Yoga Vasistha · Chapter 3.121
caṇḍālyuvāca /
kenacittvatha kālena grāmake'smiñjaneśvara /
avṛṣṭiduḥkhamabhavadbhīṣaṇaṃ bhagnamānavam
mahatānena duḥkhena sarve te grāmakā janāḥ /
vinirgatya gatā dūraṃ sarve pañcatvamāgatāḥ
tenemā duḥkhabhāginyaḥ śūnyā vayamiha prabho /
saumya śocāma sadvāṣpamācāntekṣaṇadhārayā
ityākarṇyāṅganāvaktrādrājā vismayamāgataḥ /
mantriṇāṃ mukhamālokya citrārpita ivābhavat
bhūyo vicārayāmāsa tadāścaryamanuttamam /
bhūyo bhūyo'tha papraccha babhūvāścaryavāniti
teṣāṃ samucitairdānasanmānairduḥkhasaṃkṣayam /
kṛtvā karuṇayāviṣṭo iṣṭalokaparāvaraḥ
sthitvā tatra ciraṃ kālaṃ vimṛśya niyatergatīḥ /
ājagāma gṛhaṃ paurairvanditaḥ praviveśa ha
prātastatra sabhāsthāne māmapṛcchadasau nṛpaḥ /
kathamevaṃ mune svapnaḥ pratyakṣamiti vismitaḥ
yathāvastutayā tasya tata uktaḥ sa tādṛśaḥ /
saṃśayo hṛdayānnunno vātenevāmbudo divaḥ
ityevaṃ rāghavāvidyā mahatī bhramadāyinī /
asatsattāṃ nayatyāśu saccāsattāṃ nayatyalam
śrīrāma uvāca /
kathamevaṃ vada brahmansvapnaḥ satyatvamāgataḥ /
bhramodāra ivaiṣo'rtho na me galati cetasi
śrīvasiṣṭha uvāca /
sarvametadavidyāyāṃ saṃbhavatyeva rāghava /
ghaṭeṣu paṭatā dṛṣṭā svapnasaṃbhramitādiṣu
dūraṃ nikaṭavadbhāti mukure'ntarivācalaḥ /
ciraṃ śīghratvamāyāti punaḥ śreṣṭheva yāminī
asaṃbhavaśca bhavati svapne svamaraṇaṃ yathā /
asacca sadivābhāti svapneṣviva nabhogatiḥ
susthitaṃ suṣṭha calati bhrame bhūparivartavat /
acalaṃ calatāmeti madavikṣubdhacittavat
vāsanāvalitaṃ ceto yadyathā bhāvayatyalam /
tattathānubhavatyāśu na tadasti na vāpyasat
yadaivābhyuditā vidyā tvahaṃtvādimayī mudhā /
tadaivānādimadhyāntā bhramasyānantatoditā
pratibhāsavaśādeva sarvo viparivartate /
kṣaṇaḥ kalpatvamāyāti kalpaśca bhavati kṣaṇaḥ
viparyastamatirjantuḥ paśyatyātmānameḍakam /
bibharti siṃhatāmeḍo vāsanāvaśataḥ svayam
viṣamabhramadāvidyāmohāhantādayaḥ samāḥ /
sarve cittaviparyāsaphalasaṃpattihetutaḥ
kākatālīyavaccetovāsanāvaśataḥ svataḥ /
saṃvadanti mahārambhā vyavahārāḥ parasparam
vṛttaṃ prākpakkaṇe rājñaḥ kasyacillavaṇasya yat /
pratibhātaṃ tadetasya sadvāsadvā manogatam
vismaratyapi vistīrṇāṃ kṛtāṃ cetaḥkriyāṃ yathā /
tathā kṛtāmapyakṛtāmiti smarati niścitam
tathā na bhuktavānasmi bhuktavāniti cetasi /
svapne deśāntaragame prākṛto'pyavabuddhyate
vindhyapuṣkasasugrāme vyavahāro'yamīdṛśaḥ /
pratibhāsāgatastasya svapne pūrvakathā yathā
athavā lavaṇenāśu dṛṣṭo yaḥ svapnavibhramaḥ /
sa eva saṃvidaṃ prāpto vindhyapuṣkasacetasi
lāvaṇī pratibhā''rūḍhā vindhyāpuṣkasacetasi /
vindhyapuṣkasasaṃvidvā''rūḍhā pārthivacetasi
yathā bahūnāṃ sadṛśaṃ vacanaṃ nāma mānasam /
tathā svapne'pi bhavati kālo deśaḥ kriyāpi ca
vyavahāragatestasyāḥ sattāsti pratibhāsataḥ /
sattā sarvapadārthānāṃ nānyā saṃvedanādṛte
saṃvedanetarā bhāti vīcirvā jalasaṃgatiḥ /
bhūtabhavyabhaviṣyasthā tarubīje taruryathā
tasyāḥ sattvamasattvaṃ ca na sannāsaditi sthitam /
satsadeva hi saṃvitterasaṃvitterasanmayam
nāvidyā vidyate kiṃcittailādi sikatāsviva /
hemnaḥ kiṃ kaṭakādanyatpadaṃ syāddhematāṃ vinā
avidyayātmatattvasya saṃbandho nopapadyate /
saṃbandhaḥ sadṛśānāṃ ca yaḥ sphuṭaḥ svānubhūtitaḥ
jatukāṣṭhādisaṃbandho yaḥ samāsamayogataḥ /
nānyonyānubhavāyāsau tadekaspandamātrakam //
paramārthamayaṃ sarvaṃ yathā tenopalādayaḥ /
citā samabhicetyante saṃbandhavaśataḥ samāḥ
yadā cinmātrasanmātramayāḥ sava jagadgatāḥ /
bhāvāstadā vibhāntyete mithaḥ svānubhavasthiteḥ
