Yoga Vasistha · Chapter 3.110
daśottaraśatatamaḥ sargaḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
paramātkāraṇādādau ciccetyapadapātinī /
kalanāpadamāsādya kalā kalilatāṃ gatā
asatsveva vimoheṣu rāmaivaṃprāyavṛttiṣu /
ghaneṣu tucchatāmetya cirāya parimūrcchati
asadeva manovṛttirmlānā vistārayatyalam/
duḥkhaṃ doṣasahasreṇa vetālāniva bālikā
sadeva hi mahāduḥkhamasattāṃ nayati kṣaṇāt /
niṣkalaṅkā manovṛttirandhakāramivārkaruk
nayatyabhyāśatāṃ dūraṃ dūramabhyāśatāṃ nayet /
mano valgati bhūteṣu bālo bālakhageṣviva
abhayaṃ bhayamajñasya cetaso vāsanāvataḥ /
dūrato mugdhapānthasya sthāṇuryāti piśācatām
śatrutvaṃ śaṅkate mitre kalaṅkamalinaṃ manaḥ /
madāviṣṭamatirjanturbhramatpaśyati bhūtalam
paryākule hi manasi śaśino jāyate'śaniḥ /
amṛtaṃ viṣabhāvena bhuktaṃ yāti viṣakriyām
surapattananirmāṇamasatsadiva paśyati /
vāsanāvalitaṃ cetaḥ svapnavajjāgradeva hi
mohaikakāraṇaṃ jantormanaso vāsanolvaṇā /
utkhātavyā prayatnena mūlocchedena saiva ca
vāsanāvāgurākṛṣṭo manohariṇako nṛṇām /
parāṃ vivaśatāmeti saṃsāravanagulmake
yena cchinnā vicāreṇa jīvasya jñeyavāsanā /
nirabhrasyeva sūryasya tasyāloko virājate
atastvaṃ mana evedaṃ naraṃ viddhi na dehakam /
jaḍo deho manaścātra na jaḍaṃ nājaḍaṃ viduḥ
yatkṛtaṃ manasā tāta tatkṛtaṃ viddhi rāghava /
yattyaktaṃ manasā tāvattattyaktaṃ viddhi cānagha
manomātraṃ jagatkṛtsnaṃ manaḥ paryantamaṇḍalam /
mano vyoma mano bhūmirmano vāyurmano mahān
mano yadi padārthe tu tadbhāvena na yojayet /
tataḥ sūryodaye'pyete na prakāśāḥ kadācana
mano mohamupādatte yasyāsau mūḍha ucyate /
śarīre mohamāpanne na śavo mūḍha ucyate
manaḥ paśya bhavatyakṣi śrṛṇvacchravaṇatāṃ gatam /
tvagbhāvaṃ sparśanādeti ghrāṇatāmeti jighraṇāt
rasanādrasatāmeti vicitrāstatra vṛttiṣu /
nāṭake nūṭavaddehe mana evānuvartate
laghu dīrghaṃ karotyeva satye'sattāṃ prayacchati /
kaṭutāṃ nayati svādu ripuṃ nayati mitratām
ya eva pratibhāso'sya cetaso vṛttivartinaḥ /
tatastadeva pratyakṣaṃ tathātrānubhavādiha
pratibhāsavaśādeva svapnākulitacetasaḥ /
hariścandrasya saṃpannā rātrirdvādaśavārṣikī
cittānubhāvavaśato muhūrtatve gataṃ yugam /
indradyumnasya vairiñcyapurābhyantaravartinaḥ
manojñayā manovṛttyā sukhatāṃ yāti rauravam /
prātaḥprāptavyarājyasya subaddhasyeva bandhanam
jite manasi sarvaiva vijitā cendriyāvaliḥ /
śīryate ca yathā tantau dagdhe mauktikamālikā
sarvatra sthitayā svaccharūpayā nirvikārayā /
samayā sūkṣmayā nityaṃ cicchaktyā sākṣibhūtayā
sarvabhāvānugatayā na cetyārthavibhinnayā /
rāmātmasattayā mūkamapi dehasamaṃ jaḍam
mano'ntaścalati vyarthaṃ mananaiṣaṇamuhyayā /
bahirgirisaridvyomasamudrapuralīlayā
jāgraccābhimataṃ vastu nayatyamṛtamṛṣṭatām /
anīhitaṃ ca viṣatāṃ nayatyamṛtamapyalam
amṛṣṭasarvabhāvānāmalamātmacamatkṛtim /
manaḥ svābhimatākāraṃ rūpaṃ sṛjati vastuṣu
spandeṣu vāyutāmeti prakāśeṣu prakāśatām /
draveṣu dravatāmeti cicchaktisphuritaṃ manaḥ
pṛthvyāṃ kaṭhinatāmeti śūnyatāṃ śūnyadṛṣṭiṣu /
sarvatrecchāsthitiṃ yāti cicchaktisphuritaṃ manaḥ
śuklaṃ kṛṣṇīkarotyeva kṛṣṇaṃ nayati śuklatām /
vinaiva deśakālābhyāṃ śaktiṃ paśyāsya cetasaḥ
manasyanyatra saṃsakte carvitasyāpi jihvayā /
bhojanasyāpi mṛṣṭasya na svādo'syānubhūyate
yaccittadṛṣṭaṃ taddṛṣṭaṃ na dṛṣṭaṃ tadalokitam /
andhakāre yathā rūpamindriyaṃ nirmitaṃ tathā
indriyeṇa mano dehi manasendriyamunmanaḥ /
indriyāṇi prasūtāni manaso nendriyānmanaḥ
atyantabhinnayoraikyaṃ yeṣāṃ cittaśarīrayoḥ /
jñātajñeyā mahātmāno manasyāste supaṇḍitāḥ
kusumollāsidhammillā helācalitalocanā /
kāṣṭhakuḍyopamāṅgeṣu lagnāpyamanaso'ṅganā
manasyanyatra saṃsakte vītarāgeṇa kānane /
kravyādacarvito'ṅkasthaḥ svakaro'pi na lakṣitaḥ
sukhīkartuṃ suduḥkhāni duḥkhīkartuṃ sukhāni ca /
sukhenaivāśu yujyante manaso'tiśayā muneḥ
manasyanyatra saṃsakte kathyamānāpi yatnataḥ /
latā paraśukṛtteva kathā vicchidyate bata
manasyadritaṭārūḍhe gṛhasthenāpi jantunā /
śubhrābhrakandarabhrāntiduḥkhaṃ samanubhūyate
manasyullasite svapne hṛdyeva puraparvatāḥ /
ākāśa iva vistīrṇe dṛśyante nirmitāḥ kṣamāḥ
mano vilulite svapne hṛdyevādripurāvalim /
tanoti calitāmbhodhirvīcīcayamivātmani
antarabdhijalādyadvattaraṅgāpīḍavīcayaḥ /
dehāntarmanasastadvatsvapnādripurarājayaḥ
aṅkurasya yathā patralatāpuṣpaphalaśriyaḥ /
manaso'sya tathā jāgratsvapnavibhramabhūmayaḥ
vyatiriktā yathā hemno na hemavanitā tathā /
jāgratsvapnakriyālakṣmīrvyatiriktā na cetasaḥ
dhārākaṇormiphenaśrīryathā saṃlakṣyate'mbhasaḥ /
tathā vicitravibhavā nānāteyaṃ hi cetasaḥ
svacittavṛttireveha jāgratsvapnadṛśoditam /
rasāveśādupādatte śailūṣa iva bhūmikām
caṇḍālatvaṃ hi lavaṇe pratibhāsavaśādyathā /
tathedaṃ jagadābhogi mano mananamātrakam
yadyatsaṃvedyate kiṃcittena tenāśu bhūyate /
mano manananirmāṇaṃ yathecchasi tathā kuru
nānāpurasaricchailarūpatāmetya dehinām /
tanotyantaḥsthamevedaṃ jāgratsvapnamayaṃ manaḥ
suratvāddaityatāmetya nāgatvānnagatāmapi /
pratibhāsavaśāccittamāpannaṃ lavaṇo yathā
naratvādeti nārītvaṃ pitṛtvātputratāṃ gataḥ /
yathā kṣipraṃ prati naraḥ svasaṃkalpāttathā manaḥ
saṃkalpataḥ pramriyate saṃkalpājjāyate punaḥ /
manaścirantanābhyastājjīvatāmetyanākṛti
mano mananasaṃmūḍhamūḍhavāsanamātatam /
saṃkalpādyonimāyāti sukhaduḥkhe bhayābhaye
sukhaṃ duḥkhaṃ ca manasi tile tailamiva sthitam /
taddeśakālavaśato ghanaṃ vā tanu vā bhavet
tailaṃ tilasya cākrāntyā sphuṭatāmeti śāśvatīm /
cetaso mananāsaṃgādghanībhūte sukhāsukhe
deśakālābhidhānena rāma saṃkalpa eva hi /
kathyate tadvaśādyasmāddeśakālau sthitiṃ gatau
praśāmyatyullasatyeti yāti nandati valgati /
manaḥśarīrasaṃkalpe phalite na śarīrakam
nānāsphārasamullāsaiḥ svasaṃkalpopakalpitaiḥ /
mano valgati dehe'sminsādhvīvāntaḥpurājire
cāpale prasarastasmādantaryena nadīyate /
manovilayamādatte tasyālāna iva dvipaḥ
na spandate mano yasya śastrastambha ivottamaḥ /
sadvastuto'sau puruṣaḥ śiṣṭāḥ kardamakīṭakāḥ
yasyācapalatāṃ yātaṃ mana ekatra saṃsthitam /
anuttamapadenāsau dhyānenānugato'nagha
saṃyamānmanasaḥ śāntimeti saṃsāravibhramaḥ /
mandare'spandatāṃ yāte yathā kṣīramahārṇavaḥ
mānasyo vṛttayo yā yā bhogasaṃkalpavibhrabhaiḥ /
saṃsāraviṣavṛkṣasya tā evāṅkurayonayaḥ
cittaṃ calatkuvalayaṃ valayanta ete
mūḍhā mahājaḍajave madamohamandāḥ /
āvartavartini vilūnaviśīrṇacintā-
cakrabhrame puruṣadurbhramarāḥ patanti
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe mokṣopāyeṣūtpattiprakaraṇe cittacikitsāpūrvakaṃ cittavarṇanaṃ nāma daśottaraśatatamaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0