યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.122

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પ્રથમં જાતમાત્રેણ પુંસા કિંચિદ્વિકસિતબુદ્ધિનૈવ
સત્સંગમપરેણ ભવિતવ્યમ્

અનવરતપ્રવાહપતિતોઽયમવિદ્યાનદીનિવહઃ
શાસ્ત્રસજ્જનસંપર્કાદૃતે ન તરિતું શક્યતે

તેન વિવેકતઃ પુરુષસ્ય હેયોપાદેયવિચાર ઉપ
જાયતે

તદાસૌ શુભેચ્છાભિધાં વિવેકભુવમાપતિતો
ભવતિ

તતો વિવેકવશતો વિચારણાયામ્

સમ્યગ્જ્ઞાનેનાસમ્યગ્વાસનાં ત્યજતઃ સંસ્મારભા-
વનાતો મનસ્તનુતામેતિ

તેન તનુમાનસાં નામ વિવેકભૂમિમવતીર્ણો ભ-
વતિ

યદૈવ યોગિનઃ સમ્યગ્જ્ઞાનોદયસ્તદૈવ સત્ત્વા-
પત્તિઃ

તદ્વશાદ્વાસના તનુતાં ગતા યદા તદૈવાસાવસં-
સક્ત ઇત્યુચ્યતે કર્મફલેન ન બધ્યત ઇતિ

અથ તાનવવશાદસત્યે ભાવનાતાનવમભ્યસ્યતિ

યાવન્ન કુર્વન્નપિ વ્યવહરન્નપ્યસત્યેષુ સંસારવ-
સ્તુષુ સ્થિતોઽપિ સ્વાત્મન્યેવ ક્ષીણમનસ્ત્વાદભ્યા-
સવશાદ્બાહ્યં વસ્તુ કુર્વન્નપિ ન પશ્યતિ નાલમ્બનેન
સેવતે નાભિધ્યાયતિ તનુવાસનત્વાચ્ચ કેવલં મૂઢઃ
સુપ્તપ્રબુદ્ધ ઇવ કર્તવ્યં કરોતિ

તનુભાવિતમનસ્કસ્તેન યોગભૂમિકાં ભાવનામ-
ધિરૂઢઃ

ઇત્યન્તર્લીનચિત્તઃ કતિચિત્સંવત્સરાનભ્યસ્ય સ-
ર્વથૈવ કુર્વન્નપિ બાહ્યપદાર્થાન્ભાવનાં ત્યજતિ તુર્યાત્મા
ભવતિ તતો જીવન્મુક્ત ઇત્યુચ્યતે

નાભિનન્દતિ સંપ્રાપ્તં નાપ્રાપ્તમભિશોચતિ ।
કેવલં વિગતાશઙ્કં સંપ્રાપ્તમનુવર્તતે

ત્વયાપિ રાઘવ જ્ઞાતં જ્ઞાતવ્યમખિલાન્તરમ્ ।
નનુ તે સર્વકાર્યેભ્યો વાસના તનુતાં ગતા

શરીરાતીતવૃત્તિસ્ત્વં શરીરસ્થોઽથવા ભવ ।
માગાઃ શોકં ચ હર્ષં ત્વં ત્વમાત્મા વિગતામયઃ

ત્વય્યાત્મનિ સિતે સ્વચ્છે સર્વગે સર્વદોદિતે ।
કુતો દુઃખસુખે રામ કુતો મરણજન્મની

અબન્ધુરપિ કસ્માત્ત્વં બન્ધુદુઃખાનિ શોચસિ ।
અદ્વિતીયે સ્થિતે હ્યસ્મિન્બાન્ધવાઃ ક ઇવાત્મનિ

દૃશ્યતે કેવલે દેહે પરમાણુચયઃ પરમ્ ।
દેશકાલાન્યતાપત્તેર્નાત્મોદેતિ ન લીયતે

અવિનાશોઽપિ કસ્માત્ત્વં વિનશ્યામીતિ શોચસિ ।
અમૃત્યુવસતૌ સ્વચ્છે વિનાશઃ ક ઇવાત્મનિ

ઘટે કપાલતાં યાતે ઘટાકાશો ન નશ્યતિ ।
યથા તથા શરીરેઽસ્મિન્નષ્ટેઽપિ ન વિનશ્યતિ

મૃગતૃષ્ણાતરઙ્ગિણ્યાં ક્ષીણાયામાતપો યથા ।
ન નશ્યતિ તથા દેહે નષ્ટે નાત્મા વિનશ્યતિ

વાઞ્છૈવોદેતિ તે કસ્માદ્ભ્રાન્તિરન્તર્નિરર્થિકા ।
અદ્વિતીયો દ્વિતીયં કિં યદ્વસ્ત્વાત્માભિવાઞ્છતુ

