Yoga Vasistha · Chapter 3.11

ekādaśaḥ sargaḥ

śrīrāma uvāca /
idaṃ rūpamidaṃ dṛśyaṃ jagannāstīti bhāsuram /
mahāpralayasaṃprāptau bho brahmankveva tiṣṭhati

śrīvasiṣṭha uvāca /
kuta āyāti kīdṛgvā vandhyāputraḥ kva gacchati /
kva yāti kuta āyāti vada vā vyomakānanam

śrīrāma uvāca /
vandhyāputro vyomavanaṃ naivāsti na bhaviṣyati /
kīdṛśī dṛśyatā tasya kīdṛśī tasya nāstitā

śrīvasiṣṭha uvāca /
vandhyāputravyomavane yathā na staḥ kadācana /
jagadādyakhilaṃ dṛśyaṃ tathā nāsti kadācana

na cotpanne na ca dhvaṃsi yatkilādau na vidyate /
utpattiḥ kīdṛśī tasya nāśaśabdasya kā kathā

śrīrāma uvāca /
vandhyāputranabhovṛkṣakalpanā tāvadasti hi /
sā yathā nāśajanmāḍhyā tathaivedaṃ na kiṃ bhavet

śrīvasiṣṭha uvāca /
tulyasyātuladuḥsthasya bhāvakaiḥ kila tolanam /
niranvayā yathaivoktirjagatsattā tathaiva hi

yathā sauvarṇakaṭake dṛśyamānamidaṃ sphuṭam /
kaṭakatvaṃ tu naivāsti jagattvaṃ na tathā pare

ākāśe ca yathā nāstiśūnyatvaṃ vyatirekavat /
jagattvaṃ brahmaṇi tathā nāstyevāpyupalabdhimat

kajjalānna yathā kārṣṇyaṃ śaityaṃ ca na yathā himāt /
pṛthagevaṃ bhavedbuddhaṃ jagannāsti pare pade

yathā śaityaṃ na śaśino na himādvyatiricyate /
brahmaṇo na tathā sargo vidyate vyatirekavān

marunadyāṃ yathā toyaṃ dvitīyendau yathendutā /
nāstyeveha jagannāma dṛṣṭamapyamalātmani

ādāveva hi yannāsti kāraṇāsaṃbhavātsvayam /
vartamāne'pi tannāsti nāśaḥ syāttatra kīdṛśaḥ

kvāsaṃbhavadbhūtajāḍyaṃ pṛthvyāderjaḍavastunaḥ /
kāryakāraṇaṃ bhavituṃ śaktaṃ chāyāyāścātapo yathā

kāraṇābhāvataḥ kāryaṃ nedaṃ tatkiṃcanoditam /
yattatkāraṇamevāsti tadevetthamavasthitam

ajñānameva yadbhāti saṃvidābhāsameva tat /
yajjagaddṛśyate svapne saṃvitkacanameva tat

saṃvitkacanamevāntaryathā svapne jagadbhramaḥ /
sargādau brahmaṇi tathā jagatkacanamātatam

yadidaṃ dṛśyate kiṃcitsadaivātmani saṃsthitam /
nāstameti na codeti jagatkiṃcitkadācana

yathā dravatvaṃ salilaṃ spandanaṃ pavano yathā /
yathā prakāśa ābhāso brahmaiva trijagattathā

yathā puramivāste'ntarvideva svapnasaṃvidaḥ /
tathā jagadivābhāti svātmaiva paramātmani

śrīrāma uvāca /
evaṃ cettatkathaṃ brahmansughanapratyayaṃ vada /
idaṃ dṛśyaviṣaṃ jātamasatsvapnānubhūtivat

sati dṛśye kila draṣṭā sati draṣṭari dṛśyatā /
ekasattve dvayorbandho muktirekakṣaye dvayoḥ

atyantāsaṃbhavo yāvadbuddho dṛśyasya na kṣayaḥ /
tāvaddraṣṭari dṛśyatvaṃ na saṃbhavati mokṣadhīḥ

dṛśyaṃ cetsaṃbhavatyādau paścātkṣayamupālabhet /
taddṛśyasmaraṇānartharūpo bandho na śāmyati

yatra kvacana saṃsthasya svādarśasyeva cidgateḥ /
pratibimbo lagatyeva sarvasmṛtimayo hyalam

ādāveva hi notpannaṃ dṛśyaṃ nāstyeva cetsvayam /
draṣṭurdṛśyasvabhāvatvāttatsaṃbhavati muktatā

tasmādasaṃbhavanmuktermama protsārya yuktibhiḥ /
atyantāsaṃbhavo yāvatkathayātmavidāṃ vara

śrīvasiṣṭha uvāca /
asadeva sadā bhāti jagatsarvātmakaṃ yathā /
śrṛṇvahaṃ kathayā rāma dīrghayā kathayāmi te

vyavasāyakathāvākyairyāvattatrānuvarṇitam /
na viśrāmyati te tāvaddhṛdi pāṃsuryathā hrade

atyantābhāvamasyāstvaṃ jagatsargabhramasthiteḥ /
buddhaikadhyānaniṣṭhātmā vyavahāraṃ kariṣyasi

bhāvābhāvagrahotsargasthūlasūkṣmacalācalāḥ /
dṛśastvāṃ vedhayiṣyanti na mahādrimiveṣavaḥ

sa eṣo'styeka evātmā na dvitīyāsti kalpanā /
jagadatra yathotpannaṃ tatte vakṣyāmi rāghava

tasmādimāni sakalāni vijṛmbhitāni
so'pīdamaṅga sakalāsakalaṃ mahātmā /
rūpāvalokanamanomananaprakārā
kārāspadaṃ svayamudeti vilīyate ca

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe paramārthavarṇanaṃ nāmaikādaśaḥ sargaḥ