Language

ENहिગુ
Scripture Library

Yoga Vasistha · Chapter 3.110

3.110.110

daśottaraśatatamaḥ sargaḥ

3.110.1

śrīvasiṣṭha uvāca /
paramātkāraṇādādau ciccetyapadapātinī /
kalanāpadamāsādya kalā kalilatāṃ gatā

3.110.2

asatsveva vimoheṣu rāmaivaṃprāyavṛttiṣu /
ghaneṣu tucchatāmetya cirāya parimūrcchati

3.110.3

asadeva manovṛttirmlānā vistārayatyalam/
duḥkhaṃ doṣasahasreṇa vetālāniva bālikā

3.110.4

sadeva hi mahāduḥkhamasattāṃ nayati kṣaṇāt /
niṣkalaṅkā manovṛttirandhakāramivārkaruk

3.110.5

nayatyabhyāśatāṃ dūraṃ dūramabhyāśatāṃ nayet /
mano valgati bhūteṣu bālo bālakhageṣviva

3.110.6

abhayaṃ bhayamajñasya cetaso vāsanāvataḥ /
dūrato mugdhapānthasya sthāṇuryāti piśācatām

3.110.7

śatrutvaṃ śaṅkate mitre kalaṅkamalinaṃ manaḥ /
madāviṣṭamatirjanturbhramatpaśyati bhūtalam

3.110.8

paryākule hi manasi śaśino jāyate'śaniḥ /
amṛtaṃ viṣabhāvena bhuktaṃ yāti viṣakriyām

3.110.9

surapattananirmāṇamasatsadiva paśyati /
vāsanāvalitaṃ cetaḥ svapnavajjāgradeva hi

3.110.10

mohaikakāraṇaṃ jantormanaso vāsanolvaṇā /
utkhātavyā prayatnena mūlocchedena saiva ca

3.110.11

vāsanāvāgurākṛṣṭo manohariṇako nṛṇām /
parāṃ vivaśatāmeti saṃsāravanagulmake

3.110.12

yena cchinnā vicāreṇa jīvasya jñeyavāsanā /
nirabhrasyeva sūryasya tasyāloko virājate

3.110.13

atastvaṃ mana evedaṃ naraṃ viddhi na dehakam /
jaḍo deho manaścātra na jaḍaṃ nājaḍaṃ viduḥ

3.110.14

yatkṛtaṃ manasā tāta tatkṛtaṃ viddhi rāghava /
yattyaktaṃ manasā tāvattattyaktaṃ viddhi cānagha

3.110.15

manomātraṃ jagatkṛtsnaṃ manaḥ paryantamaṇḍalam /
mano vyoma mano bhūmirmano vāyurmano mahān

3.110.16

mano yadi padārthe tu tadbhāvena na yojayet /
tataḥ sūryodaye'pyete na prakāśāḥ kadācana

3.110.17

mano mohamupādatte yasyāsau mūḍha ucyate /
śarīre mohamāpanne na śavo mūḍha ucyate

3.110.18

manaḥ paśya bhavatyakṣi śrṛṇvacchravaṇatāṃ gatam /
tvagbhāvaṃ sparśanādeti ghrāṇatāmeti jighraṇāt

3.110.19

rasanādrasatāmeti vicitrāstatra vṛttiṣu /
nāṭake nūṭavaddehe mana evānuvartate

3.110.20

laghu dīrghaṃ karotyeva satye'sattāṃ prayacchati /
kaṭutāṃ nayati svādu ripuṃ nayati mitratām

3.110.21

ya eva pratibhāso'sya cetaso vṛttivartinaḥ /
tatastadeva pratyakṣaṃ tathātrānubhavādiha

3.110.22

pratibhāsavaśādeva svapnākulitacetasaḥ /
hariścandrasya saṃpannā rātrirdvādaśavārṣikī

3.110.23

cittānubhāvavaśato muhūrtatve gataṃ yugam /
indradyumnasya vairiñcyapurābhyantaravartinaḥ

3.110.24

manojñayā manovṛttyā sukhatāṃ yāti rauravam /
prātaḥprāptavyarājyasya subaddhasyeva bandhanam

3.110.25

jite manasi sarvaiva vijitā cendriyāvaliḥ /
śīryate ca yathā tantau dagdhe mauktikamālikā

3.110.26

sarvatra sthitayā svaccharūpayā nirvikārayā /
samayā sūkṣmayā nityaṃ cicchaktyā sākṣibhūtayā

3.110.27

sarvabhāvānugatayā na cetyārthavibhinnayā /
rāmātmasattayā mūkamapi dehasamaṃ jaḍam

3.110.28

mano'ntaścalati vyarthaṃ mananaiṣaṇamuhyayā /
bahirgirisaridvyomasamudrapuralīlayā

3.110.29

jāgraccābhimataṃ vastu nayatyamṛtamṛṣṭatām /
anīhitaṃ ca viṣatāṃ nayatyamṛtamapyalam

3.110.30

amṛṣṭasarvabhāvānāmalamātmacamatkṛtim /
manaḥ svābhimatākāraṃ rūpaṃ sṛjati vastuṣu

3.110.31

spandeṣu vāyutāmeti prakāśeṣu prakāśatām /
draveṣu dravatāmeti cicchaktisphuritaṃ manaḥ

3.110.32

pṛthvyāṃ kaṭhinatāmeti śūnyatāṃ śūnyadṛṣṭiṣu /
sarvatrecchāsthitiṃ yāti cicchaktisphuritaṃ manaḥ

3.110.33

śuklaṃ kṛṣṇīkarotyeva kṛṣṇaṃ nayati śuklatām /
vinaiva deśakālābhyāṃ śaktiṃ paśyāsya cetasaḥ

3.110.34

manasyanyatra saṃsakte carvitasyāpi jihvayā /
bhojanasyāpi mṛṣṭasya na svādo'syānubhūyate

3.110.35

yaccittadṛṣṭaṃ taddṛṣṭaṃ na dṛṣṭaṃ tadalokitam /
andhakāre yathā rūpamindriyaṃ nirmitaṃ tathā

3.110.36

indriyeṇa mano dehi manasendriyamunmanaḥ /
indriyāṇi prasūtāni manaso nendriyānmanaḥ

3.110.37

atyantabhinnayoraikyaṃ yeṣāṃ cittaśarīrayoḥ /
jñātajñeyā mahātmāno manasyāste supaṇḍitāḥ

3.110.38

kusumollāsidhammillā helācalitalocanā /
kāṣṭhakuḍyopamāṅgeṣu lagnāpyamanaso'ṅganā

3.110.39

manasyanyatra saṃsakte vītarāgeṇa kānane /
kravyādacarvito'ṅkasthaḥ svakaro'pi na lakṣitaḥ

3.110.40

sukhīkartuṃ suduḥkhāni duḥkhīkartuṃ sukhāni ca /
sukhenaivāśu yujyante manaso'tiśayā muneḥ

3.110.41

manasyanyatra saṃsakte kathyamānāpi yatnataḥ /
latā paraśukṛtteva kathā vicchidyate bata

3.110.42

manasyadritaṭārūḍhe gṛhasthenāpi jantunā /
śubhrābhrakandarabhrāntiduḥkhaṃ samanubhūyate

3.110.43

manasyullasite svapne hṛdyeva puraparvatāḥ /
ākāśa iva vistīrṇe dṛśyante nirmitāḥ kṣamāḥ

3.110.44

mano vilulite svapne hṛdyevādripurāvalim /
tanoti calitāmbhodhirvīcīcayamivātmani

3.110.45

antarabdhijalādyadvattaraṅgāpīḍavīcayaḥ /
dehāntarmanasastadvatsvapnādripurarājayaḥ

