યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.13

ત્રયોદશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પરમે બ્રહ્મણિ સ્ફારે સમે રામ સમસ્થિતે ।
અનુત્પન્નનભસ્તેજસ્તમઃસત્તા ચિદાત્મનિ

પૂર્વં ચેત્યત્વકલનં સતશ્ચેત્યાંશચેતનાત્ ।
ઉદેતિ ચિત્તકલનં ચિતિશક્તિત્વચેતનાત્

તતો જીવત્વકલનં ચેત્યસંયોગચેતનાત્ ।
તતોઽસ્ય માયાકલનં ચેત્યૈકપરતાવશાત્

તતો બુદ્ધિત્વકલનમહન્તાપરિણામતઃ ।
એતદેવ મનસ્તાદિશબ્દતન્માત્રકાદિમત્

ઉચ્છૂનાદન્યતન્માત્રભાવનાદ્ભૂતરૂપિણઃ ।
અયમિત્થં મહાગુલ્મો જગદાદિર્વિલોક્યતે

ઝટિત્યેવં ક્રમેણેતિ સ્વપ્ને પુરમિવાકૃતમ્ ।
મહાકાશમહાટવ્યામુદ્ભૂયોદ્ભૂય નશ્યતિ

જગત્કરઞ્જકુઞ્જાનાં બીજમેતદવાપજમ્ ।
નાપેક્ષતે કિંચિદપિ ક્ષિતિવાર્યનલાદિકમ્

એતચ્ચિદાત્મકં પશ્ચાત્કિલોર્વ્યાદિ કરિષ્યતિ ।
સ્વં સ્વપ્નવિત્પુરમિવ ચિન્માત્રાત્મકમેવ યત્

જગદાદ્યઙ્કુરં યત્ર તત્રસ્થમપિ મુઞ્ચતિ ।
જગતઃ પઞ્ચકં બીજં પઞ્ચકસ્ય ચિદવ્યયા

યદ્બીજં તત્ફલં વિદ્ધિ તસ્માદ્બ્રહ્મમયં જગત્ ।
એવમેષ મહાકાશે સર્ગાદૌ પઞ્ચકો ગણઃ

ચિચ્છક્ત્યા સ્વાઙ્ગભૂતાત્મા કલ્પિતોસ્તિ ન વાસ્તવઃ ।
અનેનોચ્છૂનતામેત્ય યદપીદં વિતન્યતે

તદપ્યાકાશરૂપાત્મકલ્પનાત્મનિ સન્મયમ્ ।
ક્વચિન્ન નામ તત્સિદ્ધં યદસિદ્ધેન સાધ્યતે

સ્વરૂપં યદ્વિકલ્પાત્મ કથં તત્સત્યતામિયાત્ ।
અથ ચેત્પઞ્ચકં બ્રહ્મ બ્રહ્માત્મકતયા ધિયા

તત્પઞ્ચકં વિદ્ધિ પ્રૌઢો બ્રહ્મૈવ ત્રિજગત્ક્રમઃ ।
યથા સ્ફુરતિ સર્ગાદાવેષ પઞ્ચકસંભવઃ

તથૈવાદ્યેહ ભૂતત્વે યાતિ કારણતાં સ્વયમ્ ।
એવં ન જાયતે કિંચિજ્જગજ્જાતં ન લક્ષ્યતે

સ્વપ્નસંકલ્પપુરવદસત્સદનુભૂયતે ।
બ્રહ્માકાશપરાકાશે જીવાકાશત્વમાત્મનિ

ઇતિ ચિત્યવદાતાત્મા પૃથ્વ્યાદીનામસંભવાત્ ।
ઇત્યેષ જીવઃ કથિતો વ્યોમ્નિ સ્વાત્મા ઇવોદિતઃ

જીવાકાશસ્ત્વિમં દેહં યથા વિન્દતિ તચ્છ્રુણુ ।
જીવાકાશઃ સ્વમેવાસૌ તસ્મિંસ્તુ પરમેશ્વરે

