Yoga Vasistha · Chapter 3.113

trayodaśottaraśatatamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
eṣā hi vāsanā nityamasatyaiva yadutthitā /
dvicandrabhrāntivattena tyaktuṃ rāghava yujyate

avidyā vidyamāneva naṣṭaprajñeṣu vidyate /
nāmnaivāṅgīkṛtābhāvātsamyakprajñeṣu sā kutaḥ

mā bhavājño bhava prājñaḥ samyagrāma vicāraya /
nāstyevendurdvitīyaḥ khe bhrāntyā saṃlakṣyate mudhā

nātra tattvādṛte kiṃcidvidyate vastvavastu ca /
ūrmimālini vistīrṇe vāripūrādṛte yathā

svavikalpādṛte naitānbhāvābhāvānasanmayān /
nitye'site tate śuddhe mā samāropayātmani

nāsi kartā kimetāsu kriyāsu mamatā tava /
ekasminvidyamāne hi kiṃ kena kriyate katham

mā vā'kartā bhava prājña kimakartṛtayehite /
sādhyaṃ sādhyamupādeyaṃ tasmātsvastho bhavānagha

kartā saṃstvamasaktatvādbhāvābhāve raghūdvaha /
asaktatvādakartāpi kartṛvatspandanaṃ kutaḥ

satyaṃ syāccedupādeyaṃ mithyā syāddheyameva cet /
upādeyaikasaktatvādyuktā saktirhi karmaṇi

yatrendrajālamakhilaṃ māyāmayamavastukam /
tatra kāsthā kathaṃ nāma heyopādeyadṛṣṭayaḥ

saṃsārabījakaṇikā yaiṣā vidyā raghūdvaha /
eṣā hyavidyamānaiva satīva sphāratāṃ gatā

yeyamābhoginiḥsārā saṃsārārambhacakrikā /
vijñeyā vāsanaiṣā sā cetaso mohadāyinī

cāruvaṃśalatevāntaḥśūnyā nissārakoṭarā /
sarittaraṅgamāleva na vyucchinnāpi naśvarī

gṛhyamāṇāpi hastena grahītuṃ naiva yujyate /
mṛdvapyatyantatīkṣṇāgrā nirjharormirivotthitā

dṛśyate prakarābhāsā sadarthe nopayujyate /
taraṅgiṇyataraṅgābhā svākārapariniṣṭhitā

kvacidvakrāḥ kvacitspaṣṭā dīrghāḥ kharvāḥ sthirāścalāḥ /
yatprasādodbhavāstasmādvyatirekamupāgatāḥ

antaḥśūnyāpi sarvatra dṛśyate sārasundarī /
na kvacitsaṃsthitāpīha sarvatraivopalakṣyate

jaḍaiva cinmayīvāsāvanyaspandopajīvinī /
nimeṣamapyatiṣṭhantī sthairyāśaṅkāṃ prayacchati

jvālāvacchuddhavarṇāpi maṣīmalinakoṭarā /
valgatyanyaprasādena dīyate tadavekṣaṇāt

āloke vimale mlānā tamasyapi virājate /
mṛgatṛṣṇeva śuṣkābhā nānāvarṇavilāsinī

vakrā viṣamayī tanvī mṛdvī saṃkaṭakarkaśā /
lalanācañcalā lubdhā tṛṣṇā kṛṣṇeva bhoginī

svayaṃ dīpaśikhevāśu kṣīyate snehasaṃkṣaye /
sindūradhūlilekheva vinā rāgaṃ virājate

kṣaṇaprakāśataralā kṛtasaṃsthā jaḍāśayā /
mugdhānāṃ trāsajananī vakrā vidyudivoditā

yatnādgṛhītvā dahati bhūtvā bhūtvā pralīyate /
labhyate'pi hi nānviṣṭā vidyudvadatibhaṅgurā

aprārthitaivopanatā ramaṇīyāpyanarthadā /
akālapuṣpamāleva śreyasenābhinanditā

atyantavismṛtaivātisukhāya bhramadāyinī /
duḥsvapnakalaneveyamanarthāyaiva tarkitā

pratibhāsavaśādeṣā trijaganti mahānti ca /
muhūrtamātreṇotpādya dhatte grāsīkaroti ca

muhūrto vatsaraśreṇī lavaṇasyānayā kṛtā /
rātrirdvādaśavarṣāṇi hariścandrasya nirmitā

viyogināmathānyeṣāṃ kāntāvibhavaśālinām /
rātrirvatsaravaddīrghā bhavettasyāḥ prasādataḥ

sukhitasyālpatāmeti duḥkhitasyaiti dīrghatām /
kālo yasyāḥ prasādena viparyāsaikaśīlinām

asyāḥ svasattāmātreṇa kartṛtaitāsu vṛttiṣu /
dīpasyālokakāryāṇāṃ yathā tadvanna vastutaḥ

sanitambastanī citre na strī strīdharmiṇī yathā /
tathaivākāracinteyaṃ kartuṃ yogyā na kiṃcana

manorājyamivākārabhāsurā satyavarjitā /
sahasraśataśākhāpi na kiṃcitparamārthataḥ

araṇye mṛgatṛṣṇeva mithyaivāḍambarānvitā /
viḍambayati tānmugdhamṛgāneva na mānuṣān

