યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.121

ચણ્ડાલ્યુવાચ ।
કેનચિત્ત્વથ કાલેન ગ્રામકેઽસ્મિઞ્જનેશ્વર ।
અવૃષ્ટિદુઃખમભવદ્ભીષણં ભગ્નમાનવમ્

મહતાનેન દુઃખેન સર્વે તે ગ્રામકા જનાઃ ।
વિનિર્ગત્ય ગતા દૂરં સર્વે પઞ્ચત્વમાગતાઃ

તેનેમા દુઃખભાગિન્યઃ શૂન્યા વયમિહ પ્રભો ।
સૌમ્ય શોચામ સદ્વાષ્પમાચાન્તેક્ષણધારયા

ઇત્યાકર્ણ્યાઙ્ગનાવક્ત્રાદ્રાજા વિસ્મયમાગતઃ ।
મન્ત્રિણાં મુખમાલોક્ય ચિત્રાર્પિત ઇવાભવત્

ભૂયો વિચારયામાસ તદાશ્ચર્યમનુત્તમમ્ ।
ભૂયો ભૂયોઽથ પપ્રચ્છ બભૂવાશ્ચર્યવાનિતિ

તેષાં સમુચિતૈર્દાનસન્માનૈર્દુઃખસંક્ષયમ્ ।
કૃત્વા કરુણયાવિષ્ટો ઇષ્ટલોકપરાવરઃ

સ્થિત્વા તત્ર ચિરં કાલં વિમૃશ્ય નિયતેર્ગતીઃ ।
આજગામ ગૃહં પૌરૈર્વન્દિતઃ પ્રવિવેશ હ

પ્રાતસ્તત્ર સભાસ્થાને મામપૃચ્છદસૌ નૃપઃ ।
કથમેવં મુને સ્વપ્નઃ પ્રત્યક્ષમિતિ વિસ્મિતઃ

યથાવસ્તુતયા તસ્ય તત ઉક્તઃ સ તાદૃશઃ ।
સંશયો હૃદયાન્નુન્નો વાતેનેવામ્બુદો દિવઃ

ઇત્યેવં રાઘવાવિદ્યા મહતી ભ્રમદાયિની ।
અસત્સત્તાં નયત્યાશુ સચ્ચાસત્તાં નયત્યલમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કથમેવં વદ બ્રહ્મન્સ્વપ્નઃ સત્યત્વમાગતઃ ।
ભ્રમોદાર ઇવૈષોઽર્થો ન મે ગલતિ ચેતસિ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સર્વમેતદવિદ્યાયાં સંભવત્યેવ રાઘવ ।
ઘટેષુ પટતા દૃષ્ટા સ્વપ્નસંભ્રમિતાદિષુ

