યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.113

ત્રયોદશોત્તરશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એષા હિ વાસના નિત્યમસત્યૈવ યદુત્થિતા ।
દ્વિચન્દ્રભ્રાન્તિવત્તેન ત્યક્તું રાઘવ યુજ્યતે

અવિદ્યા વિદ્યમાનેવ નષ્ટપ્રજ્ઞેષુ વિદ્યતે ।
નામ્નૈવાઙ્ગીકૃતાભાવાત્સમ્યક્પ્રજ્ઞેષુ સા કુતઃ

મા ભવાજ્ઞો ભવ પ્રાજ્ઞઃ સમ્યગ્રામ વિચારય ।
નાસ્ત્યેવેન્દુર્દ્વિતીયઃ ખે ભ્રાન્ત્યા સંલક્ષ્યતે મુધા

નાત્ર તત્ત્વાદૃતે કિંચિદ્વિદ્યતે વસ્ત્વવસ્તુ ચ ।
ઊર્મિમાલિનિ વિસ્તીર્ણે વારિપૂરાદૃતે યથા

સ્વવિકલ્પાદૃતે નૈતાન્ભાવાભાવાનસન્મયાન્ ।
નિત્યેઽસિતે તતે શુદ્ધે મા સમારોપયાત્મનિ

નાસિ કર્તા કિમેતાસુ ક્રિયાસુ મમતા તવ ।
એકસ્મિન્વિદ્યમાને હિ કિં કેન ક્રિયતે કથમ્

મા વાઽકર્તા ભવ પ્રાજ્ઞ કિમકર્તૃતયેહિતે ।
સાધ્યં સાધ્યમુપાદેયં તસ્માત્સ્વસ્થો ભવાનઘ

કર્તા સંસ્ત્વમસક્તત્વાદ્ભાવાભાવે રઘૂદ્વહ ।
અસક્તત્વાદકર્તાપિ કર્તૃવત્સ્પન્દનં કુતઃ

સત્યં સ્યાચ્ચેદુપાદેયં મિથ્યા સ્યાદ્ધેયમેવ ચેત્ ।
ઉપાદેયૈકસક્તત્વાદ્યુક્તા સક્તિર્હિ કર્મણિ

યત્રેન્દ્રજાલમખિલં માયામયમવસ્તુકમ્ ।
તત્ર કાસ્થા કથં નામ હેયોપાદેયદૃષ્ટયઃ

સંસારબીજકણિકા યૈષા વિદ્યા રઘૂદ્વહ ।
એષા હ્યવિદ્યમાનૈવ સતીવ સ્ફારતાં ગતા

યેયમાભોગિનિઃસારા સંસારારમ્ભચક્રિકા ।
વિજ્ઞેયા વાસનૈષા સા ચેતસો મોહદાયિની

ચારુવંશલતેવાન્તઃશૂન્યા નિસ્સારકોટરા ।
સરિત્તરઙ્ગમાલેવ ન વ્યુચ્છિન્નાપિ નશ્વરી

ગૃહ્યમાણાપિ હસ્તેન ગ્રહીતું નૈવ યુજ્યતે ।
મૃદ્વપ્યત્યન્તતીક્ષ્ણાગ્રા નિર્ઝરોર્મિરિવોત્થિતા

દૃશ્યતે પ્રકરાભાસા સદર્થે નોપયુજ્યતે ।
તરઙ્ગિણ્યતરઙ્ગાભા સ્વાકારપરિનિષ્ઠિતા

ક્વચિદ્વક્રાઃ ક્વચિત્સ્પષ્ટા દીર્ઘાઃ ખર્વાઃ સ્થિરાશ્ચલાઃ ।
યત્પ્રસાદોદ્ભવાસ્તસ્માદ્વ્યતિરેકમુપાગતાઃ

અન્તઃશૂન્યાપિ સર્વત્ર દૃશ્યતે સારસુન્દરી ।
ન ક્વચિત્સંસ્થિતાપીહ સર્વત્રૈવોપલક્ષ્યતે

જડૈવ ચિન્મયીવાસાવન્યસ્પન્દોપજીવિની ।
નિમેષમપ્યતિષ્ઠન્તી સ્થૈર્યાશઙ્કાં પ્રયચ્છતિ

જ્વાલાવચ્છુદ્ધવર્ણાપિ મષીમલિનકોટરા ।
વલ્ગત્યન્યપ્રસાદેન દીયતે તદવેક્ષણાત્

આલોકે વિમલે મ્લાના તમસ્યપિ વિરાજતે ।
મૃગતૃષ્ણેવ શુષ્કાભા નાનાવર્ણવિલાસિની

વક્રા વિષમયી તન્વી મૃદ્વી સંકટકર્કશા ।
લલનાચઞ્ચલા લુબ્ધા તૃષ્ણા કૃષ્ણેવ ભોગિની

સ્વયં દીપશિખેવાશુ ક્ષીયતે સ્નેહસંક્ષયે ।
સિન્દૂરધૂલિલેખેવ વિના રાગં વિરાજતે

ક્ષણપ્રકાશતરલા કૃતસંસ્થા જડાશયા ।
મુગ્ધાનાં ત્રાસજનની વક્રા વિદ્યુદિવોદિતા

યત્નાદ્ગૃહીત્વા દહતિ ભૂત્વા ભૂત્વા પ્રલીયતે ।
લભ્યતેઽપિ હિ નાન્વિષ્ટા વિદ્યુદ્વદતિભઙ્ગુરા

