યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.111

એકાદશોત્તરશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અસ્ય ચિત્તમહાવ્યાધેશ્ચિકિત્સાયા મહૌષધમ્ ।
સ્વાયત્તં શ્રૃણુ વક્ષ્યામિ સાધુ સુસ્વાદુ નિશ્ચિતમ્

સ્વેનૈવ પૌરુષેણાશુ સ્વસંવેદનરૂપિણા ।
યત્નેન ચિત્તવેતાલસ્ત્યક્ત્વેષ્ટં વસ્તુ જીયતે

ત્યજન્નભિમતં વસ્તુ યસ્તિષ્ઠતિ નિરામયઃ ।
જિતમેવ મનસ્તેન કુદન્ત ઇવ દન્તિના

સ્વસંવેદનયત્નેન પાલ્યતે ચિત્તબાલકઃ ।
અવસ્તુતો વસ્તુનિ ચ યોજ્યતે બોધ્યતેઽપિ ચ

શાસ્રસત્સઙ્ગધીરેણ ચિન્તાતપ્તમતાપિના ।
છિન્ધિ ત્વમાયસેનાયો મનસૈવ મનો મુને

અયત્નેન યથા બાલ ઇતશ્ચેતશ્ચ યોજ્યતે ।
ભાવૈસ્તથૈવ ચેતોન્તઃ કિમિવાત્રાસ્તિ દુષ્કરમ્

સત્કર્મણિ સમાક્રાન્તમુદર્કોદયદાયિનિ ।
સ્વપૌરુષેણૈવ મનશ્ચેતનેન નિયોજયેત્

સ્વાયત્તમેકાન્તહિતં સ્વેપ્સિતત્યાગવેદનમ્ ।
યસ્ય દુષ્કરતાં યાતં ધિક્તં પુરુષકીટકમ્

અરમ્યં રમ્યરૂપેણ ભાવયિત્વા સ્વસંવિદા ।
મલ્લેનેવ શિશુશ્ચિત્તમયત્નેનૈવ જીયતે

પૌરુષેણ પ્રયત્નેન ચિત્તમાશ્વેવ જીયતે ।
અચિત્તેનાપ્રયત્નેન પદં બ્રહ્મણિ દીયતે

સ્વાયત્તં ચ સુસાધ્યં ચ સ્વચિત્તાક્રાન્તિમાત્રકમ્ ।
શક્નુવન્તિ ન યે કર્તું ધિક્તાન્પુરુષજમ્બુકાન્

સ્વપૌરુષૈકસાધ્યેન સ્વેપ્સિતત્યાગરૂપિણા ।
મનઃપ્રશમમાત્રેણ વિના નાસ્તિ શુભા ગતિઃ

મનોમારણમાત્રેણ સાધ્યેન સ્વાત્મસંવિદા ।
નિઃસપત્નમનાદ્યન્તમનિઙ્ગનમિહોચ્યતામ્

ઈપ્સિતાવેદનાખ્યાત્તુ મનઃપ્રશમનાદૃતે ।
ગુરૂપદેશશાસ્ત્રાર્થમન્ત્રાદ્યા યુક્તયસ્તૃણમ્

સર્વં સર્વગતં શાન્તં બ્રહ્મ સંપદ્યતે તદા ।
અસંકલ્પનશસ્ત્રેણ ચ્છિન્નં ચિત્તં ગતં યદા

સ્વસંવેદનસાધ્યેઽસ્મિન્સંકલ્પાનર્થશાસને ।
શાન્તાયામત્ર વપુષિ પુંસઃ કૈવ કદર્થના

નૂનં દૈવમનાદૃત્ય મૂઢસંકલ્પકલ્પિતમ્ ।
પુરુષાર્થેન સંવિત્ત્યા નય ચિત્તમચિત્તતામ્

તાં મહાપદવીમેકાં કામપ્યધિગતં ચિરમ્ ।
ચિત્તં ચિદ્ભક્ષિતં કૃત્વા ચિત્તાદપિ પરો ભવ

ભવ ભાવનયા યુક્તો યુક્તઃ પરમયા ધિયા ।
ધારયાત્માનમવ્યગ્રો ગ્રસ્તચિત્તં તતઃ પરમ્

પરં પૌરુષમાશ્રિત્ય નીત્વા ચિત્તમચિત્તતામ્ ।
તાં મહાપદવીમેહિ યત્ર નાશો ન વિદ્યતે

સંવેદનવિપર્યાસરૂપિણી ધીરિવાચલા ।
જેતુમાશુ મનો રામ પૌરુષેણૈવ શક્યતે

અનુદ્વેગઃ શ્રિયો મૂલમનુદ્વેગાત્પ્રવર્તતે ।
જન્તોર્મનોજયો યેન ત્રિલોકીવિજયસ્તૃણમ્

ન શસ્ત્રદલનોત્પાતપાતા યસ્યાં મનાગપિ ।
સ્વભાવમાત્રવ્યાવૃત્તૌ તસ્યાં કૈવ કદર્થના

અપિ સ્વવેદનાક્રાન્તૌ ન શક્તા યે નરાધમાઃ ।
કથં વ્યવહરિષ્યન્તિ વ્યવહારદશાસુ તે

પુમાન્મૃતોઽસ્મિ જાતોઽસ્મિ જીવામીતિ કુદૃષ્ટયઃ ।
ચેતસો વૃત્તયો ભાન્તિ ચપલસ્યાસદુત્થિતાઃ

