Language

ENहिગુ
Scripture Library

Yoga Vasistha · Chapter 3.121

3.121.5

caṇḍālyuvāca /
kenacittvatha kālena grāmake'smiñjaneśvara /
avṛṣṭiduḥkhamabhavadbhīṣaṇaṃ bhagnamānavam

3.121.2

mahatānena duḥkhena sarve te grāmakā janāḥ /
vinirgatya gatā dūraṃ sarve pañcatvamāgatāḥ

3.121.3

tenemā duḥkhabhāginyaḥ śūnyā vayamiha prabho /
saumya śocāma sadvāṣpamācāntekṣaṇadhārayā

3.121.4

ityākarṇyāṅganāvaktrādrājā vismayamāgataḥ /
mantriṇāṃ mukhamālokya citrārpita ivābhavat

3.121.5

bhūyo vicārayāmāsa tadāścaryamanuttamam /
bhūyo bhūyo'tha papraccha babhūvāścaryavāniti

3.121.6

teṣāṃ samucitairdānasanmānairduḥkhasaṃkṣayam /
kṛtvā karuṇayāviṣṭo iṣṭalokaparāvaraḥ

3.121.7

sthitvā tatra ciraṃ kālaṃ vimṛśya niyatergatīḥ /
ājagāma gṛhaṃ paurairvanditaḥ praviveśa ha

3.121.8

prātastatra sabhāsthāne māmapṛcchadasau nṛpaḥ /
kathamevaṃ mune svapnaḥ pratyakṣamiti vismitaḥ

3.121.9

yathāvastutayā tasya tata uktaḥ sa tādṛśaḥ /
saṃśayo hṛdayānnunno vātenevāmbudo divaḥ

3.121.10

ityevaṃ rāghavāvidyā mahatī bhramadāyinī /
asatsattāṃ nayatyāśu saccāsattāṃ nayatyalam

3.121.11

śrīrāma uvāca /
kathamevaṃ vada brahmansvapnaḥ satyatvamāgataḥ /
bhramodāra ivaiṣo'rtho na me galati cetasi

3.121.12

śrīvasiṣṭha uvāca /
sarvametadavidyāyāṃ saṃbhavatyeva rāghava /
ghaṭeṣu paṭatā dṛṣṭā svapnasaṃbhramitādiṣu

3.121.13

dūraṃ nikaṭavadbhāti mukure'ntarivācalaḥ /
ciraṃ śīghratvamāyāti punaḥ śreṣṭheva yāminī

3.121.14

asaṃbhavaśca bhavati svapne svamaraṇaṃ yathā /
asacca sadivābhāti svapneṣviva nabhogatiḥ

3.121.15

susthitaṃ suṣṭha calati bhrame bhūparivartavat /
acalaṃ calatāmeti madavikṣubdhacittavat

3.121.16

vāsanāvalitaṃ ceto yadyathā bhāvayatyalam /
tattathānubhavatyāśu na tadasti na vāpyasat

3.121.17

yadaivābhyuditā vidyā tvahaṃtvādimayī mudhā /
tadaivānādimadhyāntā bhramasyānantatoditā

3.121.18

pratibhāsavaśādeva sarvo viparivartate /
kṣaṇaḥ kalpatvamāyāti kalpaśca bhavati kṣaṇaḥ

3.121.19

viparyastamatirjantuḥ paśyatyātmānameḍakam /
bibharti siṃhatāmeḍo vāsanāvaśataḥ svayam

3.121.20

viṣamabhramadāvidyāmohāhantādayaḥ samāḥ /
sarve cittaviparyāsaphalasaṃpattihetutaḥ

3.121.21

kākatālīyavaccetovāsanāvaśataḥ svataḥ /
saṃvadanti mahārambhā vyavahārāḥ parasparam

3.121.22

vṛttaṃ prākpakkaṇe rājñaḥ kasyacillavaṇasya yat /
pratibhātaṃ tadetasya sadvāsadvā manogatam

3.121.23

vismaratyapi vistīrṇāṃ kṛtāṃ cetaḥkriyāṃ yathā /
tathā kṛtāmapyakṛtāmiti smarati niścitam

3.121.24

tathā na bhuktavānasmi bhuktavāniti cetasi /
svapne deśāntaragame prākṛto'pyavabuddhyate

