Yoga Vasistha · Chapter 3.115

pañcadaśottaraśatatamaḥ sargaḥ

śrīvālmīkiruvāca /
evamukto bhagavatā vasiṣṭhena mahātmanā /
rāmaḥ kamalapatrākṣa unmīlita ivābabhau

vikāsitāntaḥkaraṇaḥ śobhāmalamupāyayau /
āśvastastamasi kṣīṇe padmo'rkālokanādiva

bodhavismayasaṃjātasaumyasmitasitānanaḥ /
dantaraśmisudhādhautāmimāṃ vācamuvāca ha

śrīrāma uvāca /
aho nu citraṃ padmotthairbaddhāstantubhiradrayaḥ /
avidyamānā yā vidyā tayā sarve vaśīkṛtāḥ

idaṃ tadvajratāṃ yātaṃ tṛṇamātraṃ jagattraye /
avidyayāpi yannāmāsadeva sadiva sthitam

asyāḥ saṃsāramāyāyā nadyāstribhuvanāṅgaṇe /
rūpaṃ madavabodhārthaṃ kathayānugrahātpunaḥ

anyo yatsaṃśayo'yaṃ me mahātmanhṛdi vartate /
lavaṇo'sau mahābhāgaḥ kiṃ nāmāpadamāptavān

saṃśliṣṭayorāhatayordvayorvā dehadehinoḥ /
brahmanka iva saṃsārī śubhāśubhaphalaikabhāk

lavaṇasya tathā dattvā tāmāpadamanuttamām /
kiṃ gataścañcalārambhaḥ kaścāsāvaindrajālikaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
kāṣṭhakuḍyopamo deho na kiṃcana ihānagha /
svapnāloka ivānena cetasā parikalpyate

cetastu jīvatāṃ yātaṃ cicchaktiparibhūṣitam /
vidyātsaṃsārasaṃrambhaṃ kapipotakacañcalam

dehī hi karmabhāgyo hi nānākāraśarīradhṛk /
ahaṃkāramanojīvanāmabhiḥ parikalpyate

tasyemānyaprabuddhasya na prabuddhasya rāghava /
sukhaduḥkhānyanantāni śarīrasya na kānicit

aprabuddhaṃ mano nānāsaṃjñākalpitakalpanam /
vṛttīranupataccitrā vicitrākṛtitāṃ gatam

aprabuddhaṃ mano yāvannidritaṃ tāvadeva hi /
saṃbhramaṃ paśyati svapne na prabuddhaṃ kadācana

ajñānanidrākṣubhito jīvo yāvanna bodhitaḥ /
tāvatpaśyati durbhedaṃ saṃsārārambhavibhramam

saṃprabuddhasya manasastamaḥ sarvaṃ vilīyate /
kamalasya yathā hārdaṃ dinālokavikāsinaḥ

cittāvidyāmanojīvavāsaneti kṛtātmabhiḥ /
karmātmeti ca yaḥ proktaḥ sa dehī duḥkhakovidaḥ

jaḍo deho na duḥkhārho duḥkhī dehyavicārataḥ /
avicāro ghanājñānādajñānaṃ duḥkhakāraṇam

śubhāśubhānāṃ dharmāṇāṃ jīvo viṣayatāṃ gataḥ /
avivekaikadoṣeṇa kośeneva hi kīṭakaḥ

avivekāmayonnaddhaṃ mano vividhavṛttimat /
nānākāravihāreṇa paribhramati cakravat

udeti rauti hantyatti yāti valgati nindati /
mana eva śarīre'sminna śarīraṃ kadācana

yathā gṛhapatirgehe vividhaṃ hi viceṣṭate /
na gṛhaṃ tu jaḍaṃ rāma tathā dehe hi jīvakaḥ

sarveṣu sukhaduḥkheṣu sarvāsu kalanāsu ca /
manaḥ kartṛ mano bhoktṛ mānasaṃ viddhi mānavam

atra te śrṛṇu vakṣyāmi vṛttāntamimamuttamam /
lavaṇo'sau yathā yātaścaṇḍālatvaṃ manobhramāt

manaḥ karmaphalaṃ bhuṅkate śubhaṃ vā'śubhameva vā /
yathaitadbuddhyase nūnaṃ tathākarṇaya rāghava

hariścandrakulotthena lavaṇena purānagha /
ekaṃ tenopaviṣṭena cintitaṃ manasā ciram

pitāmaho me sumahānrājasūyasya yājakaḥ /
ahaṃ tasya kule jātastaṃ yaje manasā makham

iti saṃcintya manasā kṛtvā saṃbhāramādṛtaḥ /
rājasūyasya dīkṣāyāṃ praviveśa mahīpatiḥ

ṛtvijaścāhvayāmāsa pūjayāmāsa sanmunīn /
devānāmantrayāmāsa jvālayāmāsa pāvakam

yathecchaṃ yajamānasya manasopavanāntare /
yayau saṃvatsaraḥ sāgro devarṣidvijapūjayā

bhūtebhyo dvijapūrvebhyo dattvā sarvasvadakṣiṇām /
vibudhyata dinasyānte sva evopavane nṛpaḥ

evaṃ sa lavaṇo rājā rājasūyamavāptavān /
manasaiva hi tuṣṭena yuktaṃ tasya phalena ca

ataścittaṃ naraṃ viddhi bhoktāraṃ sukhaduḥkhayoḥ /
tanmanaḥ pāvanopāye satye yojaya rāghava

pūrṇe deśe susaṃpūrṇaḥ pumānnaṣṭe vinaśyati /
deho'hamiti yeṣāṃ tu niścayastairalaṃ budhāḥ

uccairvivekavati cetasi saṃprabuddhe
duḥkhānyalaṃ vigalitāni viviktabuddheḥ /
bhāsvatkaraprakaṭite nanu padmakhaṇḍe
saṃkocajāḍyatimirāṇi ciraṃ kṣatāni

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā० mo० utpattiprakaraṇe sukhaduḥkhabhoktṛtvopadeśo nāma pañcadaśottaraśatatamaḥ sargaḥ