રાઘવ કલ્પના ।
તન્માત્રાદિ ચિદેવાતો દ્વિત્વૈકત્વે ક્વ સંસ્થિતે

જીવહેત્વાદિસંત્યાગે ત્વં ચાહં ચેતિ સંત્યજ ।
શેષઃ સદસતોર્મધ્યે ભવત્યર્થાત્મકો ભવેત્

ચિતા યથાદૌ કલિતા સ્વસત્તા સા તથોદિતા ।
અભિન્ના દૃશ્યતે વ્યોમ્નઃ સત્તાસત્તે ન વિદ્મહે

વિશ્વં ખં જગદીહાખ્યં ખમસ્તિ વિબુધાલયઃ ।
સાકારશ્ચિચ્ચમત્કારરૂપત્વાન્નાન્યદસ્તિ હિ

યો યદ્વિલાસસ્તસ્માત્સ ન કદાચન ભિદ્યતે ।
અપિ સાવયવં તસ્માત્કૈવાનવયવે કથા

ચિતેર્નિત્યમચેત્યાયા નિર્નામ્ન્યા વિતતાકૃતેઃ ।
યદ્રૂપં જગતો રૂપં તત્તત્સ્ફુરણરૂપિણઃ

મનો બુદ્ધિરહંકારો ભૂતાનિ ગિરયો દિશઃ ।
ઇતિ યા યાસ્તુ રચનાશ્ચિતસ્તત્ત્વાજ્જગત્સ્થિતેઃ

ચિતેશ્ચિત્ત્વં જગદ્વિદ્ધિ નાજગચ્ચિત્ત્વમસ્તિ હિ ।
અજગત્ત્વાદચિચ્ચિત્સ્યાદ્ભાનાદ્ભેદો જગત્કુતઃ

ચિતેર્મરીચિબીજસ્ય નિજા યાન્તશ્ચમત્કૃતિઃ ।
સા ચૈષા જીવતન્માત્રમાત્રં જગદિતિ સ્થિતા

ચિત્તાત્સ્વશક્તિકચનં યદહંભાવનં ચિતઃ ।
જીવઃ સ્પન્દનકર્માત્મા ભવિષ્યદભિધો હ્યસૌ

યચ્ચિચ્ચિત્ત્વેન કચનં સ્વસંપાદ્યાભિધાત્મકમ્ ।
સ્વવિકારૈર્વ્યવચ્છેદ્યં ભિદ્યતે નો ન વિદ્યતે

ચિત્સ્પન્દરૂપિણોરસ્તિ ન ભેદઃ કર્તૃકર્મણોઃ ।
સ્પન્દમાત્રં ભવેત્કર્મ સ એવ પુરુષઃ સ્મૃતઃ

જીવશ્ચિત્તપરિસ્પન્દઃ પુંસાં ચિત્તં સ એવ ચ ।
મનસ્ત્વિન્દ્રિયરૂપં સત્સત્તાં નાનેવ ગચ્છતિ

શાન્તાશેષવિશેષં હિ ચિત્પ્રકાશચ્છટા જગત્ ।
કાર્યકારણકાદિત્વં તસ્માદન્યન્ન વિદ્યતે

અચ્છેદ્યોઽહમદાહ્યોઽહમક્લેદ્યોઽશોષ્ય એવ ચ ।
નિત્યઃ સર્વગતઃ સ્થાણુરચલોઽહમિતિ સ્થિતમ્

વિવદન્તે તથા હ્યત્ર વિવદન્તો યથા ભ્રમૈઃ ।
ભ્રમયન્તો વયં ત્વેતે જાતા વિગતવિભ્રમાઃ

દૃશ્યે મૂર્તે જ્ઞસંરૂઢે વિકારાદિ પૃથગ્ભવેત્ ।
નામૂર્તે તજ્જ્ઞકચિતે ચિત્ખે સદસદાત્મનિ

ચિત્તરૌ ચેત્યરસતઃ શક્તિઃ કાલાદિનામિકામ્ ।
તનોત્યાકાશવિશદાં ચિન્મધુશ્રીઃ સ્વમઞ્જરીમ્

સ્વયં વિચિત્રં સ્ફુરતિ ચિદણ્ડકમનાહતમ્ ।
સ્વયં વિલક્ષણસ્પન્દં ચિદ્વાયુરણ્ડજાત્મકઃ

સ્વયં વિચિત્રં કચનં ચિદ્વારિ ન નિખાતગમ્ ।
સ્વયં વિચિત્રધાતુત્વં શ્રેષ્ઠાઙ્ગમપિ નિર્મિતમ્