દૂરં નિકટવદ્ભાતિ મુકુરેઽન્તરિવાચલઃ ।
ચિરં શીઘ્રત્વમાયાતિ પુનઃ શ્રેષ્ઠેવ યામિની

અસંભવશ્ચ ભવતિ સ્વપ્ને સ્વમરણં યથા ।
અસચ્ચ સદિવાભાતિ સ્વપ્નેષ્વિવ નભોગતિઃ

સુસ્થિતં સુષ્ઠ ચલતિ ભ્રમે ભૂપરિવર્તવત્ ।
અચલં ચલતામેતિ મદવિક્ષુબ્ધચિત્તવત્

વાસનાવલિતં ચેતો યદ્યથા ભાવયત્યલમ્ ।
તત્તથાનુભવત્યાશુ ન તદસ્તિ ન વાપ્યસત્

યદૈવાભ્યુદિતા વિદ્યા ત્વહંત્વાદિમયી મુધા ।
તદૈવાનાદિમધ્યાન્તા ભ્રમસ્યાનન્તતોદિતા

પ્રતિભાસવશાદેવ સર્વો વિપરિવર્તતે ।
ક્ષણઃ કલ્પત્વમાયાતિ કલ્પશ્ચ ભવતિ ક્ષણઃ

વિપર્યસ્તમતિર્જન્તુઃ પશ્યત્યાત્માનમેડકમ્ ।
બિભર્તિ સિંહતામેડો વાસનાવશતઃ સ્વયમ્

વિષમભ્રમદાવિદ્યામોહાહન્તાદયઃ સમાઃ ।
સર્વે ચિત્તવિપર્યાસફલસંપત્તિહેતુતઃ

કાકતાલીયવચ્ચેતોવાસનાવશતઃ સ્વતઃ ।
સંવદન્તિ મહારમ્ભા વ્યવહારાઃ પરસ્પરમ્

વૃત્તં પ્રાક્પક્કણે રાજ્ઞઃ કસ્યચિલ્લવણસ્ય યત્ ।
પ્રતિભાતં તદેતસ્ય સદ્વાસદ્વા મનોગતમ્

વિસ્મરત્યપિ વિસ્તીર્ણાં કૃતાં ચેતઃક્રિયાં યથા ।
તથા કૃતામપ્યકૃતામિતિ સ્મરતિ નિશ્ચિતમ્

તથા ન ભુક્તવાનસ્મિ ભુક્તવાનિતિ ચેતસિ ।
સ્વપ્ને દેશાન્તરગમે પ્રાકૃતોઽપ્યવબુદ્ધ્યતે

વિન્ધ્યપુષ્કસસુગ્રામે વ્યવહારોઽયમીદૃશઃ ।
પ્રતિભાસાગતસ્તસ્ય સ્વપ્ને પૂર્વકથા યથા

અથવા લવણેનાશુ દૃષ્ટો યઃ સ્વપ્નવિભ્રમઃ ।
સ એવ સંવિદં પ્રાપ્તો વિન્ધ્યપુષ્કસચેતસિ

લાવણી પ્રતિભાઽઽરૂઢા વિન્ધ્યાપુષ્કસચેતસિ ।
વિન્ધ્યપુષ્કસસંવિદ્વાઽઽરૂઢા પાર્થિવચેતસિ

યથા બહૂનાં સદૃશં વચનં નામ માનસમ્ ।
તથા સ્વપ્નેઽપિ ભવતિ કાલો દેશઃ ક્રિયાપિ ચ

વ્યવહારગતેસ્તસ્યાઃ સત્તાસ્તિ પ્રતિભાસતઃ ।
સત્તા સર્વપદાર્થાનાં નાન્યા સંવેદનાદૃતે

સંવેદનેતરા ભાતિ વીચિર્વા જલસંગતિઃ ।
ભૂતભવ્યભવિષ્યસ્થા તરુબીજે તરુર્યથા

તસ્યાઃ સત્ત્વમસત્ત્વં ચ ન સન્નાસદિતિ સ્થિતમ્ ।
સત્સદેવ હિ સંવિત્તેરસંવિત્તેરસન્મયમ્

નાવિદ્યા વિદ્યતે કિંચિત્તૈલાદિ સિકતાસ્વિવ ।
હેમ્નઃ કિં કટકાદન્યત્પદં સ્યાદ્ધેમતાં વિના

અવિદ્યયાત્મતત્ત્વસ્ય સંબન્ધો નોપપદ્યતે ।
સંબન્ધઃ સદૃશાનાં ચ યઃ સ્ફુટઃ સ્વાનુભૂતિતઃ

જતુકાષ્ઠાદિસંબન્ધો યઃ સમાસમયોગતઃ ।
નાન્યોન્યાનુભવાયાસૌ તદેકસ્પન્દમાત્રકમ્ ॥

પરમાર્થમયં સર્વં યથા તેનોપલાદયઃ ।
ચિતા સમભિચેત્યન્તે સંબન્ધવશતઃ સમાઃ

યદા ચિન્માત્રસન્માત્રમયાઃ સવ જગદ્ગતાઃ ।
ભાવાસ્તદા વિભાન્ત્યેતે મિથઃ સ્વાનુભવસ્થિતેઃ