phenamāleva saṃjātadhvastā vicchedavarjitā /
jaḍeva cañcalākārā gṛhyamāṇā na kiṃcana

aṭatyuḍḍāmarākārā rajaḥprasaradhūsarā /
balātkalpāntavātyeva svākrāntabhuvanāntarā

dhūmālīvāṅgasaṃlagnā dāhakhedapradāyinī /
garbhīkṛtarasākramya jaganti parivartate

dhārā jaladharasyeva sudīrghā jalanirmitā /
asārasaṃsāradṛḍhā rajjustṛṇagaṇairiva

taraṅgotpalamāleva kalpanāmātravarṇitā /
mṛṇālīva bahucchidrā paṅkaprauḍhā jalātmikā

janena dṛśyate vṛddhitatparā naca vardhate /
viṣāsvāda ivāpātamadhurā'nte sudāruṇā

naṣṭā dīpaśikhevaiṣā na jāne kveva gacchati /
mihikevāgradṛṣṭāpi gṛhyamāṇā na kiṃcana

pāṃsumuṣṭirivākīrya prekṣitā pāramāṇavī /
ākāśanīlimevaiṣā nirnimittaiva dṛśyate

dvicandramohavajjātā svapnavadvihitabhramā /
yathā nauyāyinaḥ sthāṇuspandastadvadihotthitā

anayopahate citte dīrghakālamivākulaiḥ /
janairākalpyate dīrghasaṃsārasvapnavibhramaḥ

anayopahate svasmiṃścitrāścetasi vibhramāḥ /
utpadyante vinaśyanti taraṅgāstoyadheriva

manojñamapi satyaṃ ca dṛśyate sadasattayā /
amanojñamasatyaṃ ca dṛśyate sattayāpyasat

padārtharathamārūḍhā bhāvanaiṣā balānvitā /
ākrāmati manaḥ kṣipraṃ vihagaṃ vāgurā yathā

karuṇāsyandamānākṣī sravankṣīralavastanī /
bhavatyullasitānandaṃ jananī gṛhiṇī yathā

viṣīkaroti niḥsyandasaṃtarpitajagattrayam /
sudhārdrārdramapi kṣipraṃ pravṛddhaṃ bimbamaindavam

unmattaravavetālanartanārambhasaṃbhramam /
sthāṇavaḥ saṃprayacchanti mūkā apyetayāndhayā

saṃdhyādiṣu ca kāleṣu loṣṭapāṣāṇabhittayaḥ /
asyāḥ prasādātdṛśyante sarpājagaradṛṣṭibhiḥ

eko'pi dvitayodeti yathā dviśaśidarśane /
dūramabhyāśatāṃ yāti svapne svamaraṇaṃ yathā

ādīrghaṃ kṣaṇatāmeti kālasyeṣṭā yathā niśā /
kṣaṇo varṣamivābhāti kāntāvirahiṇāmiva

na tadastīha yannāma na karotīyamuddhatā /
asyāstvakiṃcanāyāstu śaktatāṃ paśya rāghava

saṃrodhayetprayatnena saṃvidevāśu saṃvidam /
saritsrotonirodhena śuṣyatyeṣā manonadī

śrīrāma uvāca /
avidyamānayaivedaṃ pelavāṃgyā sutucchayā /
mithyābhāvanayā nāma citramandhīkṛtaṃ jagat

arūpayā nirākṛtyā cārucetanahīnayā /
asatyevāpyanaśyantyā citramandhīkṛtaṃ jagat

ālokena vinaśyantyā sphurantyā tamasontare /
kauśikekṣaṇadharmiṇyā citramandhīkṛtaṃ jagat

kukarmaikāntakāriṇyā na sahantyā vilokanam /
dehamapyavijānantyā citramandhīkṛtaṃ jagat

sudīnācāradharmiṇyā nityaṃ prākṛtakāntayā /
anāratāstaṃgatayā citramandhīkṛtaṃ jagat

anantaduḥkhākulayā sadaiva mṛtayānayā /
saṃbodhahīnayā yatra citramandhīkṛtaṃ jagat

kāmakopaghanāṅginyā tamaḥprasaravakrayā /
acireṇāśarīriṇyā citramandhīkṛtaṃ jagat

svātmāndharūpāspadayā jaḍayā jāḍyajīrṇayā /
duḥkhadīrghapralāpinyā citramandhīkṛtaṃ jagat

puruṣāsaṅgasaṅginyā rāgiṇyā kriyayānayā /
vidravantyā vivakṣāsu citramandhīkṛtaḥ pumān

puruṣasya na yā śaktā soḍhumīkṣitumapyalam /
tayā striyāvaraṇayā citramandhīkṛtaḥ pumān

na yasyāścetanaivāsti yāpyanaṣṭaiva naśyati /
tayā striyā paruṣayā citramandhīkṛtaḥ pumān

anantaduṣprasaravilāsakāriṇī
kṣayodayonmukhasukhaduḥkhabhāginī /
iyaṃ prabho vigalati kena vā'samā
manoguhānilayanibaddhavāsanā

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe avidyāvarṇanaṃ nāma trayodaśottaraśatatamaḥ sargaḥ