અપ્રાર્થિતૈવોપનતા રમણીયાપ્યનર્થદા ।
અકાલપુષ્પમાલેવ શ્રેયસેનાભિનન્દિતા

અત્યન્તવિસ્મૃતૈવાતિસુખાય ભ્રમદાયિની ।
દુઃસ્વપ્નકલનેવેયમનર્થાયૈવ તર્કિતા

પ્રતિભાસવશાદેષા ત્રિજગન્તિ મહાન્તિ ચ ।
મુહૂર્તમાત્રેણોત્પાદ્ય ધત્તે ગ્રાસીકરોતિ ચ

મુહૂર્તો વત્સરશ્રેણી લવણસ્યાનયા કૃતા ।
રાત્રિર્દ્વાદશવર્ષાણિ હરિશ્ચન્દ્રસ્ય નિર્મિતા

વિયોગિનામથાન્યેષાં કાન્તાવિભવશાલિનામ્ ।
રાત્રિર્વત્સરવદ્દીર્ઘા ભવેત્તસ્યાઃ પ્રસાદતઃ

સુખિતસ્યાલ્પતામેતિ દુઃખિતસ્યૈતિ દીર્ઘતામ્ ।
કાલો યસ્યાઃ પ્રસાદેન વિપર્યાસૈકશીલિનામ્

અસ્યાઃ સ્વસત્તામાત્રેણ કર્તૃતૈતાસુ વૃત્તિષુ ।
દીપસ્યાલોકકાર્યાણાં યથા તદ્વન્ન વસ્તુતઃ

સનિતમ્બસ્તની ચિત્રે ન સ્ત્રી સ્ત્રીધર્મિણી યથા ।
તથૈવાકારચિન્તેયં કર્તું યોગ્યા ન કિંચન

મનોરાજ્યમિવાકારભાસુરા સત્યવર્જિતા ।
સહસ્રશતશાખાપિ ન કિંચિત્પરમાર્થતઃ

અરણ્યે મૃગતૃષ્ણેવ મિથ્યૈવાડમ્બરાન્વિતા ।
વિડમ્બયતિ તાન્મુગ્ધમૃગાનેવ ન માનુષાન્

ફેનમાલેવ સંજાતધ્વસ્તા વિચ્છેદવર્જિતા ।
જડેવ ચઞ્ચલાકારા ગૃહ્યમાણા ન કિંચન

અટત્યુડ્ડામરાકારા રજઃપ્રસરધૂસરા ।
બલાત્કલ્પાન્તવાત્યેવ સ્વાક્રાન્તભુવનાન્તરા

ધૂમાલીવાઙ્ગસંલગ્ના દાહખેદપ્રદાયિની ।
ગર્ભીકૃતરસાક્રમ્ય જગન્તિ પરિવર્તતે

ધારા જલધરસ્યેવ સુદીર્ઘા જલનિર્મિતા ।
અસારસંસારદૃઢા રજ્જુસ્તૃણગણૈરિવ

તરઙ્ગોત્પલમાલેવ કલ્પનામાત્રવર્ણિતા ।
મૃણાલીવ બહુચ્છિદ્રા પઙ્કપ્રૌઢા જલાત્મિકા

જનેન દૃશ્યતે વૃદ્ધિતત્પરા નચ વર્ધતે ।
વિષાસ્વાદ ઇવાપાતમધુરાઽન્તે સુદારુણા

નષ્ટા દીપશિખેવૈષા ન જાને ક્વેવ ગચ્છતિ ।
મિહિકેવાગ્રદૃષ્ટાપિ ગૃહ્યમાણા ન કિંચન

પાંસુમુષ્ટિરિવાકીર્ય પ્રેક્ષિતા પારમાણવી ।
આકાશનીલિમેવૈષા નિર્નિમિત્તૈવ દૃશ્યતે

દ્વિચન્દ્રમોહવજ્જાતા સ્વપ્નવદ્વિહિતભ્રમા ।
યથા નૌયાયિનઃ સ્થાણુસ્પન્દસ્તદ્વદિહોત્થિતા

અનયોપહતે ચિત્તે દીર્ઘકાલમિવાકુલૈઃ ।
જનૈરાકલ્પ્યતે દીર્ઘસંસારસ્વપ્નવિભ્રમઃ

અનયોપહતે સ્વસ્મિંશ્ચિત્રાશ્ચેતસિ વિભ્રમાઃ ।
ઉત્પદ્યન્તે વિનશ્યન્તિ તરઙ્ગાસ્તોયધેરિવ