ન સંભવતિ સંબન્ધો વિષમાણાં નિરન્તરઃ ।
ન પરસ્પરસંબન્ધાદ્વિનાનુભવનં મિથઃ

સદૃશે સદૃશં વસ્તુ ક્ષણાદ્ગત્વૈકતામલમ્ ।
રૂપમાસ્ફારયત્યેકમેકત્વાદેવ નાન્યથા

ચિચ્ચેત્યમિલિતા દૃશ્યરૂપયોદેતિ ચેતનઃ ।
[ જડં જડેન મિલિતં ઘનં સંપદ્યતે જડમ્ ।]
ન ચ ચિજ્જડયોરૈક્યં વૈલક્ષણ્યાત્ક્વચિદ્ભવેત્

ચિજ્જડૌ ચિત્ર એકત્ર ન તૌ સંમિલતઃ ક્વચિત્ ।
ચિન્મયત્વાચ્ચિદાલમ્ભશ્ચિદાલમ્ભેન વેદનમ્

દારુપાષાણભેદાનાં નતુ હ્યેતે ચિદાત્મકાઃ ।
પદાર્થો હિ પદાર્થેન પરિણામ્યનુભૂયતે

જિહ્વયૈવ રસાસ્વાદઃ સજાતીયામલોદયઃ ।
ઐક્યં ચ વિદ્ધિ સંબન્ધં નાસ્ત્યસાવસમાનયોઃ

જડચેતનયોસ્તેન નોપલાદિ જડં મતમ્ ।
ચિદેવોપલકુડ્યાદિરૂપિણીતિ મિતા ચિતા

એકીભાવં ગતા દ્રષ્ટદૃશ્યાદિ કુરુતે ભ્રમમ્ ।
કાષ્ઠોપલાદ્યશેષં હિં પરમાર્થમયં યતઃ

તદાત્મના તત્સંબન્ધે દૃશ્યત્વેનોપલભ્યતે ।
સર્વં સર્વપ્રકારાઢ્યમનન્તમિવ યત્નતઃ

વિશ્વં સન્માત્રમેવૈતદ્વિદ્ધિ તત્ત્વવિદાં વર ।
અસત્તાત્યાગનિષ્ઠેન વિશ્વં લક્ષશતભ્રમૈઃ

પૂરિતં ચિચ્ચમત્કારો નચ કિંચન પૂરિતમ્ ।
સંકલ્પનાગરા નૄણાં મિથઃ સ્પન્દન્તિ નો યથા

ન દેશકાલરોધાય તથા સર્ગેષ્વિતિ સ્થિતિઃ ।
ભેદબોધે હિ સર્ગત્વમહંત્વાદિભ્રમોદયઃ

હેમસંવિત્પરિત્યાગે કટકાદિભ્રમો યથા ।
કટકાદિભ્રમો હેમ્નિ દેશાદ્દેશં ભવાદ્ભવમ્

દૃગ્દર્શનપરિત્યાગે નાવિદ્યાસ્તિ પૃથક્સદા ।
કટકાદિમહાભેદમેકં હેમ યથામલમ્

બોધૈકત્વાદયં સર્ગસ્તદેવાસન્નયત્યલમ્ ।
સેના મૃત્સંવિદા ચિત્રા મૃન્માત્રમિવ મૃન્મયી

જલમેકં તરઙ્ગાદિ દાર્વેકં શાલભઞ્જિકા ।
મૃન્માત્રમેકં કુમ્ભાદિ બ્રહ્મૈકં ત્રિજગદ્ભ્રમઃ

સંબન્ધે દૃશ્યદૃષ્ટીનાં મધ્યે દ્રષ્ટુર્હિ યદ્વપુઃ ।
દ્રષ્ટૃદર્શનદૃશ્યાદિવર્જિતં તદિદં પરમ્

