Yoga Vasistha · Chapter 3.111
ekādaśottaraśatatamaḥ sargaḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
asya cittamahāvyādheścikitsāyā mahauṣadham /
svāyattaṃ śrṛṇu vakṣyāmi sādhu susvādu niścitam
svenaiva pauruṣeṇāśu svasaṃvedanarūpiṇā /
yatnena cittavetālastyaktveṣṭaṃ vastu jīyate
tyajannabhimataṃ vastu yastiṣṭhati nirāmayaḥ /
jitameva manastena kudanta iva dantinā
svasaṃvedanayatnena pālyate cittabālakaḥ /
avastuto vastuni ca yojyate bodhyate'pi ca
śāsrasatsaṅgadhīreṇa cintātaptamatāpinā /
chindhi tvamāyasenāyo manasaiva mano mune
ayatnena yathā bāla itaścetaśca yojyate /
bhāvaistathaiva cetontaḥ kimivātrāsti duṣkaram
satkarmaṇi samākrāntamudarkodayadāyini /
svapauruṣeṇaiva manaścetanena niyojayet
svāyattamekāntahitaṃ svepsitatyāgavedanam /
yasya duṣkaratāṃ yātaṃ dhiktaṃ puruṣakīṭakam
aramyaṃ ramyarūpeṇa bhāvayitvā svasaṃvidā /
malleneva śiśuścittamayatnenaiva jīyate
pauruṣeṇa prayatnena cittamāśveva jīyate /
acittenāprayatnena padaṃ brahmaṇi dīyate
svāyattaṃ ca susādhyaṃ ca svacittākrāntimātrakam /
śaknuvanti na ye kartuṃ dhiktānpuruṣajambukān
svapauruṣaikasādhyena svepsitatyāgarūpiṇā /
manaḥpraśamamātreṇa vinā nāsti śubhā gatiḥ
manomāraṇamātreṇa sādhyena svātmasaṃvidā /
niḥsapatnamanādyantamaniṅganamihocyatām
īpsitāvedanākhyāttu manaḥpraśamanādṛte /
gurūpadeśaśāstrārthamantrādyā yuktayastṛṇam
sarvaṃ sarvagataṃ śāntaṃ brahma saṃpadyate tadā /
asaṃkalpanaśastreṇa cchinnaṃ cittaṃ gataṃ yadā
svasaṃvedanasādhye'sminsaṃkalpānarthaśāsane /
śāntāyāmatra vapuṣi puṃsaḥ kaiva kadarthanā
nūnaṃ daivamanādṛtya mūḍhasaṃkalpakalpitam /
puruṣārthena saṃvittyā naya cittamacittatām
tāṃ mahāpadavīmekāṃ kāmapyadhigataṃ ciram /
cittaṃ cidbhakṣitaṃ kṛtvā cittādapi paro bhava
bhava bhāvanayā yukto yuktaḥ paramayā dhiyā /
dhārayātmānamavyagro grastacittaṃ tataḥ param
paraṃ pauruṣamāśritya nītvā cittamacittatām /
tāṃ mahāpadavīmehi yatra nāśo na vidyate
saṃvedanaviparyāsarūpiṇī dhīrivācalā /
jetumāśu mano rāma pauruṣeṇaiva śakyate
anudvegaḥ śriyo mūlamanudvegātpravartate /
jantormanojayo yena trilokīvijayastṛṇam
na śastradalanotpātapātā yasyāṃ manāgapi /
svabhāvamātravyāvṛttau tasyāṃ kaiva kadarthanā
api svavedanākrāntau na śaktā ye narādhamāḥ /
kathaṃ vyavahariṣyanti vyavahāradaśāsu te
pumānmṛto'smi jāto'smi jīvāmīti kudṛṣṭayaḥ /
cetaso vṛttayo bhānti capalasyāsadutthitāḥ
na kaścaneha mriyate jāyate na ca kaścana /
svayaṃ vetti mṛtaṃ svasya lokamanyaṃ svakaṃ manaḥ
ito yāti paraṃ lokaṃ sphuratyanyatayā manaḥ /
tattasyaityetadāmokṣamato mṛtibhayaṃ kutaḥ
ihalokena vicaratvihaloke paratra ca /
cittamāmokṣamāste'sya rūpamanyanna vidyate
mṛte bhrātari bhṛtyādau kleśa ākriyate'nṛtaḥ /
tatsvacittaṃ svacaitanyavyāvṛttātmeti me matiḥ
sati pathye tate śubhre cittopaśamanādṛte /
tiryagūrdhvamadhastācca bhūyobhūyo vicāritam
yāvannāsti kilopāyaścittopaśamanādṛte /
ṛte tathye tate śubhre bodhe hṛdyudite sati
manovilayamātreṇa viśrāntirupajāyate /
vyāyate hṛdayākāśe citi ciccakradhārayā
mano māraya niḥśaṅkaṃ tvāṃ prabadhnanti nādhayaḥ /
yadi ramyamaramyatve tvayā saṃviditaṃ vidā
chinnānyeva tadāṅgāni cittasyeti matirmama /
ayaṃ so'hamidaṃ tanma etāvanmātrakaṃ manaḥ
tadabhāvanamātreṇa dātreṇeva vilūyate /
chinnābhramaṇḍalaṃ vyomni yathā śaradi dhūyate
vātenākalpanenaivaṃ tathā taddhūyate manaḥ /
bhavanti yatra śastrāgnipavanāstatra bhīrbhavet
svāyate mṛduni svacche kimasaṃkalpane bhayam /
idaṃ śreya ida neti siddhamābālamakṣatam
bālaṃ putramivodāre manaḥ śreyasi yojayet /
akṣayaṃ cānavaṃ cetaḥsiṃhaṃ saṃsṛtibṛṃhaṇam /
ghnanti ye te jayantīha nirvāṇapadadāyinaḥ
bhīmāḥ saṃbhramadāyinyaḥ saṃkalpakadanādimāḥ /
vipadaḥ saṃprasūyante mṛgatṛṣṇā marāviva
kalpāntapavanā vāntu yāntu caikatvamarṇavāḥ /
tapantu dvādaśādityā nāsti nirmanasaḥ kṣatiḥ
manobījātsamudyanti sukhaduḥkhe śubhāśubhe /
saṃsārakhaṇḍakā ete lokasaptakapallavāḥ
asaṃkalpanamātraikasādhye sakalasiddhide /
asaṃkalpanasāmrājye tiṣṭhāvaṣṭabdhatatpadaḥ
prayacchatyuttamānandaṃ kṣīyamāṇaṃ manaḥ kramāt /
kāṣṭhakṣīṇāṅgakāṅgāro yathāṅgārakṣayārthinaḥ
api brahmakuṭīlakṣaṃ manasaścetsamīhitam /
tadaṇorantare vyaktaṃ vibhaktaṃ paridṛśyate
saṃkalpamātravibhavena kṛtātyanarthaṃ
saṃkalpamātravibhavena susādhitārtham /
saṃtoṣamātravibhavena mano vijitya
nityoditena jayamehi nirīpsitena
paramapāvanayā vimanastayā
samatayā matayātmavidāmapi /
śamitayā mitayāntarahaṃtayā
yadavaśiṣṭamajaṃ padamastu tat
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mo० utpattiprakaraṇe cittacikitsānāmaikādaśottaraśatatamaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0