Yoga Vasistha · Chapter 3.114

caturdaśottaraśatatamaḥ sargaḥ

śrīrāma uvāca /
avidyāvibhavaprotthaṃ niviḍaṃ puruṣasya hi /
mahadāndhyamidaṃ brahmankathaṃ nāma vinaśyati

śrīvasiṣṭha uvāca /
yathā tuṣārakaṇikā bhāskarālokanātkṣaṇāt /
naśyatyevamavidyeyaṃ rāghavātmāvalokanāt

tāvatsaṃsārabhṛguṣu svātmanā saha dehinam /
āndolayati nīrandhraduḥkhakaṇṭakaśāliṣu

avidyā yāvadasyāstu notpannā kṣayakāriṇī /
svayamātmāvalokecchā mohasaṃkṣayadāyinī

asyāḥ paraṃ prapaśyantyāḥ svātmanāśaḥ prajāyate /
ātapānubhavārthinyāśchāyāyā iva rāghava

dṛṣṭe sarvagate bodhe svayameva vilīyate /
sarvāśābhyuditecchāyā dvādaśārkagaṇe yathā

icchāmātramavidyeha tannāśo mokṣa ucyate /
sa cāsaṃkalpamātreṇa siddho bhavati rāghava

manāgapi manovyomni vāsanārajanīkṣaye /
kālimā tanutāmeti cidādityamahodayāt

yathodite dinakare kvāpi yāti tamasvinī /
tathā viveke'bhyudite kvāpyavidyā vilīyate

dṛḍhavāsanayā bandho ghanatāmeti cetasaḥ /
balādvetālasaṃkalpaḥ saṃdhyākāle yathā śiśoḥ

śrīrāma uvāca /
yāvatkiṃcididaṃ dṛśyaṃ sāvidyā kṣīyate ca sā /
ātmabhāvanayā brahmannātmāsau kīdṛśaḥ smṛtaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
cetyānupātarahitaṃ sāmānyena ca sarvagam /
yaccittattvamanākhyeyaṃ sa ātmā parameśvaraḥ

ābrahma stambaparyantaṃ tṛṇādi yadidaṃ jagat /
tatsarvaṃ sarvadātmaiva nāvidyā vidyate'nagha

sarvaṃ ca khalvidaṃ brahma nityaṃ ciddhanamakṣatam /
kalpanānyā manonāmnī vidyate nahi kācana

na jāyate na mriyate kiṃcidatra jagattraye /
na ca bhāvavikārāṇāṃ sattā kvacana vidyate/

kevalaṃ kevalābhāsaṃ sarvasāmānyamakṣatam /
cetyānupātarahitaṃ cinmātramiha vidyate

tasminnitye tate śuddhe cinmātre nirupadrave /
śānte samasamābhoge nirvikāroditātmani

yaiṣā svabhāvātigataṃ svayaṃ saṃkalpya dhāvati /
ciccaityaṃ svayamāmlānā sā mlānā tanmanaḥ smṛtam

etasmātsarvagāddevātsarvaśaktermahātmanaḥ /
vibhāgakalanāśaktirlaharīvotthitāmbhasaḥ

ekasminvitate śānte yā na kiṃcana vidyate /
saṃkalpamātreṇa gatā sā siddhiṃ paramātmani

ataḥ saṃkalpasiddheyaṃ saṃkalpenaiva naśyati /
yenaiva jātā tenaiva vahnijvāleva vāyunā

pauruṣodyogasiddhena bhogāśā rūpatāṃ gatā /
asaṃkalpanamātreṇa sāvidyā pravilīyate

nāhaṃ brahmeti saṃkalpātsudṛḍhādbadhyate manaḥ /
sarvaṃ brahmeti saṃkalpātsudṛḍhānmucyate manaḥ

saṃkalpaḥ paramo bandhastvasaṃkalpo vimuktatā /
saṃkalpaṃ saṃvijityāntaryathecchasi tathā kuru

dṛḍhā na yāmbare'trāsti nalinī hemapaṅkajā /
lolavaidūryamadhupā sugandhitadigantarā

uddaṇḍaiḥ prakaṭābhogairmṛṇālabhujamaṇḍalaiḥ /
vihasantī prakāśasya śaśino raśmimaṇḍalam

