યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.115

પઞ્ચદશોત્તરશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
એવમુક્તો ભગવતા વસિષ્ઠેન મહાત્મના ।
રામઃ કમલપત્રાક્ષ ઉન્મીલિત ઇવાબભૌ

વિકાસિતાન્તઃકરણઃ શોભામલમુપાયયૌ ।
આશ્વસ્તસ્તમસિ ક્ષીણે પદ્મોઽર્કાલોકનાદિવ

બોધવિસ્મયસંજાતસૌમ્યસ્મિતસિતાનનઃ ।
દન્તરશ્મિસુધાધૌતામિમાં વાચમુવાચ હ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
અહો નુ ચિત્રં પદ્મોત્થૈર્બદ્ધાસ્તન્તુભિરદ્રયઃ ।
અવિદ્યમાના યા વિદ્યા તયા સર્વે વશીકૃતાઃ

ઇદં તદ્વજ્રતાં યાતં તૃણમાત્રં જગત્ત્રયે ।
અવિદ્યયાપિ યન્નામાસદેવ સદિવ સ્થિતમ્

અસ્યાઃ સંસારમાયાયા નદ્યાસ્ત્રિભુવનાઙ્ગણે ।
રૂપં મદવબોધાર્થં કથયાનુગ્રહાત્પુનઃ

અન્યો યત્સંશયોઽયં મે મહાત્મન્હૃદિ વર્તતે ।
લવણોઽસૌ મહાભાગઃ કિં નામાપદમાપ્તવાન્

સંશ્લિષ્ટયોરાહતયોર્દ્વયોર્વા દેહદેહિનોઃ ।
બ્રહ્મન્ક ઇવ સંસારી શુભાશુભફલૈકભાક્

લવણસ્ય તથા દત્ત્વા તામાપદમનુત્તમામ્ ।
કિં ગતશ્ચઞ્ચલારમ્ભઃ કશ્ચાસાવૈન્દ્રજાલિકઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
કાષ્ઠકુડ્યોપમો દેહો ન કિંચન ઇહાનઘ ।
સ્વપ્નાલોક ઇવાનેન ચેતસા પરિકલ્પ્યતે

ચેતસ્તુ જીવતાં યાતં ચિચ્છક્તિપરિભૂષિતમ્ ।
વિદ્યાત્સંસારસંરમ્ભં કપિપોતકચઞ્ચલમ્

દેહી હિ કર્મભાગ્યો હિ નાનાકારશરીરધૃક્ ।
અહંકારમનોજીવનામભિઃ પરિકલ્પ્યતે

તસ્યેમાન્યપ્રબુદ્ધસ્ય ન પ્રબુદ્ધસ્ય રાઘવ ।
સુખદુઃખાન્યનન્તાનિ શરીરસ્ય ન કાનિચિત્

અપ્રબુદ્ધં મનો નાનાસંજ્ઞાકલ્પિતકલ્પનમ્ ।
વૃત્તીરનુપતચ્ચિત્રા વિચિત્રાકૃતિતાં ગતમ્

અપ્રબુદ્ધં મનો યાવન્નિદ્રિતં તાવદેવ હિ ।
સંભ્રમં પશ્યતિ સ્વપ્ને ન પ્રબુદ્ધં કદાચન

અજ્ઞાનનિદ્રાક્ષુભિતો જીવો યાવન્ન બોધિતઃ ।
તાવત્પશ્યતિ દુર્ભેદં સંસારારમ્ભવિભ્રમમ્

સંપ્રબુદ્ધસ્ય મનસસ્તમઃ સર્વં વિલીયતે ।
કમલસ્ય યથા હાર્દં દિનાલોકવિકાસિનઃ

ચિત્તાવિદ્યામનોજીવવાસનેતિ કૃતાત્મભિઃ ।
કર્માત્મેતિ ચ યઃ પ્રોક્તઃ સ દેહી દુઃખકોવિદઃ

જડો દેહો ન દુઃખાર્હો દુઃખી દેહ્યવિચારતઃ ।
અવિચારો ઘનાજ્ઞાનાદજ્ઞાનં દુઃખકારણમ્

શુભાશુભાનાં ધર્માણાં જીવો વિષયતાં ગતઃ ।
અવિવેકૈકદોષેણ કોશેનેવ હિ કીટકઃ

અવિવેકામયોન્નદ્ધં મનો વિવિધવૃત્તિમત્ ।
નાનાકારવિહારેણ પરિભ્રમતિ ચક્રવત્

ઉદેતિ રૌતિ હન્ત્યત્તિ યાતિ વલ્ગતિ નિન્દતિ ।
મન એવ શરીરેઽસ્મિન્ન શરીરં કદાચન

યથા ગૃહપતિર્ગેહે વિવિધં હિ વિચેષ્ટતે ।
ન ગૃહં તુ જડં રામ તથા દેહે હિ જીવકઃ

સર્વેષુ સુખદુઃખેષુ સર્વાસુ કલનાસુ ચ ।
મનઃ કર્તૃ મનો ભોક્તૃ માનસં વિદ્ધિ માનવમ્

અત્ર તે શ્રૃણુ વક્ષ્યામિ વૃત્તાન્તમિમમુત્તમમ્ ।
લવણોઽસૌ યથા યાતશ્ચણ્ડાલત્વં મનોભ્રમાત્

મનઃ કર્મફલં ભુઙ્કતે શુભં વાઽશુભમેવ વા ।
યથૈતદ્બુદ્ધ્યસે નૂનં તથાકર્ણય રાઘવ

હરિશ્ચન્દ્રકુલોત્થેન લવણેન પુરાનઘ ।
એકં તેનોપવિષ્ટેન ચિન્તિતં મનસા ચિરમ્

પિતામહો મે સુમહાન્રાજસૂયસ્ય યાજકઃ ।
અહં તસ્ય કુલે જાતસ્તં યજે મનસા મખમ્

ઇતિ સંચિન્ત્ય મનસા કૃત્વા સંભારમાદૃતઃ ।
રાજસૂયસ્ય દીક્ષાયાં પ્રવિવેશ મહીપતિઃ

ઋત્વિજશ્ચાહ્વયામાસ પૂજયામાસ સન્મુનીન્ ।
દેવાનામન્ત્રયામાસ જ્વાલયામાસ પાવકમ્

યથેચ્છં યજમાનસ્ય મનસોપવનાન્તરે ।
યયૌ સંવત્સરઃ સાગ્રો દેવર્ષિદ્વિજપૂજયા

ભૂતેભ્યો દ્વિજપૂર્વેભ્યો દત્ત્વા સર્વસ્વદક્ષિણામ્ ।
વિબુધ્યત દિનસ્યાન્તે સ્વ એવોપવને નૃપઃ

એવં સ લવણો રાજા રાજસૂયમવાપ્તવાન્ ।
મનસૈવ હિ તુષ્ટેન યુક્તં તસ્ય ફલેન ચ

અતશ્ચિત્તં નરં વિદ્ધિ ભોક્તારં સુખદુઃખયોઃ ।
તન્મનઃ પાવનોપાયે સત્યે યોજય રાઘવ

પૂર્ણે દેશે સુસંપૂર્ણઃ પુમાન્નષ્ટે વિનશ્યતિ ।
દેહોઽહમિતિ યેષાં તુ નિશ્ચયસ્તૈરલં બુધાઃ

ઉચ્ચૈર્વિવેકવતિ ચેતસિ સંપ્રબુદ્ધે
દુઃખાન્યલં વિગલિતાનિ વિવિક્તબુદ્ધેઃ ।
ભાસ્વત્કરપ્રકટિતે નનુ પદ્મખણ્ડે
સંકોચજાડ્યતિમિરાણિ ચિરં ક્ષતાનિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ મો૦ ઉત્પત્તિપ્રકરણે સુખદુઃખભોક્તૃત્વોપદેશો નામ પઞ્ચદશોત્તરશતતમઃ સર્ગઃ