અણુતેજઃકણોઽસ્મીતિ સ્વયં ચેતતિ ચિન્તયા ।
યત્તદેવોચ્છૂનમિવ ભાવયત્યાત્મનામ્બરે

અસદેવ સદાકારં સંકલ્પેન્દુર્યથા ન સન્ ।
તમેવ ભાવયન્ દ્રષ્ટ્રદૃશ્યરૂપતયા સ્થિતઃ

એક એવ દ્વિતામેતિ સ્વપ્ને સ્વમૃતિબોધવત્ ।
કિંચિત્સ્થૌલ્યમિવાદત્તે તતસ્તારકતાં વિદન્

યથાભાવિતમાત્રાર્થભાવિતાદ્વિશ્વરૂપતઃ ।
સ એવ સ્વાત્મા સતતોપ્યયં સોહમિતિ સ્વયમ્

ચિત્તાત્પ્રત્યયમાધત્તે સ્વપ્ને સ્વામિવ પાન્થતામ્ ।
તારકાકારમાકારં ભાવિદેહાભિધં તથા

ભાવયત્યેતિ તદ્ભાવં ચિત્તં ચેત્યાર્થતામિવ ।
પરિત્યજ્યૈવ તદ્બાહ્યં તતસ્તારકકોટરે

અન્તર્ભાતિ બહિષ્ઠોઽપિ પર્વતો મુકુરે યથા ।
કૂપસંસ્થો યથા દેહઃ સમુદ્ગકગતં વચઃ

સ્વપ્નસંકલ્પયોઃ સંવિદ્વેત્ત્યેતજ્જીવકોઽણુકે ।
સ્વરૂપતારકાન્તસ્થો જીવોઽયં ચેતતિ સ્વયમ્

તદેતદ્બુદ્ધિચિત્તાદિજ્ઞાનસત્તાદિરૂપકમ્।
જીવાકાશઃ સ્વતસ્તત્ર તારકાકાશકોશગમ્

પ્રેક્ષેઽહમિતિ ભાવેન દ્રષ્ટું પ્રસરતીવ ખે ।
તતો રન્ધ્રદ્વયેનૈવ ભાવિબાહ્યાભિધં પુનઃ

યેન પશ્યતિ તન્નેત્રયુગં નામ્ના ભવિષ્યતિ ।
યેન સ્પૃશતિ સા વૈ ત્વગ્યચ્છૃણોતિ શ્રુતિસ્તુ સા

યેન જિઘ્રતિ તદ્ઘ્રાણં સ સ્વમાત્મનિ પશ્યતિ ।
તત્તસ્ય સ્વદનં પશ્ચાદ્રસના ચોલ્લસિષ્યતિ

સ્પન્દતે યત્સ તદ્વાયુશ્ચેષ્ટા કર્મેન્દ્રિયવ્રજમ્ ।
રૂપાલોકમનસ્કારજાતમિત્યપિ ભાવયત્

આતિવાહિકદેહાત્મા તિષ્ઠત્યમ્બરમમ્બરે ।
એવમુચ્છૂનતાં તસ્મિન્ભાવયંસ્તેજસઃ કણે

અસત્યાં સત્યસંકાશાં બ્રહ્માસ્તે જીવશબ્દવત્ ।
ઇત્થં સ જીવશબ્દાર્થઃ કલનાકુલતાં ગતઃ

આતિવાહિકદેહાત્મા ચિત્તદેહામ્બરાકૃતિઃ ।
સ્વકલ્પનાન્ત આકારમણ્ડં સંસ્થં પ્રપશ્યતિ

કશ્ચિજ્જલગતં વેત્તિ કશ્ચિત્સમ્રાટ્સ્વરૂપિણમ્ ।
ભાવિબ્રહ્માણ્ડકલનાં પશ્યત્યનુભવત્યપિ

આત્મગર્ભગૃહં ચિત્તાદ્યથાસંકલ્પમાત્મનઃ ।
દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યકલ્પનાવેદનં સ તત્