vikalpajālikevetthamasatyevāpi satsamā /
manaḥsvārthavilāsārthaṃ yathā bālena kalpyate

tathaiveyamavidyeha bhavabandhanabandhanī /
capalā na sukhāyaiva bālena kalitā dṛḍhā

kṛśo'tiduḥkhī baddho'haṃ hastapādādimānaham /
iti bhāvānurūpeṇa vyavahāreṇa badhyate

nāhaṃ duḥkhī na me deho bandhaḥ kasyātmanaḥ sthitaḥ /
iti bhāvānurūpeṇa vyavahāreṇa mucyate

nāhaṃ māṃsaṃ na cāsthīni dehādanyaḥ paro hyaham /
iti niścayavānantaḥ kṣīṇāvidya ihocyate

prottuṅgasuraśailāgravaidūryaśikharaprabhā /
athavārkāṃśudurbhedā timiraśrīḥ sthitopari

kalpyate hi yathā vyomnaḥ kālimeti svabhāvataḥ /
puṃsā dharaṇisaṃsthena svasaṃkalpanayeddhayā

kalpitaivamavidyeyamanātmanyātmabhāvanā /
puruṣeṇāprabuddhena na prabuddhena rāghava

śrīrāma uvāca /
merunīlamaṇicchāyā neyaṃ nāpi tamaḥprabhā /
tadetatkiṃkṛtaṃ brahmannīlatvaṃ nabhaso vada

śrīvasiṣṭha uvāca /
na nāma nīlatā vyomnaḥ śūnyasya guṇavatsthitā /
anyaratnaprabhābhāvānna vāpyeṣā ca mairavī

tejomayatvādaṇḍasya sphāratvādiva tejasaḥ /
prākāśyādaṇḍapārasya tamaso nātra saṃbhavaḥ

kevalaṃ śūnyataivaiṣā bahvī subhaga lakṣyate /
vayasyevānurūpā yā avidyāyā asanmayī

svadṛṣṭikṣayasaṃpattāvakṣṇorevoditaṃ tamaḥ /
vastusvabhāvāttadvyomnaḥ kārṣṇyamityavalokyate

etadbuddhvā yathā vyomni dṛśyamāno'pi kālimā /
na kālimeti buddhiḥ syādavidyātimiraṃ tathā

asaṃkalpo hyavidyāyā nigrahaḥ kathito budhaiḥ /
yathā gaganapadminyāḥ sa bhāti sukaraḥ svayam

bhramasya jāgatasyāsya jātasyākāśavarṇavat /
apunaḥsmaraṇaṃ manye sādho vismaraṇaṃ varam

naṣṭo'hamiti saṃkalpādyathā duḥkhena naśyati /
prabuddho'smītisaṃkalpājjano hyeti yathā sukham

tathā saṃmūḍhasaṃkalpānmūḍhatāmeti vai manaḥ /
prabodhodārasaṃkalpātprabodhāyānudhāvati

kṣaṇātsaṃsmaraṇādeṣā hyavidyodeti śāśvatī /
yasmādvismaraṇādantaḥ pariṇaśyati naśvarī

bhāvanī sarvabhāvānāṃ sarvabhūtavimohinī /
bhāriṇī svātmano nāśe svātmavṛddhau vināśinī

mano yadanusaṃdhatte tatsarvendriyavṛttayaḥ /
kṣaṇātsaṃpādayantyetā rājājñāmiva mantriṇaḥ

tasmānmanonusaṃdhānaṃ bhāveṣu na karoti yaḥ /
antaścetanayatnena sa śāntimadhigacchati

yadādāveva nāstīdaṃ tadadyāpi na vidyate /
yadidaṃ bhāti tadbrahma śāntamekamaninditam

mananīyamato nānyatkadā kasya kathaṃ kutaḥ /
nirvikāramanādyantamāsyatāmapayantraṇam

paraṃ pauruṣamāśritya yatnātparamayā dhiyā /
bhogāśābhāvanāṃ cittātsamūlāmalamuddharet

yadudeti paro moho jarāmaraṇakāraṇam /
āśāpāśaśatollāsivāsanā tadvijṛmbhate

mama putrā mama dhanamayaṃ so'hamidaṃ mama /
itīyamindrajālena vāsanaiva vivalgati