શ્રવ્યં સ્પૃશ્યં તથા દૃશ્યં રસ્યં ઘ્રેયં ચ રાઘવ ।
ન કિંચિદસ્તિ જગતિ વ્યતિરિક્તં યદાત્મનઃ

સર્વશક્તાવિમાસ્તસ્મિન્નાત્મન્યેવાખિલાઃ સ્થિતાઃ ।
શક્તયો વિતતે વ્યક્તે આકાશ ઇવ શૂન્યતા

ચિત્તાદ્રાઘવ રૂઢેયં ત્રિલોકીલલનોદિતા ।
ત્રિવિધેન ક્રમેણેહ જન્મના જનિતભ્રમા

મનઃપ્રશમને સિદ્ધે વાસનાક્ષયનામનિ ।
કર્મક્ષયાભિધાનૈવ માયેયં પ્રવિનશ્યતિ

સંસારોગ્રારઘટ્ટેઽસ્મિન્નારૂઢા યન્ત્રવાહિની ।
રજ્જુસ્તાં વાસનામેતાં છિન્ધિ રાઘવ યત્નતઃ

અપરિજ્ઞાયમાનૈષા મહામોહપ્રદાયિની ।
પરિજ્ઞાતા ત્વનન્તાખ્યા સુખદા બ્રહ્મદાયિની

આગતા બ્રહ્મણો ભુક્ત્વા સંસારમિહ લીલયા ।
પુનર્બ્રહ્મૈવ સંસ્મૃત્ય બ્રહ્મણ્યેવ વિલીયતે

શિવાદ્રાઘવ નીરૂપાદપ્રમેયાન્નિરામયાત્ ।
સર્વભૂતાનિ જાતાનિ પ્રકાશા ઇવ તેજસઃ

રેખાવૃન્દં યથા પર્ણે વીચિજાલં યથા જલે ।
કટકાદિ યથા હેમ્નિ તથોષ્ણાદિ યથાઽનલે

તદેતદ્ભાવનારૂપે તથેદં ભુવનત્રયમ્ ।
તસ્મિન્નેવ સ્થિતં જાતં તસ્માદેવ તદેવ ચ

સ એવ સર્વભૂતાનામાત્મા બ્રહ્મેતિ કથ્યતે ।
તસ્મિઞ્જાતે જગજ્જ્ઞાતં સ જ્ઞાતા ભુવનત્રયે

શાસ્ત્રસંવ્યવહારાર્થં તસ્યાસ્ય વિતતાકૃતેઃ ।
ચિદ્બ્રહ્માત્મેતિ નામાનિ કલ્પિતાનિ કૃતાત્મભિઃ

વિષયેન્દ્રિયસંયોગે હર્ષામર્ષવિવર્જિતા ।
સૈષા શુદ્ધાનુભૂતિર્હિ સોઽયમાત્મા ચિદવ્યયઃ

આકાશાતિતરાચ્છાચ્છ ઇદં તસ્મિંશ્ચિદાત્મનિ ।
સ્વાભોગ એવ હિ જગત્પૃથગ્વત્પ્રતિબિમ્બતિ

બુદ્ધિસ્તદ્વ્યતિરેકેણ લોભમોહાદયો હિ તાન્ ।
પાત્યસદ્વ્યતિરેકેણ તે ચ તસ્મિંસ્તદેવ તે।

અદેહસ્યૈવ તે રામ નિર્વિકલ્પચિદાકૃતેઃ ।
લજ્જાભયવિષાદેભ્યઃ કુતો મોહઃ સમુત્થિતઃ

અદેહો દેહજૈરેભિર્લજ્જાદિભિરસન્મયૈઃ ।
કિં મૂર્ખ ઇવ દુર્બુદ્ધિર્વિકલ્પૈરભિભૂયસે

અખણ્ડચિતિરૂપસ્ય દેહે ખણ્ડનમાગતે ।
અસમ્યગ્દર્શિનોઽપ્યસ્તિ ન નાશઃ કિમુ સન્મતેઃ

આપતેદર્કમાર્ગેઽપિ ન નિરુદ્ધગમાગમમ્ ।
ચિત્તં નામ સ વિજ્ઞેયઃ પુરુષો ન શરીરકમ્

શરીરે સત્યસતિ વા પુમાનેવ જગત્ત્રયે ।
જ્ઞોઽપ્યજ્ઞોઽપિ સ્થિતો રામ નષ્ટેદેહે ન નશ્યતિ

