Yoga Vasistha · Chapter 3.112

dvādaśottaraśatatamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
yasmiṃstasminpadārthe hi yena tena yathā tathā /
tīvrasaṃvegasaṃpannaṃ manaḥ paśyati vāñchitam

jāyate mriyate caiṣā manasastīvravegitā /
saumyāmbubudbudālīva nirnimittā svabhāvataḥ

śītatā tuhinasyeva kajjalasyeva kṛṣṇatā /
lolatā manaso rūpaṃ tīvrātīvraikarūpiṇī

śrīrāma uvāca /
kathamasyātilolasya vego vegaikakāraṇam /
calatā manaso brahmanbalato vinivāryate

śrīvasiṣṭha uvāca /
neha cañcalatāhīnaṃ manaḥ kvacana dṛśyate /
cañcalatvaṃ manodharmo vahṇerdharmo yathoṣṇatā

yaiṣā hi cañcalā spandaśaktiścittatvasaṃsthitā /
tāṃ viddhi mānasīṃ śaktiṃ jagadāḍambarātmikām

spandāspandādṛte vāyoryathā sattaiva nohyate /
tathā na cittasattāsti cañcalaspandanādṛte

yattu cañcalatāhīnaṃ tanmano mṛtamucyate /
tadeva ca tapaḥśāstrasiddhānto mokṣa ucyate

manovilayamātreṇa duḥkhaśāntiravāpyate /
manomananamātreṇa duḥkhaṃ paramavāpyate

duḥkhamutpādayatyuccerutthitaścittarākṣasaḥ /
sukhāyānantabhogāya taṃ prayatnena pātaya

tasya cañcalatā yaiṣā tvavidyā rāma socyate /
vāsanāpadanāmnīṃ tāṃ vicāreṇa vināśaya

avidyayā vāsanayā tayāntaścittasattayā /
vilīnayā tyāgavaśātparaṃ śreyo'dhigamyate

yattatsadasatormadhyaṃ yanmadhyaṃ cittvajāḍyayoḥ /
tanmanaḥ procyate rāma dvayordolāyitākṛti

jāḍyānusaṃdhānahataṃ jāḍyātmakatayeddhayā /
ceto jaḍatvamāyāti dṛḍhābhyāsavaśena hi

vivekaikānusaṃdhānāccidaṃśātmatayā manaḥ /
cidekatāmupāyāti dṛḍhābhyāsavaśādiha

pauruṣeṇa prayatnena yasminneva pade manaḥ /
pātyate tatpadaṃ prāpya bhavatyabhyāsato hi tat

punaḥ pauruṣamāśritya cittamākramya cetasā /
viśokaṃ padamāśritya nirāśaṅkaḥ sthiro bhava

bhavabhāvanayā magnaṃ manasaiva na cenmanaḥ /
balāduttāryate rāma tadupāyo'sti netaraḥ

mana eva samarthaṃ vo manaso dṛḍhanigrahe /
arājā kaḥ samarthaḥ syādrājño rāghava nigrahe

tṛṣṇāgrāhagṛhītānāṃ saṃsārārṇavaraṃhasi /
āvartairuhyamānānāṃ dūre svaṃ mana eva nauḥ

manasaiva manaśchittvā pāśaṃ paramabandhanam /
unmocito na yenātmā nāsāvanyena mokṣyate

yā yodeti manonāmnī vāsanā vāsitāntarā /
tāṃ tāṃ pariharetprājñastato'vidyākṣayo bhavet

bhogaughavāsanāṃ tyaktvā tyaja tvaṃ bhedavāsanām /
bhāvābhāvau tatastyaktvā nirvikalpaḥsukhībhava

abhāvanaṃ bhāvanāyāstvetāvānvāsanākṣayaḥ /
eṣa eva manonāśastvavidyānāśa ucyate

yadyatsaṃvedyate kiṃcittatrāsaṃvedanaṃ param /
asaṃvittistu nirvāṇaṃ duḥkhaṃ saṃvedanādbhavet

svenaiva tatprayatnena puṃsaḥ saṃvedyate kṣaṇāt /
bhāvasyābhāvanaṃ bhūtyai tattasmānnityamāharet

rāgādayo ye manasīpsitāste
buddhveha tāṃstāṃstvamavastubhūtān /
tyaktvā tadāsyāṅkuramastabījaṃ
mā harṣaśokaṃ samupaihi tṛptaḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mo० u० mukharaveṇopadeśāṃśakathanaṃ nāma dvādaśottaraśatatamaḥ sargaḥ