મનોજ્ઞમપિ સત્યં ચ દૃશ્યતે સદસત્તયા ।
અમનોજ્ઞમસત્યં ચ દૃશ્યતે સત્તયાપ્યસત્

પદાર્થરથમારૂઢા ભાવનૈષા બલાન્વિતા ।
આક્રામતિ મનઃ ક્ષિપ્રં વિહગં વાગુરા યથા

કરુણાસ્યન્દમાનાક્ષી સ્રવન્ક્ષીરલવસ્તની ।
ભવત્યુલ્લસિતાનન્દં જનની ગૃહિણી યથા

વિષીકરોતિ નિઃસ્યન્દસંતર્પિતજગત્ત્રયમ્ ।
સુધાર્દ્રાર્દ્રમપિ ક્ષિપ્રં પ્રવૃદ્ધં બિમ્બમૈન્દવમ્

ઉન્મત્તરવવેતાલનર્તનારમ્ભસંભ્રમમ્ ।
સ્થાણવઃ સંપ્રયચ્છન્તિ મૂકા અપ્યેતયાન્ધયા

સંધ્યાદિષુ ચ કાલેષુ લોષ્ટપાષાણભિત્તયઃ ।
અસ્યાઃ પ્રસાદાત્દૃશ્યન્તે સર્પાજગરદૃષ્ટિભિઃ

એકોઽપિ દ્વિતયોદેતિ યથા દ્વિશશિદર્શને ।
દૂરમભ્યાશતાં યાતિ સ્વપ્ને સ્વમરણં યથા

આદીર્ઘં ક્ષણતામેતિ કાલસ્યેષ્ટા યથા નિશા ।
ક્ષણો વર્ષમિવાભાતિ કાન્તાવિરહિણામિવ

ન તદસ્તીહ યન્નામ ન કરોતીયમુદ્ધતા ।
અસ્યાસ્ત્વકિંચનાયાસ્તુ શક્તતાં પશ્ય રાઘવ

સંરોધયેત્પ્રયત્નેન સંવિદેવાશુ સંવિદમ્ ।
સરિત્સ્રોતોનિરોધેન શુષ્યત્યેષા મનોનદી

શ્રીરામ ઉવાચ ।
અવિદ્યમાનયૈવેદં પેલવાંગ્યા સુતુચ્છયા ।
મિથ્યાભાવનયા નામ ચિત્રમન્ધીકૃતં જગત્

અરૂપયા નિરાકૃત્યા ચારુચેતનહીનયા ।
અસત્યેવાપ્યનશ્યન્ત્યા ચિત્રમન્ધીકૃતં જગત્

આલોકેન વિનશ્યન્ત્યા સ્ફુરન્ત્યા તમસોન્તરે ।
કૌશિકેક્ષણધર્મિણ્યા ચિત્રમન્ધીકૃતં જગત્

કુકર્મૈકાન્તકારિણ્યા ન સહન્ત્યા વિલોકનમ્ ।
દેહમપ્યવિજાનન્ત્યા ચિત્રમન્ધીકૃતં જગત્

સુદીનાચારધર્મિણ્યા નિત્યં પ્રાકૃતકાન્તયા ।
અનારતાસ્તંગતયા ચિત્રમન્ધીકૃતં જગત્

અનન્તદુઃખાકુલયા સદૈવ મૃતયાનયા ।
સંબોધહીનયા યત્ર ચિત્રમન્ધીકૃતં જગત્

કામકોપઘનાઙ્ગિન્યા તમઃપ્રસરવક્રયા ।
અચિરેણાશરીરિણ્યા ચિત્રમન્ધીકૃતં જગત્

સ્વાત્માન્ધરૂપાસ્પદયા જડયા જાડ્યજીર્ણયા ।
દુઃખદીર્ઘપ્રલાપિન્યા ચિત્રમન્ધીકૃતં જગત્

પુરુષાસઙ્ગસઙ્ગિન્યા રાગિણ્યા ક્રિયયાનયા ।
વિદ્રવન્ત્યા વિવક્ષાસુ ચિત્રમન્ધીકૃતઃ પુમાન્

પુરુષસ્ય ન યા શક્તા સોઢુમીક્ષિતુમપ્યલમ્ ।
તયા સ્ત્રિયાવરણયા ચિત્રમન્ધીકૃતઃ પુમાન્

ન યસ્યાશ્ચેતનૈવાસ્તિ યાપ્યનષ્ટૈવ નશ્યતિ ।
તયા સ્ત્રિયા પરુષયા ચિત્રમન્ધીકૃતઃ પુમાન્

અનન્તદુષ્પ્રસરવિલાસકારિણી
ક્ષયોદયોન્મુખસુખદુઃખભાગિની ।
ઇયં પ્રભો વિગલતિ કેન વાઽસમા
મનોગુહાનિલયનિબદ્ધવાસના

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે અવિદ્યાવર્ણનં નામ ત્રયોદશોત્તરશતતમઃ સર્ગઃ