3.121.25

vindhyapuṣkasasugrāme vyavahāro'yamīdṛśaḥ /
pratibhāsāgatastasya svapne pūrvakathā yathā

3.121.26

athavā lavaṇenāśu dṛṣṭo yaḥ svapnavibhramaḥ /
sa eva saṃvidaṃ prāpto vindhyapuṣkasacetasi

3.121.27

lāvaṇī pratibhā''rūḍhā vindhyāpuṣkasacetasi /
vindhyapuṣkasasaṃvidvā''rūḍhā pārthivacetasi

3.121.28

yathā bahūnāṃ sadṛśaṃ vacanaṃ nāma mānasam /
tathā svapne'pi bhavati kālo deśaḥ kriyāpi ca

3.121.29

vyavahāragatestasyāḥ sattāsti pratibhāsataḥ /
sattā sarvapadārthānāṃ nānyā saṃvedanādṛte

3.121.30

saṃvedanetarā bhāti vīcirvā jalasaṃgatiḥ /
bhūtabhavyabhaviṣyasthā tarubīje taruryathā

3.121.31

tasyāḥ sattvamasattvaṃ ca na sannāsaditi sthitam /
satsadeva hi saṃvitterasaṃvitterasanmayam

3.121.32

nāvidyā vidyate kiṃcittailādi sikatāsviva /
hemnaḥ kiṃ kaṭakādanyatpadaṃ syāddhematāṃ vinā

3.121.33

avidyayātmatattvasya saṃbandho nopapadyate /
saṃbandhaḥ sadṛśānāṃ ca yaḥ sphuṭaḥ svānubhūtitaḥ

3.121.34

jatukāṣṭhādisaṃbandho yaḥ samāsamayogataḥ /
nānyonyānubhavāyāsau tadekaspandamātrakam //

3.121.35

paramārthamayaṃ sarvaṃ yathā tenopalādayaḥ /
citā samabhicetyante saṃbandhavaśataḥ samāḥ

3.121.36

yadā cinmātrasanmātramayāḥ sava jagadgatāḥ /
bhāvāstadā vibhāntyete mithaḥ svānubhavasthiteḥ

3.121.37

na saṃbhavati saṃbandho viṣamāṇāṃ nirantaraḥ /
na parasparasaṃbandhādvinānubhavanaṃ mithaḥ

3.121.38

sadṛśe sadṛśaṃ vastu kṣaṇādgatvaikatāmalam /
rūpamāsphārayatyekamekatvādeva nānyathā

3.121.39

ciccetyamilitā dṛśyarūpayodeti cetanaḥ /
[ jaḍaṃ jaḍena militaṃ ghanaṃ saṃpadyate jaḍam /]
na ca cijjaḍayoraikyaṃ vailakṣaṇyātkvacidbhavet

3.121.40

cijjaḍau citra ekatra na tau saṃmilataḥ kvacit /
cinmayatvāccidālambhaścidālambhena vedanam

3.121.41

dārupāṣāṇabhedānāṃ natu hyete cidātmakāḥ /
padārtho hi padārthena pariṇāmyanubhūyate

3.121.42

jihvayaiva rasāsvādaḥ sajātīyāmalodayaḥ /
aikyaṃ ca viddhi saṃbandhaṃ nāstyasāvasamānayoḥ

3.121.43

jaḍacetanayostena nopalādi jaḍaṃ matam /
cidevopalakuḍyādirūpiṇīti mitā citā

3.121.44

ekībhāvaṃ gatā draṣṭadṛśyādi kurute bhramam /
kāṣṭhopalādyaśeṣaṃ hiṃ paramārthamayaṃ yataḥ

3.121.45

tadātmanā tatsaṃbandhe dṛśyatvenopalabhyate /
sarvaṃ sarvaprakārāḍhyamanantamiva yatnataḥ

3.121.46

viśvaṃ sanmātramevaitadviddhi tattvavidāṃ vara /
asattātyāganiṣṭhena viśvaṃ lakṣaśatabhramaiḥ

3.121.47

pūritaṃ ciccamatkāro naca kiṃcana pūritam /
saṃkalpanāgarā nṝṇāṃ mithaḥ spandanti no yathā