સ્વવિચિત્રરસોલ્લાસા ચિજ્જ્યોત્સ્ના સતતોદિતા ।
સ્વયં ચિદેવ પ્રકટશ્ચિદાલોકો મહાત્મકઃ

સ્વયમસ્તં ગતે બાહ્યે સ્વજ્ઞાનાદુદિતા ચિતિઃ ।
સ્વયં જડેષુ જાડ્યેન પદં સૌષુપ્તમાગતા

સ્વયં સ્પન્દિતયાસ્પન્દિચિત્ત્વાચ્ચિતિ મહાનભ ।
ચિત્પ્રકાશપ્રકાશો હિ જગદસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ

ચિદાકાશૈકશૂન્યત્વં જગદસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ ।
ચિદાલોકમહારૂપં જગદસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ

ચિન્મારુતપરિસ્પન્દો જગદસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ ।
ચિદ્ધનધ્વાન્તકૃષ્ણત્વં જગદસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ

ચિદર્કાલોકદિવસો જગદસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ ।
ચિત્કજ્જલરજસ્તૈલપરમાણુર્જગત્ક્રમઃ

ચિદગ્ન્યૌષ્ણ્યં જગલ્લેખા જગચ્ચિચ્છઙ્ખશુક્લતા ।
જગચ્ચિચ્છૈલજઠરં ચિજ્જલદ્રવતા જગત્

જગચ્ચિદિક્ષુમાધુર્યં ચિત્ક્ષીરસ્નિગ્ધતા જગત્ ।
જગચ્ચિદ્ધિમશીતત્વં ચિજ્જ્વાલાજ્વલનં જગત્

જગચ્ચિત્સર્ષપસ્નેહો વીચિશ્ચિત્સરિતો જગત્ ।
જગચ્ચિત્ક્ષૌદ્રમાધુર્યં જગચ્ચિત્કનકાઙ્ગદમ્

જગચ્ચિત્પુષ્પસૌગન્ધ્યં ચિલ્લતાગ્રફલં જગત્। ।
ચિત્સત્તૈવ જગત્સત્તા જગત્સત્તૈવ ચિદ્વપુઃ

અત્ર ભેદવિકારાદિ નખે મલમિવ સ્થિતમ્ ।
ઇતીદં સન્મયત્વેન સદસદ્ભુવનત્રયમ્

અવિકલ્પતદાત્મત્વાત્સત્તાસત્તૈકતૈવ ચ ।
અવયવાવયવિતા શબ્દાર્થૌ શશશૃઙ્ગવત્

અનુભૂત્યપલાપાય કલ્પિતો યૈર્ધિગસ્તુ તાન્ ।
ન વિદ્યતે જગદ્યત્ર સાદ્ર્યબ્ધ્યુર્વીનદીશ્વરમ્

ચિદેકત્વાત્પ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્કસ્તત્રેતરવિભ્રમઃ ।
શિલાહૃદયપીનાપિ સ્વાકાશે વિશદૈવ ચિત્

ધત્તેઽન્તરખિલં શાન્તં સંનિવેશં યથા શિલા ।
પદાર્થનિકરાકાશે ત્વયમાકાશજો મલઃ

સત્તાસત્તાત્મતાત્વત્તામત્તાશ્લેષા ન સન્તિ તે ।
પલ્લવાન્તરલેખૌઘસંનિવેશવદાતતમ્

અન્યાનન્યાત્મકમિદં ધત્તેઽન્તશ્ચિત્સ્વભાવતઃ ।
સમસ્તકારણૌઘાનાં કારણાદિ પિતામહઃ

સ્વભાવતો કારણાત્મ ચિત્તં ચિદ્ધ્યનુભૂતિતઃ ।
ન ચાસત્ત્વમચેત્યાયાશ્ચિતો વાચાપિ સિદ્ધ્યતિ

યદસ્તિ તદુદેતીતિ દૃષ્ટં બીજાદિવાઙ્કુરઃ

ગગન ઇવ સુશૂન્યભેદમસ્તિ
ત્રિભુવનમઙ્ગ મહાચિતોઽન્તરસ્યાઃ ।
પરમપદમયં સમસ્તદૃશ્યં
ત્વિદમિતિ નિશ્ચયવાન્ભવાનુભૂતેઃ

ઇત્યુક્તવત્યથ મુનૌ દિવસો જગામ
સાયતનાય વિધયેઽસ્તમિનો જગામ ।
સ્નાતું સભા કૃતનમસ્કરણા જગામ
શ્યામાક્ષયે રવિકરૈશ્ચ સહાજગામ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે બ્રહ્મપ્રતિપાદનં નામ ચતુર્દશઃ સર્ગઃ