ન કશ્ચનેહ મ્રિયતે જાયતે ન ચ કશ્ચન ।
સ્વયં વેત્તિ મૃતં સ્વસ્ય લોકમન્યં સ્વકં મનઃ

ઇતો યાતિ પરં લોકં સ્ફુરત્યન્યતયા મનઃ ।
તત્તસ્યૈત્યેતદામોક્ષમતો મૃતિભયં કુતઃ

ઇહલોકેન વિચરત્વિહલોકે પરત્ર ચ ।
ચિત્તમામોક્ષમાસ્તેઽસ્ય રૂપમન્યન્ન વિદ્યતે

મૃતે ભ્રાતરિ ભૃત્યાદૌ ક્લેશ આક્રિયતેઽનૃતઃ ।
તત્સ્વચિત્તં સ્વચૈતન્યવ્યાવૃત્તાત્મેતિ મે મતિઃ

સતિ પથ્યે તતે શુભ્રે ચિત્તોપશમનાદૃતે ।
તિર્યગૂર્ધ્વમધસ્તાચ્ચ ભૂયોભૂયો વિચારિતમ્

યાવન્નાસ્તિ કિલોપાયશ્ચિત્તોપશમનાદૃતે ।
ઋતે તથ્યે તતે શુભ્રે બોધે હૃદ્યુદિતે સતિ

મનોવિલયમાત્રેણ વિશ્રાન્તિરુપજાયતે ।
વ્યાયતે હૃદયાકાશે ચિતિ ચિચ્ચક્રધારયા

મનો મારય નિઃશઙ્કં ત્વાં પ્રબધ્નન્તિ નાધયઃ ।
યદિ રમ્યમરમ્યત્વે ત્વયા સંવિદિતં વિદા

છિન્નાન્યેવ તદાઙ્ગાનિ ચિત્તસ્યેતિ મતિર્મમ ।
અયં સોઽહમિદં તન્મ એતાવન્માત્રકં મનઃ

તદભાવનમાત્રેણ દાત્રેણેવ વિલૂયતે ।
છિન્નાભ્રમણ્ડલં વ્યોમ્નિ યથા શરદિ ધૂયતે

વાતેનાકલ્પનેનૈવં તથા તદ્ધૂયતે મનઃ ।
ભવન્તિ યત્ર શસ્ત્રાગ્નિપવનાસ્તત્ર ભીર્ભવેત્

સ્વાયતે મૃદુનિ સ્વચ્છે કિમસંકલ્પને ભયમ્ ।
ઇદં શ્રેય ઇદ નેતિ સિદ્ધમાબાલમક્ષતમ્

બાલં પુત્રમિવોદારે મનઃ શ્રેયસિ યોજયેત્ ।
અક્ષયં ચાનવં ચેતઃસિંહં સંસૃતિબૃંહણમ્ ।
ઘ્નન્તિ યે તે જયન્તીહ નિર્વાણપદદાયિનઃ

ભીમાઃ સંભ્રમદાયિન્યઃ સંકલ્પકદનાદિમાઃ ।
વિપદઃ સંપ્રસૂયન્તે મૃગતૃષ્ણા મરાવિવ

કલ્પાન્તપવના વાન્તુ યાન્તુ ચૈકત્વમર્ણવાઃ ।
તપન્તુ દ્વાદશાદિત્યા નાસ્તિ નિર્મનસઃ ક્ષતિઃ

મનોબીજાત્સમુદ્યન્તિ સુખદુઃખે શુભાશુભે ।
સંસારખણ્ડકા એતે લોકસપ્તકપલ્લવાઃ

અસંકલ્પનમાત્રૈકસાધ્યે સકલસિદ્ધિદે ।
અસંકલ્પનસામ્રાજ્યે તિષ્ઠાવષ્ટબ્ધતત્પદઃ

પ્રયચ્છત્યુત્તમાનન્દં ક્ષીયમાણં મનઃ ક્રમાત્ ।
કાષ્ઠક્ષીણાઙ્ગકાઙ્ગારો યથાઙ્ગારક્ષયાર્થિનઃ

અપિ બ્રહ્મકુટીલક્ષં મનસશ્ચેત્સમીહિતમ્ ।
તદણોરન્તરે વ્યક્તં વિભક્તં પરિદૃશ્યતે

સંકલ્પમાત્રવિભવેન કૃતાત્યનર્થં
સંકલ્પમાત્રવિભવેન સુસાધિતાર્થમ્ ।
સંતોષમાત્રવિભવેન મનો વિજિત્ય
નિત્યોદિતેન જયમેહિ નિરીપ્સિતેન

પરમપાવનયા વિમનસ્તયા
સમતયા મતયાત્મવિદામપિ ।
શમિતયા મિતયાન્તરહંતયા
યદવશિષ્ટમજં પદમસ્તુ તત્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ ઉત્પત્તિપ્રકરણે ચિત્તચિકિત્સાનામૈકાદશોત્તરશતતમઃ સર્ગઃ