યાનીમાનિ વિચિત્રાણિ દુઃખાનિ પરિપશ્યસિ ।
તાનિ દેહસ્ય સર્વાણિ નાગ્રાહ્યસ્ય ચિદાત્મનઃ

મનોમાર્ગાદતીતત્વાદ્યાસૌ શૂન્યમિવ સ્થિતા ।
ચિત્કથં નામ દુઃખૈર્વા સુરવેર્વા પરિગૃહ્યતે

સ્વાસ્પદાત્માનમેવાસૌ વિનષ્ટાદ્દેહપઞ્જરાત્ ।
અભ્યસ્તાં વાસનાં યાતઃ ષટ્પદઃ ખમિવામ્બુજાત્

અસચ્ચેદાત્મતત્ત્વં તદસ્મિંસ્તે દેહપઞ્જરે ।
નષ્ટે કિં નામ નષ્ટં સ્યાદ્રામ કેનાનુશોચસિ

સત્યં ભાવય તેન ત્વં મા મોહમનુભાવય ।
નિરિચ્છસ્યાત્મનો નેચ્છા કાચિદપ્યનઘાકૃતેઃ

સાક્ષિભૂતે સમે સ્વચ્છે નિર્વિકલ્પે ચિદાત્મનિ ।
નિરિચ્છં પ્રતિબિમ્બન્તિ જગન્તિ મુકુરે યથા

સાક્ષિભૂતે સમે સ્વચ્છે નિર્વિકલ્પે ચિદાત્મનિ ।
સ્વયં જગન્તિ દૃશ્યન્તે સન્મણાવિવ રશ્મયઃ ॥ ઽ

અનિચ્છમપિ સંબન્ધો યથા દર્પણબિમ્બયોઃ ।
તથૈવેહાત્મજગતોર્ભેદાભેદૌ વ્યવસ્થિતૌ

સૂર્યસંનિધિમાત્રેણ યથોદેતિ જગત્ક્રિયા ।
ચિત્સત્તામાત્રકેણેદં જગન્નિષ્પદ્યતે તથા

પિણ્ડગ્રહો નિવૃત્તોઽસ્યા એવં રામ જગત્સ્થિતેઃ ।
આકાશમેષા સંપન્ના ભવતામપિ ચેતસિ

સત્તામાત્રેણ દીપસ્ય યથાલોકઃ સ્વભાવતઃ ।
ચિત્તત્ત્વસ્ય સ્વભાવાત્તુ તથેયં જાગતી સ્થિતિઃ

પૂર્વં મનઃ સમુદિતં પરમાત્મતત્ત્વાત્તેનાતતં જગદિદં સ્વવિકલ્પજાલૈઃ ।
શૂન્યેન શૂન્યમપિ તેન યથામ્બરેણ નીલત્વમુલ્લસિતચારુતરામિધાનમ્

સંકલ્પસંક્ષયવશાદ્ગલિતે તુ ચિત્તે સંસારમોહમિહિકા ગલિતા ભવન્તિ ।
સ્વચ્છં વિભાતિ શરદીવ ખમાગતાયાં ચિન્માત્રમેકમજમાદ્યમનન્તમન્તઃ

કર્માત્મકં પ્રથમમેવ મનોઽભ્યુદેતિ સંકલ્પતઃ કમલજપ્રકૃતીસ્તદેત્ય ।
નાનાભિધં જગદિદં હિં મુધા તનોતિ વેતાલદેહકલનામિવ મુગ્ધબાલઃ

અસન્મયં સદિવ પુરો વિલક્ષ્યતે પુનર્ભવત્યથ પરિલીયતે પુનઃ ।
સ્વયં મનશ્ચિતિ ચિતસંસ્ફુરદ્વપુર્મહાર્ણવે જલવલયાવલી યથા

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દેવદૂતોક્તે મોક્ષોપાયેષૂત્પત્તિપ્રકરણે સ્વરૂપનિરૂપણં નામ દ્વાવિંશત્યુત્તરશતતમઃ સર્ગઃ