na saṃbhavati saṃbandho viṣamāṇāṃ nirantaraḥ /
na parasparasaṃbandhādvinānubhavanaṃ mithaḥ
sadṛśe sadṛśaṃ vastu kṣaṇādgatvaikatāmalam /
rūpamāsphārayatyekamekatvādeva nānyathā
ciccetyamilitā dṛśyarūpayodeti cetanaḥ /
[ jaḍaṃ jaḍena militaṃ ghanaṃ saṃpadyate jaḍam /]
na ca cijjaḍayoraikyaṃ vailakṣaṇyātkvacidbhavet
cijjaḍau citra ekatra na tau saṃmilataḥ kvacit /
cinmayatvāccidālambhaścidālambhena vedanam
dārupāṣāṇabhedānāṃ natu hyete cidātmakāḥ /
padārtho hi padārthena pariṇāmyanubhūyate
jihvayaiva rasāsvādaḥ sajātīyāmalodayaḥ /
aikyaṃ ca viddhi saṃbandhaṃ nāstyasāvasamānayoḥ
jaḍacetanayostena nopalādi jaḍaṃ matam /
cidevopalakuḍyādirūpiṇīti mitā citā
ekībhāvaṃ gatā draṣṭadṛśyādi kurute bhramam /
kāṣṭhopalādyaśeṣaṃ hiṃ paramārthamayaṃ yataḥ
tadātmanā tatsaṃbandhe dṛśyatvenopalabhyate /
sarvaṃ sarvaprakārāḍhyamanantamiva yatnataḥ
viśvaṃ sanmātramevaitadviddhi tattvavidāṃ vara /
asattātyāganiṣṭhena viśvaṃ lakṣaśatabhramaiḥ
pūritaṃ ciccamatkāro naca kiṃcana pūritam /
saṃkalpanāgarā nṝṇāṃ mithaḥ spandanti no yathā
na deśakālarodhāya tathā sargeṣviti sthitiḥ /
bhedabodhe hi sargatvamahaṃtvādibhramodayaḥ
hemasaṃvitparityāge kaṭakādibhramo yathā /
kaṭakādibhramo hemni deśāddeśaṃ bhavādbhavam
dṛgdarśanaparityāge nāvidyāsti pṛthaksadā /
kaṭakādimahābhedamekaṃ hema yathāmalam
bodhaikatvādayaṃ sargastadevāsannayatyalam /
senā mṛtsaṃvidā citrā mṛnmātramiva mṛnmayī
jalamekaṃ taraṅgādi dārvekaṃ śālabhañjikā /
mṛnmātramekaṃ kumbhādi brahmaikaṃ trijagadbhramaḥ
saṃbandhe dṛśyadṛṣṭīnāṃ madhye draṣṭurhi yadvapuḥ /
draṣṭṛdarśanadṛśyādivarjitaṃ tadidaṃ param
deśāddeśaṃ gate citte madhye yaccetaso vapuḥ /
ajāḍyasaṃvinmananaṃ tanmayo bhava sarvadā
ajāgratsvapnanidrasya yatte rūpaṃ sanātanam /
acetanaṃ cājaḍaṃ ca tanmayo bhava sarvadā
jaḍatāṃ varjayitvaikāṃ śilāyā hṛdayaṃ hi tat /
akṣubdho vāthavā kṣubdhastanmayo bhava sarvadā
kasyacitkiṃcanāpīha nodeti na vilīyate /
akṣubdho vāthavākṣubdhaḥ svasthastiṣṭha yathāsukham
nābhivāñchati no dveṣṭi dehe kiṃcitkvacitpumān /
svasthastiṣṭha nirāśaṅkaṃ dehavṛttiṣu mā pata
bhaviṣyadgrāmakagrāmyakāryavyavasito yathā /
cittavṛttiṣu mā tiṣṭha tathā satyātmatāṃ gataḥ
yathā deśāntaranaro yathā kāṣṭhaṃ yathopalaḥ /
tathaiva paśya cittaṃ tvamacittaiva yadātmanā
yathā dṛṣadi nāstyambu yathāmbhasyanalastathā /
svātmanyevāsti no cittaṃ paramātmani tatkutaḥ
prekṣyamāṇaṃ na yatkiṃcittena yatkriyate kvacit /
kṛtaṃ bhavati tanneti matvā cittātigo bhavet
atyantānātmabhūtasya yaścittasyānuvartate /
paryantavāsinaḥ kasmānna mlecchasyānuvartate
nirantaramanādṛtya tvamārāccittapuṣkasam /
svasthamāssva nirāśaṅkaṃ paṅkeneva kṛto jaḍaḥ
cittaṃ nāstyeva me bhūtaṃ mṛtamevādya vetti vā /
bhava niścayavānbhūtvā śilāpuruṣaniścalaḥ
prekṣāyāmasti no cittaṃ tadvihīno'si tattvataḥ /
sa kimarthamanarthena tadvyarthena kadarthyase
asatā cittayakṣeṇa ye mudhā svavaśe kṛtāḥ /
teṣāṃ pelavabuddhīnāṃ candrādaśanirutthitaḥ
cittaṃ dūre parityajya yo'si so'si sthiro bhava /
bhava bhāvanayā mukto yuktyā paramayānvitaḥ
asato ye'nuvartante cetaso'satyarūpiṇaḥ /
vyomamāraṇakarmaikanītakālāndhigastu tān
vyapagalitamanā mahānubhāvo
bhava bhavapāragato bhavāmalātmā /
suciramapi vicāritaṃ na labdhaṃ
malamamalātmani mānasātma kiṃcit
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣūtpattiprakaraṇe cittābhāvapratipādanaṃ nāmaikaviṃśatyuttaraśatatamaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0