દેશાદ્દેશં ગતે ચિત્તે મધ્યે યચ્ચેતસો વપુઃ ।
અજાડ્યસંવિન્મનનં તન્મયો ભવ સર્વદા

અજાગ્રત્સ્વપ્નનિદ્રસ્ય યત્તે રૂપં સનાતનમ્ ।
અચેતનં ચાજડં ચ તન્મયો ભવ સર્વદા

જડતાં વર્જયિત્વૈકાં શિલાયા હૃદયં હિ તત્ ।
અક્ષુબ્ધો વાથવા ક્ષુબ્ધસ્તન્મયો ભવ સર્વદા

કસ્યચિત્કિંચનાપીહ નોદેતિ ન વિલીયતે ।
અક્ષુબ્ધો વાથવાક્ષુબ્ધઃ સ્વસ્થસ્તિષ્ઠ યથાસુખમ્

નાભિવાઞ્છતિ નો દ્વેષ્ટિ દેહે કિંચિત્ક્વચિત્પુમાન્ ।
સ્વસ્થસ્તિષ્ઠ નિરાશઙ્કં દેહવૃત્તિષુ મા પત

ભવિષ્યદ્ગ્રામકગ્રામ્યકાર્યવ્યવસિતો યથા ।
ચિત્તવૃત્તિષુ મા તિષ્ઠ તથા સત્યાત્મતાં ગતઃ

યથા દેશાન્તરનરો યથા કાષ્ઠં યથોપલઃ ।
તથૈવ પશ્ય ચિત્તં ત્વમચિત્તૈવ યદાત્મના

યથા દૃષદિ નાસ્ત્યમ્બુ યથામ્ભસ્યનલસ્તથા ।
સ્વાત્મન્યેવાસ્તિ નો ચિત્તં પરમાત્મનિ તત્કુતઃ

પ્રેક્ષ્યમાણં ન યત્કિંચિત્તેન યત્ક્રિયતે ક્વચિત્ ।
કૃતં ભવતિ તન્નેતિ મત્વા ચિત્તાતિગો ભવેત્

અત્યન્તાનાત્મભૂતસ્ય યશ્ચિત્તસ્યાનુવર્તતે ।
પર્યન્તવાસિનઃ કસ્માન્ન મ્લેચ્છસ્યાનુવર્તતે

નિરન્તરમનાદૃત્ય ત્વમારાચ્ચિત્તપુષ્કસમ્ ।
સ્વસ્થમાસ્સ્વ નિરાશઙ્કં પઙ્કેનેવ કૃતો જડઃ

ચિત્તં નાસ્ત્યેવ મે ભૂતં મૃતમેવાદ્ય વેત્તિ વા ।
ભવ નિશ્ચયવાન્ભૂત્વા શિલાપુરુષનિશ્ચલઃ

પ્રેક્ષાયામસ્તિ નો ચિત્તં તદ્વિહીનોઽસિ તત્ત્વતઃ ।
સ કિમર્થમનર્થેન તદ્વ્યર્થેન કદર્થ્યસે

અસતા ચિત્તયક્ષેણ યે મુધા સ્વવશે કૃતાઃ ।
તેષાં પેલવબુદ્ધીનાં ચન્દ્રાદશનિરુત્થિતઃ

ચિત્તં દૂરે પરિત્યજ્ય યોઽસિ સોઽસિ સ્થિરો ભવ ।
ભવ ભાવનયા મુક્તો યુક્ત્યા પરમયાન્વિતઃ

અસતો યેઽનુવર્તન્તે ચેતસોઽસત્યરૂપિણઃ ।
વ્યોમમારણકર્મૈકનીતકાલાન્ધિગસ્તુ તાન્

વ્યપગલિતમના મહાનુભાવો
ભવ ભવપારગતો ભવામલાત્મા ।
સુચિરમપિ વિચારિતં ન લબ્ધં
મલમમલાત્મનિ માનસાત્મ કિંચિત્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મોક્ષોપાયેષૂત્પત્તિપ્રકરણે ચિત્તાભાવપ્રતિપાદનં નામૈકવિંશત્યુત્તરશતતમઃ સર્ગઃ