ભાવયઞ્છબ્દનિર્માતા શબ્દૈર્બધ્નાતિ કલ્પિતૈઃ ।
આતિવાહિકદેહોઽસાવિત્યસત્યજગદ્ભ્રમે

અસત્ય એવ કચતિ સ્વપ્ને ખોડ્ડયનં યથા ।
ઇત્યનુત્પન્ન એવાસૌ સ્વયંભૂઃ સ્વયમુત્થિતઃ

આતિવાહિકદેહાત્મા પ્રભુરાદ્યઃ પ્રજાપતિઃ ।
એતસ્મિન્નપિ સંપન્ને બ્રહ્માણ્ડાકારિણિ ભ્રમે

ન કિંચિદપિ સંપન્નં ન ચ જાતં ન દૃશ્યતે ।
તદ્બ્રહ્માકાશમાકાશમેવ સ્થિતમનન્તકમ્

સંકલ્પનગરાકારમેતત્સદપિ નૈવ સત્ ।
અનિર્મિતમરાગં ચ એતદ્વૈ ચિત્રમુત્થિતમ્

અકૃતં ચાનુભૂતં ચ ન સત્યં સત્યવત્સ્થિતમ્ ।
મહાકલ્પે વિમુક્તત્વાદ્બ્રહ્માદીનામસંશયમ્

સ્મૃતિર્ન પ્રાક્તની કાચિત્કારણં વા સ્વયંભુવઃ ।
તેન યાદૃક્સ્વયંભૂઃ સ્યાત્તાદૃક્તજ્જમિદં સ્મૃતમ્

અનાદ્યનુભવસ્ત્વિત્થં યોઽત્રાસ્તિ વનિકાદિકે ।
સ્વપ્નાનુભૂતં પૃથ્વ્યાદિ પ્રબોધે યાદૃશં ભવેત્

સ્મૃતઃ સ વ્યોમમાત્રાત્મા સર્વદૈવ સ્મૃતં જગત્ ।
યત્ર યત્ર યથા તોયે દ્રવત્વં નામ ભિદ્યતે

તત્ર તત્ર તથા નાન્યઃ સર્ગોઽસ્તિ પરમાત્મનિ ।
સૃષ્ટિરેવમિયં પ્રૌઢા સમ એવ ત્વયં સ્થિતઃ

ભાત્યેવં નામ બ્રહ્માણ્ડં વ્યોમાત્મેવાતિનિર્મલમ્ ।
દૃશ્યમેવમિદં શાન્તં સ્વાત્મનિર્મિતવિભ્રમમ્

નિરાધારં નિરાધેયમદ્વૈતં ચૈક્યવર્જિતમ્ ।
જગત્સંવિદિ જાતાયામપિ જાતં ન કિંચન

પરમાકાશમાશૂન્યમચ્છમેવ વ્યવસ્થિતમ્ ।
સર્વસંસારતા નાસ્તિ યદેવ તદવસ્થિતમ્

નાધેયં તત્ર નાધારો ન દૃશ્યં ન ચ દ્રષ્ટૃતા ।
બ્રહ્માણ્ડં નાસ્તિ ન બ્રહ્મા ન ચ વૈતણ્ડિકા ક્વચિત્

ન જગન્નાપિ જગતી શાન્તમેવાખિલં સ્થિતમ્ ।
બ્રહ્મૈવ કચતિ સ્વચ્છમિત્થમાત્માત્મનાત્મનિ

ચિત્ત્વાદ્દ્રવત્વાત્સલિલમિવાવર્તતયાત્મનિ ।
અસદેવેદમાભાતિ સદિવેહાનુભૂયતે

વિનશ્યત્યસદેવાન્તે સ્વપ્ને સ્વમરણં યથા ।
અથવા સ્વસ્વરૂપત્વાત્સદેવેદમનામયમ્ ।
અખણ્ડિતમનાદ્યન્તં જ્ઞાનમાત્રામ્બરોદરમ્

આકાશ એવ પરમે પ્રથમઃ પ્રજેશો
નિત્યં સ્વયં કચતિ શૂન્યતયા સમો યઃ ।
સ હ્યાતિવાહિકવપુર્નતુ ભૂતરૂપી
પૃથ્વ્યાદિ તેન ન સદસ્તિ યથા ન જાતમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે સ્વયંભૂત્પત્તિવર્ણનં નામ ત્રયોદશઃ સર્ગઃ