3.121.48

na deśakālarodhāya tathā sargeṣviti sthitiḥ /
bhedabodhe hi sargatvamahaṃtvādibhramodayaḥ

3.121.49

hemasaṃvitparityāge kaṭakādibhramo yathā /
kaṭakādibhramo hemni deśāddeśaṃ bhavādbhavam

3.121.50

dṛgdarśanaparityāge nāvidyāsti pṛthaksadā /
kaṭakādimahābhedamekaṃ hema yathāmalam

3.121.51

bodhaikatvādayaṃ sargastadevāsannayatyalam /
senā mṛtsaṃvidā citrā mṛnmātramiva mṛnmayī

3.121.52

jalamekaṃ taraṅgādi dārvekaṃ śālabhañjikā /
mṛnmātramekaṃ kumbhādi brahmaikaṃ trijagadbhramaḥ

3.121.53

saṃbandhe dṛśyadṛṣṭīnāṃ madhye draṣṭurhi yadvapuḥ /
draṣṭṛdarśanadṛśyādivarjitaṃ tadidaṃ param

3.121.54

deśāddeśaṃ gate citte madhye yaccetaso vapuḥ /
ajāḍyasaṃvinmananaṃ tanmayo bhava sarvadā

3.121.55

ajāgratsvapnanidrasya yatte rūpaṃ sanātanam /
acetanaṃ cājaḍaṃ ca tanmayo bhava sarvadā

3.121.56

jaḍatāṃ varjayitvaikāṃ śilāyā hṛdayaṃ hi tat /
akṣubdho vāthavā kṣubdhastanmayo bhava sarvadā

3.121.57

kasyacitkiṃcanāpīha nodeti na vilīyate /
akṣubdho vāthavākṣubdhaḥ svasthastiṣṭha yathāsukham

3.121.58

nābhivāñchati no dveṣṭi dehe kiṃcitkvacitpumān /
svasthastiṣṭha nirāśaṅkaṃ dehavṛttiṣu mā pata

3.121.59

bhaviṣyadgrāmakagrāmyakāryavyavasito yathā /
cittavṛttiṣu mā tiṣṭha tathā satyātmatāṃ gataḥ

3.121.60

yathā deśāntaranaro yathā kāṣṭhaṃ yathopalaḥ /
tathaiva paśya cittaṃ tvamacittaiva yadātmanā

3.121.61

yathā dṛṣadi nāstyambu yathāmbhasyanalastathā /
svātmanyevāsti no cittaṃ paramātmani tatkutaḥ

3.121.62

prekṣyamāṇaṃ na yatkiṃcittena yatkriyate kvacit /
kṛtaṃ bhavati tanneti matvā cittātigo bhavet

3.121.63

atyantānātmabhūtasya yaścittasyānuvartate /
paryantavāsinaḥ kasmānna mlecchasyānuvartate

3.121.64

nirantaramanādṛtya tvamārāccittapuṣkasam /
svasthamāssva nirāśaṅkaṃ paṅkeneva kṛto jaḍaḥ

3.121.65

cittaṃ nāstyeva me bhūtaṃ mṛtamevādya vetti vā /
bhava niścayavānbhūtvā śilāpuruṣaniścalaḥ

3.121.66

prekṣāyāmasti no cittaṃ tadvihīno'si tattvataḥ /
sa kimarthamanarthena tadvyarthena kadarthyase

3.121.67

asatā cittayakṣeṇa ye mudhā svavaśe kṛtāḥ /
teṣāṃ pelavabuddhīnāṃ candrādaśanirutthitaḥ

3.121.68

cittaṃ dūre parityajya yo'si so'si sthiro bhava /
bhava bhāvanayā mukto yuktyā paramayānvitaḥ

3.121.69

asato ye'nuvartante cetaso'satyarūpiṇaḥ /
vyomamāraṇakarmaikanītakālāndhigastu tān

3.121.70

vyapagalitamanā mahānubhāvo
bhava bhavapāragato bhavāmalātmā /
suciramapi vicāritaṃ na labdhaṃ
malamamalātmani mānasātma kiṃcit

3.121.121

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣūtpattiprakaraṇe cittābhāvapratipādanaṃ nāmaikaviṃśatyuttaraśatatamaḥ sargaḥ

Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc