યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.114

ચતુર્દશોત્તરશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
અવિદ્યાવિભવપ્રોત્થં નિવિડં પુરુષસ્ય હિ ।
મહદાન્ધ્યમિદં બ્રહ્મન્કથં નામ વિનશ્યતિ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યથા તુષારકણિકા ભાસ્કરાલોકનાત્ક્ષણાત્ ।
નશ્યત્યેવમવિદ્યેયં રાઘવાત્માવલોકનાત્

તાવત્સંસારભૃગુષુ સ્વાત્મના સહ દેહિનમ્ ।
આન્દોલયતિ નીરન્ધ્રદુઃખકણ્ટકશાલિષુ

અવિદ્યા યાવદસ્યાસ્તુ નોત્પન્ના ક્ષયકારિણી ।
સ્વયમાત્માવલોકેચ્છા મોહસંક્ષયદાયિની

અસ્યાઃ પરં પ્રપશ્યન્ત્યાઃ સ્વાત્મનાશઃ પ્રજાયતે ।
આતપાનુભવાર્થિન્યાશ્છાયાયા ઇવ રાઘવ

દૃષ્ટે સર્વગતે બોધે સ્વયમેવ વિલીયતે ।
સર્વાશાભ્યુદિતેચ્છાયા દ્વાદશાર્કગણે યથા

ઇચ્છામાત્રમવિદ્યેહ તન્નાશો મોક્ષ ઉચ્યતે ।
સ ચાસંકલ્પમાત્રેણ સિદ્ધો ભવતિ રાઘવ

મનાગપિ મનોવ્યોમ્નિ વાસનારજનીક્ષયે ।
કાલિમા તનુતામેતિ ચિદાદિત્યમહોદયાત્

યથોદિતે દિનકરે ક્વાપિ યાતિ તમસ્વિની ।
તથા વિવેકેઽભ્યુદિતે ક્વાપ્યવિદ્યા વિલીયતે

દૃઢવાસનયા બન્ધો ઘનતામેતિ ચેતસઃ ।
બલાદ્વેતાલસંકલ્પઃ સંધ્યાકાલે યથા શિશોઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
યાવત્કિંચિદિદં દૃશ્યં સાવિદ્યા ક્ષીયતે ચ સા ।
આત્મભાવનયા બ્રહ્મન્નાત્માસૌ કીદૃશઃ સ્મૃતઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ચેત્યાનુપાતરહિતં સામાન્યેન ચ સર્વગમ્ ।
યચ્ચિત્તત્ત્વમનાખ્યેયં સ આત્મા પરમેશ્વરઃ

આબ્રહ્મ સ્તમ્બપર્યન્તં તૃણાદિ યદિદં જગત્ ।
તત્સર્વં સર્વદાત્મૈવ નાવિદ્યા વિદ્યતેઽનઘ

સર્વં ચ ખલ્વિદં બ્રહ્મ નિત્યં ચિદ્ધનમક્ષતમ્ ।
કલ્પનાન્યા મનોનામ્ની વિદ્યતે નહિ કાચન

ન જાયતે ન મ્રિયતે કિંચિદત્ર જગત્ત્રયે ।
ન ચ ભાવવિકારાણાં સત્તા ક્વચન વિદ્યતે।

કેવલં કેવલાભાસં સર્વસામાન્યમક્ષતમ્ ।
ચેત્યાનુપાતરહિતં ચિન્માત્રમિહ વિદ્યતે

તસ્મિન્નિત્યે તતે શુદ્ધે ચિન્માત્રે નિરુપદ્રવે ।
શાન્તે સમસમાભોગે નિર્વિકારોદિતાત્મનિ

યૈષા સ્વભાવાતિગતં સ્વયં સંકલ્પ્ય ધાવતિ ।
ચિચ્ચૈત્યં સ્વયમામ્લાના સા મ્લાના તન્મનઃ સ્મૃતમ્