śūnye eva śarīre'sminvilolo jalavātavat /
ananyayā vāsanayā tvahaṃbhāvāhirarpitaḥ

paramārthena tattvajña mamāhamidamityalam /
nadiśreṇyoātmatattvādṛte satyaṃ na kadācana kiṃcana

khādridyūrvīnadiśreṇyo dṛṣṭisṛṣṭyā punaḥ punaḥ /
saivānyeva vicitreyamavidyā parivartate

udetyajñānamātreṇa naśyati jñānamātrataḥ /
sanmātre parivicchedyā rajjvāmiva bhujaṃgadhīḥ

khādvyabdhyurvīnadī seyaṃ yā'vidyā'jñasya rāghava /
nāvidyā jñasya tadbrahma svamahimnā vyavasthitam

rajjusarpavikalpau dvāvakṣenaivopakalpitau /
jñena tvekaiva nirṇītā brahmadṛṣṭirakṛtrimā

mā bhavājño bhava prājño jahi saṃsāravāsanām /
anātmanyātmabhāvena kimajña iva rodiṣi

kastavāyaṃ jaḍo mūko deho bhavati rāghava /
yadarthaṃ sukhaduḥkhābhyāmavaśaḥ paribhūyase/

yathā hi kāṣṭhajatunoryathā badarakuṇḍayoḥ /
śliṣṭayorapi naikatvaṃ dehadehavatostathā

bhastrādāhe yathā dāho na bhastrāntaravartinaḥ /
pavanasya tathā dehanāśe nātmā na naśyati

duḥkhito'haṃ sukhāḍhyo'hamiti bhrānti raghūdvaha /
mṛgatṛṣṇopamāṃ buddhvā tyaja satyaṃ samāśraya

aho nu citraṃ yatsatyaṃ brahma tadvismṛtaṃ nṛṇām /
yadasatyamavidyākhyaṃ tannūnaṃ smṛtimāgatam

prasaraṃ tvamavidyāyā mā prayaccha raghūdvaha /
anayopahite citte duṣpāreha kadarthanā

mithyaivānarthakāriṇyā manomananapīnayā /
anayā duḥkhadāyinyā mahāmohaphalāntayā

candrabimbe sudhārdre'pi kṛtvā rauravakalpanam /
nārakaṃ dāhasaṃśoṣaduḥkhaṃ samanubhūyate

jalakallolakahlārapuṣpasīkaravīciṣu /
sarassu mṛgatṛṣṇāḍhyaṃ marutvaṃ paridṛśyate

nabhonagaranirmāṇapātotpātanasaṃbhramāḥ /
svapnādiṣvanubhūyante vicitrāḥ sukhaduḥkhadāḥ

saṃsāravāsanāśceto yadi nāma na pūrayet /
tajjāgratsvapnasaṃrambhāḥ kiṃ nayeyurihāpadam

dṛśyate rauravā vīcinarakānarthaśāsanā /
mithyājñāne gate vṛddhiṃ svapnopavanabhūmiṣu

anayā vedhitaṃ ceto visatantāvapi kṣaṇāt /
paśyatyakhilasaṃsārasāgarānarthavibhramam

anayopahate citte rājya eva hi saṃsthitāḥ /
tāstādṛśyo janā yānti yā na yogyāḥ śvapākinaḥ

tasmādrāma parityajya vāsanāṃ bhavabandhanīm /
sarvarāgamayīṃ tiṣṭha nīrāgaḥ sphaṭiko yathā

tiṣṭhatastava kāryeṣu māstu rāgeṣu rañjanā /
sphaṭikasyeva citrāṇi pratibimbāni gṛhṇataḥ

viditakautukasaṅghasamiddhayā
yadi karoṣi sadaiva suśīlayā /
varadhiyā gataprākṛtikakriya-
stadasi kena sahānupamīyase

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe mokṣopāye utpattiprakaraṇe yathākathitadoṣaparihāropadeśo nāma caturdaśottaraśatatamaḥ sargaḥ