યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.11

એકાદશઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ઇદં રૂપમિદં દૃશ્યં જગન્નાસ્તીતિ ભાસુરમ્ ।
મહાપ્રલયસંપ્રાપ્તૌ ભો બ્રહ્મન્ક્વેવ તિષ્ઠતિ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
કુત આયાતિ કીદૃગ્વા વન્ધ્યાપુત્રઃ ક્વ ગચ્છતિ ।
ક્વ યાતિ કુત આયાતિ વદ વા વ્યોમકાનનમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
વન્ધ્યાપુત્રો વ્યોમવનં નૈવાસ્તિ ન ભવિષ્યતિ ।
કીદૃશી દૃશ્યતા તસ્ય કીદૃશી તસ્ય નાસ્તિતા

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
વન્ધ્યાપુત્રવ્યોમવને યથા ન સ્તઃ કદાચન ।
જગદાદ્યખિલં દૃશ્યં તથા નાસ્તિ કદાચન

ન ચોત્પન્ને ન ચ ધ્વંસિ યત્કિલાદૌ ન વિદ્યતે ।
ઉત્પત્તિઃ કીદૃશી તસ્ય નાશશબ્દસ્ય કા કથા

શ્રીરામ ઉવાચ ।
વન્ધ્યાપુત્રનભોવૃક્ષકલ્પના તાવદસ્તિ હિ ।
સા યથા નાશજન્માઢ્યા તથૈવેદં ન કિં ભવેત્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
તુલ્યસ્યાતુલદુઃસ્થસ્ય ભાવકૈઃ કિલ તોલનમ્ ।
નિરન્વયા યથૈવોક્તિર્જગત્સત્તા તથૈવ હિ

યથા સૌવર્ણકટકે દૃશ્યમાનમિદં સ્ફુટમ્ ।
કટકત્વં તુ નૈવાસ્તિ જગત્ત્વં ન તથા પરે

આકાશે ચ યથા નાસ્તિશૂન્યત્વં વ્યતિરેકવત્ ।
જગત્ત્વં બ્રહ્મણિ તથા નાસ્ત્યેવાપ્યુપલબ્ધિમત્

કજ્જલાન્ન યથા કાર્ષ્ણ્યં શૈત્યં ચ ન યથા હિમાત્ ।
પૃથગેવં ભવેદ્બુદ્ધં જગન્નાસ્તિ પરે પદે

યથા શૈત્યં ન શશિનો ન હિમાદ્વ્યતિરિચ્યતે ।
બ્રહ્મણો ન તથા સર્ગો વિદ્યતે વ્યતિરેકવાન્

મરુનદ્યાં યથા તોયં દ્વિતીયેન્દૌ યથેન્દુતા ।
નાસ્ત્યેવેહ જગન્નામ દૃષ્ટમપ્યમલાત્મનિ

આદાવેવ હિ યન્નાસ્તિ કારણાસંભવાત્સ્વયમ્ ।
વર્તમાનેઽપિ તન્નાસ્તિ નાશઃ સ્યાત્તત્ર કીદૃશઃ

ક્વાસંભવદ્ભૂતજાડ્યં પૃથ્વ્યાદેર્જડવસ્તુનઃ ।
કાર્યકારણં ભવિતું શક્તં છાયાયાશ્ચાતપો યથા