3.110.46

aṅkurasya yathā patralatāpuṣpaphalaśriyaḥ /
manaso'sya tathā jāgratsvapnavibhramabhūmayaḥ

3.110.47

vyatiriktā yathā hemno na hemavanitā tathā /
jāgratsvapnakriyālakṣmīrvyatiriktā na cetasaḥ

3.110.48

dhārākaṇormiphenaśrīryathā saṃlakṣyate'mbhasaḥ /
tathā vicitravibhavā nānāteyaṃ hi cetasaḥ

3.110.49

svacittavṛttireveha jāgratsvapnadṛśoditam /
rasāveśādupādatte śailūṣa iva bhūmikām

3.110.50

caṇḍālatvaṃ hi lavaṇe pratibhāsavaśādyathā /
tathedaṃ jagadābhogi mano mananamātrakam

3.110.51

yadyatsaṃvedyate kiṃcittena tenāśu bhūyate /
mano manananirmāṇaṃ yathecchasi tathā kuru

3.110.52

nānāpurasaricchailarūpatāmetya dehinām /
tanotyantaḥsthamevedaṃ jāgratsvapnamayaṃ manaḥ

3.110.53

suratvāddaityatāmetya nāgatvānnagatāmapi /
pratibhāsavaśāccittamāpannaṃ lavaṇo yathā

3.110.54

naratvādeti nārītvaṃ pitṛtvātputratāṃ gataḥ /
yathā kṣipraṃ prati naraḥ svasaṃkalpāttathā manaḥ

3.110.55

saṃkalpataḥ pramriyate saṃkalpājjāyate punaḥ /
manaścirantanābhyastājjīvatāmetyanākṛti

3.110.56

mano mananasaṃmūḍhamūḍhavāsanamātatam /
saṃkalpādyonimāyāti sukhaduḥkhe bhayābhaye

3.110.57

sukhaṃ duḥkhaṃ ca manasi tile tailamiva sthitam /
taddeśakālavaśato ghanaṃ vā tanu vā bhavet

3.110.58

tailaṃ tilasya cākrāntyā sphuṭatāmeti śāśvatīm /
cetaso mananāsaṃgādghanībhūte sukhāsukhe

3.110.59

deśakālābhidhānena rāma saṃkalpa eva hi /
kathyate tadvaśādyasmāddeśakālau sthitiṃ gatau

3.110.60

praśāmyatyullasatyeti yāti nandati valgati /
manaḥśarīrasaṃkalpe phalite na śarīrakam

3.110.61

nānāsphārasamullāsaiḥ svasaṃkalpopakalpitaiḥ /
mano valgati dehe'sminsādhvīvāntaḥpurājire

3.110.62

cāpale prasarastasmādantaryena nadīyate /
manovilayamādatte tasyālāna iva dvipaḥ

3.110.63

na spandate mano yasya śastrastambha ivottamaḥ /
sadvastuto'sau puruṣaḥ śiṣṭāḥ kardamakīṭakāḥ

3.110.64

yasyācapalatāṃ yātaṃ mana ekatra saṃsthitam /
anuttamapadenāsau dhyānenānugato'nagha

3.110.65

saṃyamānmanasaḥ śāntimeti saṃsāravibhramaḥ /
mandare'spandatāṃ yāte yathā kṣīramahārṇavaḥ

3.110.66

mānasyo vṛttayo yā yā bhogasaṃkalpavibhrabhaiḥ /
saṃsāraviṣavṛkṣasya tā evāṅkurayonayaḥ

3.110.67

cittaṃ calatkuvalayaṃ valayanta ete
mūḍhā mahājaḍajave madamohamandāḥ /
āvartavartini vilūnaviśīrṇacintā-
cakrabhrame puruṣadurbhramarāḥ patanti

3.110.110

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe mokṣopāyeṣūtpattiprakaraṇe cittacikitsāpūrvakaṃ cittavarṇanaṃ nāma daśottaraśatatamaḥ sargaḥ

Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc