યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.110

દશોત્તરશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પરમાત્કારણાદાદૌ ચિચ્ચેત્યપદપાતિની ।
કલનાપદમાસાદ્ય કલા કલિલતાં ગતા

અસત્સ્વેવ વિમોહેષુ રામૈવંપ્રાયવૃત્તિષુ ।
ઘનેષુ તુચ્છતામેત્ય ચિરાય પરિમૂર્ચ્છતિ

અસદેવ મનોવૃત્તિર્મ્લાના વિસ્તારયત્યલમ્।
દુઃખં દોષસહસ્રેણ વેતાલાનિવ બાલિકા

સદેવ હિ મહાદુઃખમસત્તાં નયતિ ક્ષણાત્ ।
નિષ્કલઙ્કા મનોવૃત્તિરન્ધકારમિવાર્કરુક્

નયત્યભ્યાશતાં દૂરં દૂરમભ્યાશતાં નયેત્ ।
મનો વલ્ગતિ ભૂતેષુ બાલો બાલખગેષ્વિવ

અભયં ભયમજ્ઞસ્ય ચેતસો વાસનાવતઃ ।
દૂરતો મુગ્ધપાન્થસ્ય સ્થાણુર્યાતિ પિશાચતામ્

શત્રુત્વં શઙ્કતે મિત્રે કલઙ્કમલિનં મનઃ ।
મદાવિષ્ટમતિર્જન્તુર્ભ્રમત્પશ્યતિ ભૂતલમ્

પર્યાકુલે હિ મનસિ શશિનો જાયતેઽશનિઃ ।
અમૃતં વિષભાવેન ભુક્તં યાતિ વિષક્રિયામ્

સુરપત્તનનિર્માણમસત્સદિવ પશ્યતિ ।
વાસનાવલિતં ચેતઃ સ્વપ્નવજ્જાગ્રદેવ હિ

મોહૈકકારણં જન્તોર્મનસો વાસનોલ્વણા ।
ઉત્ખાતવ્યા પ્રયત્નેન મૂલોચ્છેદેન સૈવ ચ

વાસનાવાગુરાકૃષ્ટો મનોહરિણકો નૃણામ્ ।
પરાં વિવશતામેતિ સંસારવનગુલ્મકે

યેન ચ્છિન્ના વિચારેણ જીવસ્ય જ્ઞેયવાસના ।
નિરભ્રસ્યેવ સૂર્યસ્ય તસ્યાલોકો વિરાજતે

અતસ્ત્વં મન એવેદં નરં વિદ્ધિ ન દેહકમ્ ।
જડો દેહો મનશ્ચાત્ર ન જડં નાજડં વિદુઃ

યત્કૃતં મનસા તાત તત્કૃતં વિદ્ધિ રાઘવ ।
યત્ત્યક્તં મનસા તાવત્તત્ત્યક્તં વિદ્ધિ ચાનઘ

મનોમાત્રં જગત્કૃત્સ્નં મનઃ પર્યન્તમણ્ડલમ્ ।
મનો વ્યોમ મનો ભૂમિર્મનો વાયુર્મનો મહાન્

મનો યદિ પદાર્થે તુ તદ્ભાવેન ન યોજયેત્ ।
તતઃ સૂર્યોદયેઽપ્યેતે ન પ્રકાશાઃ કદાચન

મનો મોહમુપાદત્તે યસ્યાસૌ મૂઢ ઉચ્યતે ।
શરીરે મોહમાપન્ને ન શવો મૂઢ ઉચ્યતે

મનઃ પશ્ય ભવત્યક્ષિ શ્રૃણ્વચ્છ્રવણતાં ગતમ્ ।
ત્વગ્ભાવં સ્પર્શનાદેતિ ઘ્રાણતામેતિ જિઘ્રણાત્

રસનાદ્રસતામેતિ વિચિત્રાસ્તત્ર વૃત્તિષુ ।
નાટકે નૂટવદ્દેહે મન એવાનુવર્તતે

લઘુ દીર્ઘં કરોત્યેવ સત્યેઽસત્તાં પ્રયચ્છતિ ।
કટુતાં નયતિ સ્વાદુ રિપું નયતિ મિત્રતામ્

ય એવ પ્રતિભાસોઽસ્ય ચેતસો વૃત્તિવર્તિનઃ ।
તતસ્તદેવ પ્રત્યક્ષં તથાત્રાનુભવાદિહ

પ્રતિભાસવશાદેવ સ્વપ્નાકુલિતચેતસઃ ।
હરિશ્ચન્દ્રસ્ય સંપન્ના રાત્રિર્દ્વાદશવાર્ષિકી

ચિત્તાનુભાવવશતો મુહૂર્તત્વે ગતં યુગમ્ ।
ઇન્દ્રદ્યુમ્નસ્ય વૈરિઞ્ચ્યપુરાભ્યન્તરવર્તિનઃ

મનોજ્ઞયા મનોવૃત્ત્યા સુખતાં યાતિ રૌરવમ્ ।
પ્રાતઃપ્રાપ્તવ્યરાજ્યસ્ય સુબદ્ધસ્યેવ બન્ધનમ્

જિતે મનસિ સર્વૈવ વિજિતા ચેન્દ્રિયાવલિઃ ।
શીર્યતે ચ યથા તન્તૌ દગ્ધે મૌક્તિકમાલિકા

સર્વત્ર સ્થિતયા સ્વચ્છરૂપયા નિર્વિકારયા ।
સમયા સૂક્ષ્મયા નિત્યં ચિચ્છક્ત્યા સાક્ષિભૂતયા

સર્વભાવાનુગતયા ન ચેત્યાર્થવિભિન્નયા ।
રામાત્મસત્તયા મૂકમપિ દેહસમં જડમ્

મનોઽન્તશ્ચલતિ વ્યર્થં મનનૈષણમુહ્યયા ।
બહિર્ગિરિસરિદ્વ્યોમસમુદ્રપુરલીલયા

જાગ્રચ્ચાભિમતં વસ્તુ નયત્યમૃતમૃષ્ટતામ્ ।
અનીહિતં ચ વિષતાં નયત્યમૃતમપ્યલમ્

અમૃષ્ટસર્વભાવાનામલમાત્મચમત્કૃતિમ્ ।
મનઃ સ્વાભિમતાકારં રૂપં સૃજતિ વસ્તુષુ

સ્પન્દેષુ વાયુતામેતિ પ્રકાશેષુ પ્રકાશતામ્ ।
દ્રવેષુ દ્રવતામેતિ ચિચ્છક્તિસ્ફુરિતં મનઃ

પૃથ્વ્યાં કઠિનતામેતિ શૂન્યતાં શૂન્યદૃષ્ટિષુ ।
સર્વત્રેચ્છાસ્થિતિં યાતિ ચિચ્છક્તિસ્ફુરિતં મનઃ

શુક્લં કૃષ્ણીકરોત્યેવ કૃષ્ણં નયતિ શુક્લતામ્ ।
વિનૈવ દેશકાલાભ્યાં શક્તિં પશ્યાસ્ય ચેતસઃ

મનસ્યન્યત્ર સંસક્તે ચર્વિતસ્યાપિ જિહ્વયા ।
ભોજનસ્યાપિ મૃષ્ટસ્ય ન સ્વાદોઽસ્યાનુભૂયતે

યચ્ચિત્તદૃષ્ટં તદ્દૃષ્ટં ન દૃષ્ટં તદલોકિતમ્ ।
અન્ધકારે યથા રૂપમિન્દ્રિયં નિર્મિતં તથા

ઇન્દ્રિયેણ મનો દેહિ મનસેન્દ્રિયમુન્મનઃ ।
ઇન્દ્રિયાણિ પ્રસૂતાનિ મનસો નેન્દ્રિયાન્મનઃ

અત્યન્તભિન્નયોરૈક્યં યેષાં ચિત્તશરીરયોઃ ।
જ્ઞાતજ્ઞેયા મહાત્માનો મનસ્યાસ્તે સુપણ્ડિતાઃ

કુસુમોલ્લાસિધમ્મિલ્લા હેલાચલિતલોચના ।
કાષ્ઠકુડ્યોપમાઙ્ગેષુ લગ્નાપ્યમનસોઽઙ્ગના

મનસ્યન્યત્ર સંસક્તે વીતરાગેણ કાનને ।
ક્રવ્યાદચર્વિતોઽઙ્કસ્થઃ સ્વકરોઽપિ ન લક્ષિતઃ

સુખીકર્તું સુદુઃખાનિ દુઃખીકર્તું સુખાનિ ચ ।
સુખેનૈવાશુ યુજ્યન્તે મનસોઽતિશયા મુનેઃ

મનસ્યન્યત્ર સંસક્તે કથ્યમાનાપિ યત્નતઃ ।
લતા પરશુકૃત્તેવ કથા વિચ્છિદ્યતે બત

મનસ્યદ્રિતટારૂઢે ગૃહસ્થેનાપિ જન્તુના ।
શુભ્રાભ્રકન્દરભ્રાન્તિદુઃખં સમનુભૂયતે

મનસ્યુલ્લસિતે સ્વપ્ને હૃદ્યેવ પુરપર્વતાઃ ।
આકાશ ઇવ વિસ્તીર્ણે દૃશ્યન્તે નિર્મિતાઃ ક્ષમાઃ

મનો વિલુલિતે સ્વપ્ને હૃદ્યેવાદ્રિપુરાવલિમ્ ।
તનોતિ ચલિતામ્ભોધિર્વીચીચયમિવાત્મનિ

અન્તરબ્ધિજલાદ્યદ્વત્તરઙ્ગાપીડવીચયઃ ।
દેહાન્તર્મનસસ્તદ્વત્સ્વપ્નાદ્રિપુરરાજયઃ

અઙ્કુરસ્ય યથા પત્રલતાપુષ્પફલશ્રિયઃ ।
મનસોઽસ્ય તથા જાગ્રત્સ્વપ્નવિભ્રમભૂમયઃ

વ્યતિરિક્તા યથા હેમ્નો ન હેમવનિતા તથા ।
જાગ્રત્સ્વપ્નક્રિયાલક્ષ્મીર્વ્યતિરિક્તા ન ચેતસઃ

ધારાકણોર્મિફેનશ્રીર્યથા સંલક્ષ્યતેઽમ્ભસઃ ।
તથા વિચિત્રવિભવા નાનાતેયં હિ ચેતસઃ

સ્વચિત્તવૃત્તિરેવેહ જાગ્રત્સ્વપ્નદૃશોદિતમ્ ।
રસાવેશાદુપાદત્તે શૈલૂષ ઇવ ભૂમિકામ્

ચણ્ડાલત્વં હિ લવણે પ્રતિભાસવશાદ્યથા ।
તથેદં જગદાભોગિ મનો મનનમાત્રકમ્

યદ્યત્સંવેદ્યતે કિંચિત્તેન તેનાશુ ભૂયતે ।
મનો મનનનિર્માણં યથેચ્છસિ તથા કુરુ

નાનાપુરસરિચ્છૈલરૂપતામેત્ય દેહિનામ્ ।
તનોત્યન્તઃસ્થમેવેદં જાગ્રત્સ્વપ્નમયં મનઃ

સુરત્વાદ્દૈત્યતામેત્ય નાગત્વાન્નગતામપિ ।
પ્રતિભાસવશાચ્ચિત્તમાપન્નં લવણો યથા

નરત્વાદેતિ નારીત્વં પિતૃત્વાત્પુત્રતાં ગતઃ ।
યથા ક્ષિપ્રં પ્રતિ નરઃ સ્વસંકલ્પાત્તથા મનઃ

સંકલ્પતઃ પ્રમ્રિયતે સંકલ્પાજ્જાયતે પુનઃ ।
મનશ્ચિરન્તનાભ્યસ્તાજ્જીવતામેત્યનાકૃતિ

મનો મનનસંમૂઢમૂઢવાસનમાતતમ્ ।
સંકલ્પાદ્યોનિમાયાતિ સુખદુઃખે ભયાભયે

સુખં દુઃખં ચ મનસિ તિલે તૈલમિવ સ્થિતમ્ ।
તદ્દેશકાલવશતો ઘનં વા તનુ વા ભવેત્

તૈલં તિલસ્ય ચાક્રાન્ત્યા સ્ફુટતામેતિ શાશ્વતીમ્ ।
ચેતસો મનનાસંગાદ્ઘનીભૂતે સુખાસુખે

દેશકાલાભિધાનેન રામ સંકલ્પ એવ હિ ।
કથ્યતે તદ્વશાદ્યસ્માદ્દેશકાલૌ સ્થિતિં ગતૌ

પ્રશામ્યત્યુલ્લસત્યેતિ યાતિ નન્દતિ વલ્ગતિ ।
મનઃશરીરસંકલ્પે ફલિતે ન શરીરકમ્

નાનાસ્ફારસમુલ્લાસૈઃ સ્વસંકલ્પોપકલ્પિતૈઃ ।
મનો વલ્ગતિ દેહેઽસ્મિન્સાધ્વીવાન્તઃપુરાજિરે

ચાપલે પ્રસરસ્તસ્માદન્તર્યેન નદીયતે ।
મનોવિલયમાદત્તે તસ્યાલાન ઇવ દ્વિપઃ

ન સ્પન્દતે મનો યસ્ય શસ્ત્રસ્તમ્ભ ઇવોત્તમઃ ।
સદ્વસ્તુતોઽસૌ પુરુષઃ શિષ્ટાઃ કર્દમકીટકાઃ

યસ્યાચપલતાં યાતં મન એકત્ર સંસ્થિતમ્ ।
અનુત્તમપદેનાસૌ ધ્યાનેનાનુગતોઽનઘ

સંયમાન્મનસઃ શાન્તિમેતિ સંસારવિભ્રમઃ ।
મન્દરેઽસ્પન્દતાં યાતે યથા ક્ષીરમહાર્ણવઃ

માનસ્યો વૃત્તયો યા યા ભોગસંકલ્પવિભ્રભૈઃ ।
સંસારવિષવૃક્ષસ્ય તા એવાઙ્કુરયોનયઃ

ચિત્તં ચલત્કુવલયં વલયન્ત એતે
મૂઢા મહાજડજવે મદમોહમન્દાઃ ।
આવર્તવર્તિનિ વિલૂનવિશીર્ણચિન્તા-
ચક્રભ્રમે પુરુષદુર્ભ્રમરાઃ પતન્તિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે મોક્ષોપાયેષૂત્પત્તિપ્રકરણે ચિત્તચિકિત્સાપૂર્વકં ચિત્તવર્ણનં નામ દશોત્તરશતતમઃ સર્ગઃ