કારણાભાવતઃ કાર્યં નેદં તત્કિંચનોદિતમ્ ।
યત્તત્કારણમેવાસ્તિ તદેવેત્થમવસ્થિતમ્

અજ્ઞાનમેવ યદ્ભાતિ સંવિદાભાસમેવ તત્ ।
યજ્જગદ્દૃશ્યતે સ્વપ્ને સંવિત્કચનમેવ તત્

સંવિત્કચનમેવાન્તર્યથા સ્વપ્ને જગદ્ભ્રમઃ ।
સર્ગાદૌ બ્રહ્મણિ તથા જગત્કચનમાતતમ્

યદિદં દૃશ્યતે કિંચિત્સદૈવાત્મનિ સંસ્થિતમ્ ।
નાસ્તમેતિ ન ચોદેતિ જગત્કિંચિત્કદાચન

યથા દ્રવત્વં સલિલં સ્પન્દનં પવનો યથા ।
યથા પ્રકાશ આભાસો બ્રહ્મૈવ ત્રિજગત્તથા

યથા પુરમિવાસ્તેઽન્તર્વિદેવ સ્વપ્નસંવિદઃ ।
તથા જગદિવાભાતિ સ્વાત્મૈવ પરમાત્મનિ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
એવં ચેત્તત્કથં બ્રહ્મન્સુઘનપ્રત્યયં વદ ।
ઇદં દૃશ્યવિષં જાતમસત્સ્વપ્નાનુભૂતિવત્

સતિ દૃશ્યે કિલ દ્રષ્ટા સતિ દ્રષ્ટરિ દૃશ્યતા ।
એકસત્ત્વે દ્વયોર્બન્ધો મુક્તિરેકક્ષયે દ્વયોઃ

અત્યન્તાસંભવો યાવદ્બુદ્ધો દૃશ્યસ્ય ન ક્ષયઃ ।
તાવદ્દ્રષ્ટરિ દૃશ્યત્વં ન સંભવતિ મોક્ષધીઃ

દૃશ્યં ચેત્સંભવત્યાદૌ પશ્ચાત્ક્ષયમુપાલભેત્ ।
તદ્દૃશ્યસ્મરણાનર્થરૂપો બન્ધો ન શામ્યતિ

યત્ર ક્વચન સંસ્થસ્ય સ્વાદર્શસ્યેવ ચિદ્ગતેઃ ।
પ્રતિબિમ્બો લગત્યેવ સર્વસ્મૃતિમયો હ્યલમ્

આદાવેવ હિ નોત્પન્નં દૃશ્યં નાસ્ત્યેવ ચેત્સ્વયમ્ ।
દ્રષ્ટુર્દૃશ્યસ્વભાવત્વાત્તત્સંભવતિ મુક્તતા

તસ્માદસંભવન્મુક્તેર્મમ પ્રોત્સાર્ય યુક્તિભિઃ ।
અત્યન્તાસંભવો યાવત્કથયાત્મવિદાં વર

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અસદેવ સદા ભાતિ જગત્સર્વાત્મકં યથા ।
શ્રૃણ્વહં કથયા રામ દીર્ઘયા કથયામિ તે

વ્યવસાયકથાવાક્યૈર્યાવત્તત્રાનુવર્ણિતમ્ ।
ન વિશ્રામ્યતિ તે તાવદ્ધૃદિ પાંસુર્યથા હ્રદે

અત્યન્તાભાવમસ્યાસ્ત્વં જગત્સર્ગભ્રમસ્થિતેઃ ।
બુદ્ધૈકધ્યાનનિષ્ઠાત્મા વ્યવહારં કરિષ્યસિ

ભાવાભાવગ્રહોત્સર્ગસ્થૂલસૂક્ષ્મચલાચલાઃ ।
દૃશસ્ત્વાં વેધયિષ્યન્તિ ન મહાદ્રિમિવેષવઃ

સ એષોઽસ્ત્યેક એવાત્મા ન દ્વિતીયાસ્તિ કલ્પના ।
જગદત્ર યથોત્પન્નં તત્તે વક્ષ્યામિ રાઘવ

તસ્માદિમાનિ સકલાનિ વિજૃમ્ભિતાનિ
સોઽપીદમઙ્ગ સકલાસકલં મહાત્મા ।
રૂપાવલોકનમનોમનનપ્રકારા
કારાસ્પદં સ્વયમુદેતિ વિલીયતે ચ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે પરમાર્થવર્ણનં નામૈકાદશઃ સર્ગઃ