એતસ્માત્સર્વગાદ્દેવાત્સર્વશક્તેર્મહાત્મનઃ ।
વિભાગકલનાશક્તિર્લહરીવોત્થિતામ્ભસઃ

એકસ્મિન્વિતતે શાન્તે યા ન કિંચન વિદ્યતે ।
સંકલ્પમાત્રેણ ગતા સા સિદ્ધિં પરમાત્મનિ

અતઃ સંકલ્પસિદ્ધેયં સંકલ્પેનૈવ નશ્યતિ ।
યેનૈવ જાતા તેનૈવ વહ્નિજ્વાલેવ વાયુના

પૌરુષોદ્યોગસિદ્ધેન ભોગાશા રૂપતાં ગતા ।
અસંકલ્પનમાત્રેણ સાવિદ્યા પ્રવિલીયતે

નાહં બ્રહ્મેતિ સંકલ્પાત્સુદૃઢાદ્બધ્યતે મનઃ ।
સર્વં બ્રહ્મેતિ સંકલ્પાત્સુદૃઢાન્મુચ્યતે મનઃ

સંકલ્પઃ પરમો બન્ધસ્ત્વસંકલ્પો વિમુક્તતા ।
સંકલ્પં સંવિજિત્યાન્તર્યથેચ્છસિ તથા કુરુ

દૃઢા ન યામ્બરેઽત્રાસ્તિ નલિની હેમપઙ્કજા ।
લોલવૈદૂર્યમધુપા સુગન્ધિતદિગન્તરા

ઉદ્દણ્ડૈઃ પ્રકટાભોગૈર્મૃણાલભુજમણ્ડલૈઃ ।
વિહસન્તી પ્રકાશસ્ય શશિનો રશ્મિમણ્ડલમ્

વિકલ્પજાલિકેવેત્થમસત્યેવાપિ સત્સમા ।
મનઃસ્વાર્થવિલાસાર્થં યથા બાલેન કલ્પ્યતે

તથૈવેયમવિદ્યેહ ભવબન્ધનબન્ધની ।
ચપલા ન સુખાયૈવ બાલેન કલિતા દૃઢા

કૃશોઽતિદુઃખી બદ્ધોઽહં હસ્તપાદાદિમાનહમ્ ।
ઇતિ ભાવાનુરૂપેણ વ્યવહારેણ બધ્યતે

નાહં દુઃખી ન મે દેહો બન્ધઃ કસ્યાત્મનઃ સ્થિતઃ ।
ઇતિ ભાવાનુરૂપેણ વ્યવહારેણ મુચ્યતે

નાહં માંસં ન ચાસ્થીનિ દેહાદન્યઃ પરો હ્યહમ્ ।
ઇતિ નિશ્ચયવાનન્તઃ ક્ષીણાવિદ્ય ઇહોચ્યતે

પ્રોત્તુઙ્ગસુરશૈલાગ્રવૈદૂર્યશિખરપ્રભા ।
અથવાર્કાંશુદુર્ભેદા તિમિરશ્રીઃ સ્થિતોપરિ

કલ્પ્યતે હિ યથા વ્યોમ્નઃ કાલિમેતિ સ્વભાવતઃ ।
પુંસા ધરણિસંસ્થેન સ્વસંકલ્પનયેદ્ધયા

કલ્પિતૈવમવિદ્યેયમનાત્મન્યાત્મભાવના ।
પુરુષેણાપ્રબુદ્ધેન ન પ્રબુદ્ધેન રાઘવ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
મેરુનીલમણિચ્છાયા નેયં નાપિ તમઃપ્રભા ।
તદેતત્કિંકૃતં બ્રહ્મન્નીલત્વં નભસો વદ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ન નામ નીલતા વ્યોમ્નઃ શૂન્યસ્ય ગુણવત્સ્થિતા ।
અન્યરત્નપ્રભાભાવાન્ન વાપ્યેષા ચ મૈરવી

તેજોમયત્વાદણ્ડસ્ય સ્ફારત્વાદિવ તેજસઃ ।
પ્રાકાશ્યાદણ્ડપારસ્ય તમસો નાત્ર સંભવઃ

કેવલં શૂન્યતૈવૈષા બહ્વી સુભગ લક્ષ્યતે ।
વયસ્યેવાનુરૂપા યા અવિદ્યાયા અસન્મયી

સ્વદૃષ્ટિક્ષયસંપત્તાવક્ષ્ણોરેવોદિતં તમઃ ।
વસ્તુસ્વભાવાત્તદ્વ્યોમ્નઃ કાર્ષ્ણ્યમિત્યવલોક્યતે

એતદ્બુદ્ધ્વા યથા વ્યોમ્નિ દૃશ્યમાનોઽપિ કાલિમા ।
ન કાલિમેતિ બુદ્ધિઃ સ્યાદવિદ્યાતિમિરં તથા

અસંકલ્પો હ્યવિદ્યાયા નિગ્રહઃ કથિતો બુધૈઃ ।
યથા ગગનપદ્મિન્યાઃ સ ભાતિ સુકરઃ સ્વયમ્

ભ્રમસ્ય જાગતસ્યાસ્ય જાતસ્યાકાશવર્ણવત્ ।
અપુનઃસ્મરણં મન્યે સાધો વિસ્મરણં વરમ્

નષ્ટોઽહમિતિ સંકલ્પાદ્યથા દુઃખેન નશ્યતિ ।
પ્રબુદ્ધોઽસ્મીતિસંકલ્પાજ્જનો હ્યેતિ યથા સુખમ્

તથા સંમૂઢસંકલ્પાન્મૂઢતામેતિ વૈ મનઃ ।
પ્રબોધોદારસંકલ્પાત્પ્રબોધાયાનુધાવતિ

ક્ષણાત્સંસ્મરણાદેષા હ્યવિદ્યોદેતિ શાશ્વતી ।
યસ્માદ્વિસ્મરણાદન્તઃ પરિણશ્યતિ નશ્વરી

ભાવની સર્વભાવાનાં સર્વભૂતવિમોહિની ।
ભારિણી સ્વાત્મનો નાશે સ્વાત્મવૃદ્ધૌ વિનાશિની

મનો યદનુસંધત્તે તત્સર્વેન્દ્રિયવૃત્તયઃ ।
ક્ષણાત્સંપાદયન્ત્યેતા રાજાજ્ઞામિવ મન્ત્રિણઃ

તસ્માન્મનોનુસંધાનં ભાવેષુ ન કરોતિ યઃ ।
અન્તશ્ચેતનયત્નેન સ શાન્તિમધિગચ્છતિ

યદાદાવેવ નાસ્તીદં તદદ્યાપિ ન વિદ્યતે ।
યદિદં ભાતિ તદ્બ્રહ્મ શાન્તમેકમનિન્દિતમ્

મનનીયમતો નાન્યત્કદા કસ્ય કથં કુતઃ ।
નિર્વિકારમનાદ્યન્તમાસ્યતામપયન્ત્રણમ્

પરં પૌરુષમાશ્રિત્ય યત્નાત્પરમયા ધિયા ।
ભોગાશાભાવનાં ચિત્તાત્સમૂલામલમુદ્ધરેત્

યદુદેતિ પરો મોહો જરામરણકારણમ્ ।
આશાપાશશતોલ્લાસિવાસના તદ્વિજૃમ્ભતે

મમ પુત્રા મમ ધનમયં સોઽહમિદં મમ ।
ઇતીયમિન્દ્રજાલેન વાસનૈવ વિવલ્ગતિ

શૂન્યે એવ શરીરેઽસ્મિન્વિલોલો જલવાતવત્ ।
અનન્યયા વાસનયા ત્વહંભાવાહિરર્પિતઃ

પરમાર્થેન તત્ત્વજ્ઞ મમાહમિદમિત્યલમ્ ।
નદિશ્રેણ્યોઆત્મતત્ત્વાદૃતે સત્યં ન કદાચન કિંચન

ખાદ્રિદ્યૂર્વીનદિશ્રેણ્યો દૃષ્ટિસૃષ્ટ્યા પુનઃ પુનઃ ।
સૈવાન્યેવ વિચિત્રેયમવિદ્યા પરિવર્તતે

ઉદેત્યજ્ઞાનમાત્રેણ નશ્યતિ જ્ઞાનમાત્રતઃ ।
સન્માત્રે પરિવિચ્છેદ્યા રજ્જ્વામિવ ભુજંગધીઃ

ખાદ્વ્યબ્ધ્યુર્વીનદી સેયં યાઽવિદ્યાઽજ્ઞસ્ય રાઘવ ।
નાવિદ્યા જ્ઞસ્ય તદ્બ્રહ્મ સ્વમહિમ્ના વ્યવસ્થિતમ્

રજ્જુસર્પવિકલ્પૌ દ્વાવક્ષેનૈવોપકલ્પિતૌ ।
જ્ઞેન ત્વેકૈવ નિર્ણીતા બ્રહ્મદૃષ્ટિરકૃત્રિમા

મા ભવાજ્ઞો ભવ પ્રાજ્ઞો જહિ સંસારવાસનામ્ ।
અનાત્મન્યાત્મભાવેન કિમજ્ઞ ઇવ રોદિષિ

કસ્તવાયં જડો મૂકો દેહો ભવતિ રાઘવ ।
યદર્થં સુખદુઃખાભ્યામવશઃ પરિભૂયસે।

યથા હિ કાષ્ઠજતુનોર્યથા બદરકુણ્ડયોઃ ।
શ્લિષ્ટયોરપિ નૈકત્વં દેહદેહવતોસ્તથા

ભસ્ત્રાદાહે યથા દાહો ન ભસ્ત્રાન્તરવર્તિનઃ ।
પવનસ્ય તથા દેહનાશે નાત્મા ન નશ્યતિ

દુઃખિતોઽહં સુખાઢ્યોઽહમિતિ ભ્રાન્તિ રઘૂદ્વહ ।
મૃગતૃષ્ણોપમાં બુદ્ધ્વા ત્યજ સત્યં સમાશ્રય

અહો નુ ચિત્રં યત્સત્યં બ્રહ્મ તદ્વિસ્મૃતં નૃણામ્ ।
યદસત્યમવિદ્યાખ્યં તન્નૂનં સ્મૃતિમાગતમ્

પ્રસરં ત્વમવિદ્યાયા મા પ્રયચ્છ રઘૂદ્વહ ।
અનયોપહિતે ચિત્તે દુષ્પારેહ કદર્થના

મિથ્યૈવાનર્થકારિણ્યા મનોમનનપીનયા ।
અનયા દુઃખદાયિન્યા મહામોહફલાન્તયા

ચન્દ્રબિમ્બે સુધાર્દ્રેઽપિ કૃત્વા રૌરવકલ્પનમ્ ।
નારકં દાહસંશોષદુઃખં સમનુભૂયતે

જલકલ્લોલકહ્લારપુષ્પસીકરવીચિષુ ।
સરસ્સુ મૃગતૃષ્ણાઢ્યં મરુત્વં પરિદૃશ્યતે

નભોનગરનિર્માણપાતોત્પાતનસંભ્રમાઃ ।
સ્વપ્નાદિષ્વનુભૂયન્તે વિચિત્રાઃ સુખદુઃખદાઃ

સંસારવાસનાશ્ચેતો યદિ નામ ન પૂરયેત્ ।
તજ્જાગ્રત્સ્વપ્નસંરમ્ભાઃ કિં નયેયુરિહાપદમ્

દૃશ્યતે રૌરવા વીચિનરકાનર્થશાસના ।
મિથ્યાજ્ઞાને ગતે વૃદ્ધિં સ્વપ્નોપવનભૂમિષુ

અનયા વેધિતં ચેતો વિસતન્તાવપિ ક્ષણાત્ ।
પશ્યત્યખિલસંસારસાગરાનર્થવિભ્રમમ્

અનયોપહતે ચિત્તે રાજ્ય એવ હિ સંસ્થિતાઃ ।
તાસ્તાદૃશ્યો જના યાન્તિ યા ન યોગ્યાઃ શ્વપાકિનઃ

તસ્માદ્રામ પરિત્યજ્ય વાસનાં ભવબન્ધનીમ્ ।
સર્વરાગમયીં તિષ્ઠ નીરાગઃ સ્ફટિકો યથા

તિષ્ઠતસ્તવ કાર્યેષુ માસ્તુ રાગેષુ રઞ્જના ।
સ્ફટિકસ્યેવ ચિત્રાણિ પ્રતિબિમ્બાનિ ગૃહ્ણતઃ

વિદિતકૌતુકસઙ્ઘસમિદ્ધયા
યદિ કરોષિ સદૈવ સુશીલયા ।
વરધિયા ગતપ્રાકૃતિકક્રિય-
સ્તદસિ કેન સહાનુપમીયસે

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે મોક્ષોપાયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે યથાકથિતદોષપરિહારોપદેશો નામ ચતુર્દશોત્તરશતતમઃ સર્ગઃ