યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.112

દ્વાદશોત્તરશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યસ્મિંસ્તસ્મિન્પદાર્થે હિ યેન તેન યથા તથા ।
તીવ્રસંવેગસંપન્નં મનઃ પશ્યતિ વાઞ્છિતમ્

જાયતે મ્રિયતે ચૈષા મનસસ્તીવ્રવેગિતા ।
સૌમ્યામ્બુબુદ્બુદાલીવ નિર્નિમિત્તા સ્વભાવતઃ

શીતતા તુહિનસ્યેવ કજ્જલસ્યેવ કૃષ્ણતા ।
લોલતા મનસો રૂપં તીવ્રાતીવ્રૈકરૂપિણી

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કથમસ્યાતિલોલસ્ય વેગો વેગૈકકારણમ્ ।
ચલતા મનસો બ્રહ્મન્બલતો વિનિવાર્યતે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
નેહ ચઞ્ચલતાહીનં મનઃ ક્વચન દૃશ્યતે ।
ચઞ્ચલત્વં મનોધર્મો વહ્ણેર્ધર્મો યથોષ્ણતા

યૈષા હિ ચઞ્ચલા સ્પન્દશક્તિશ્ચિત્તત્વસંસ્થિતા ।
તાં વિદ્ધિ માનસીં શક્તિં જગદાડમ્બરાત્મિકામ્

સ્પન્દાસ્પન્દાદૃતે વાયોર્યથા સત્તૈવ નોહ્યતે ।
તથા ન ચિત્તસત્તાસ્તિ ચઞ્ચલસ્પન્દનાદૃતે

યત્તુ ચઞ્ચલતાહીનં તન્મનો મૃતમુચ્યતે ।
તદેવ ચ તપઃશાસ્ત્રસિદ્ધાન્તો મોક્ષ ઉચ્યતે

મનોવિલયમાત્રેણ દુઃખશાન્તિરવાપ્યતે ।
મનોમનનમાત્રેણ દુઃખં પરમવાપ્યતે

દુઃખમુત્પાદયત્યુચ્ચેરુત્થિતશ્ચિત્તરાક્ષસઃ ।
સુખાયાનન્તભોગાય તં પ્રયત્નેન પાતય

તસ્ય ચઞ્ચલતા યૈષા ત્વવિદ્યા રામ સોચ્યતે ।
વાસનાપદનામ્નીં તાં વિચારેણ વિનાશય

અવિદ્યયા વાસનયા તયાન્તશ્ચિત્તસત્તયા ।
વિલીનયા ત્યાગવશાત્પરં શ્રેયોઽધિગમ્યતે

યત્તત્સદસતોર્મધ્યં યન્મધ્યં ચિત્ત્વજાડ્યયોઃ ।
તન્મનઃ પ્રોચ્યતે રામ દ્વયોર્દોલાયિતાકૃતિ

જાડ્યાનુસંધાનહતં જાડ્યાત્મકતયેદ્ધયા ।
ચેતો જડત્વમાયાતિ દૃઢાભ્યાસવશેન હિ

વિવેકૈકાનુસંધાનાચ્ચિદંશાત્મતયા મનઃ ।
ચિદેકતામુપાયાતિ દૃઢાભ્યાસવશાદિહ

પૌરુષેણ પ્રયત્નેન યસ્મિન્નેવ પદે મનઃ ।
પાત્યતે તત્પદં પ્રાપ્ય ભવત્યભ્યાસતો હિ તત્

પુનઃ પૌરુષમાશ્રિત્ય ચિત્તમાક્રમ્ય ચેતસા ।
વિશોકં પદમાશ્રિત્ય નિરાશઙ્કઃ સ્થિરો ભવ

ભવભાવનયા મગ્નં મનસૈવ ન ચેન્મનઃ ।
બલાદુત્તાર્યતે રામ તદુપાયોઽસ્તિ નેતરઃ

મન એવ સમર્થં વો મનસો દૃઢનિગ્રહે ।
અરાજા કઃ સમર્થઃ સ્યાદ્રાજ્ઞો રાઘવ નિગ્રહે

તૃષ્ણાગ્રાહગૃહીતાનાં સંસારાર્ણવરંહસિ ।
આવર્તૈરુહ્યમાનાનાં દૂરે સ્વં મન એવ નૌઃ

મનસૈવ મનશ્છિત્ત્વા પાશં પરમબન્ધનમ્ ।
ઉન્મોચિતો ન યેનાત્મા નાસાવન્યેન મોક્ષ્યતે

યા યોદેતિ મનોનામ્ની વાસના વાસિતાન્તરા ।
તાં તાં પરિહરેત્પ્રાજ્ઞસ્તતોઽવિદ્યાક્ષયો ભવેત્

ભોગૌઘવાસનાં ત્યક્ત્વા ત્યજ ત્વં ભેદવાસનામ્ ।
ભાવાભાવૌ તતસ્ત્યક્ત્વા નિર્વિકલ્પઃસુખીભવ

અભાવનં ભાવનાયાસ્ત્વેતાવાન્વાસનાક્ષયઃ ।
એષ એવ મનોનાશસ્ત્વવિદ્યાનાશ ઉચ્યતે

યદ્યત્સંવેદ્યતે કિંચિત્તત્રાસંવેદનં પરમ્ ।
અસંવિત્તિસ્તુ નિર્વાણં દુઃખં સંવેદનાદ્ભવેત્

સ્વેનૈવ તત્પ્રયત્નેન પુંસઃ સંવેદ્યતે ક્ષણાત્ ।
ભાવસ્યાભાવનં ભૂત્યૈ તત્તસ્માન્નિત્યમાહરેત્

રાગાદયો યે મનસીપ્સિતાસ્તે
બુદ્ધ્વેહ તાંસ્તાંસ્ત્વમવસ્તુભૂતાન્ ।
ત્યક્ત્વા તદાસ્યાઙ્કુરમસ્તબીજં
મા હર્ષશોકં સમુપૈહિ તૃપ્તઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ ઉ૦ મુખરવેણોપદેશાંશકથનં નામ દ્વાદશોત્તરશતતમઃ સર્ગઃ