યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.100

શતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ચિત્તમેતદુપાયાતં બ્રહ્મણઃ પરમાત્પદાત્ ।
અતન્મયં તન્મયં ચ તરઙ્ગઃ સાગરાદિવ

પ્રબુદ્ધાનાં મનો રામ બ્રહ્મૈવેહ હિ નેતરત્ ।
જલસામાન્યબુદ્ધીનામબ્ધેર્નાન્યસ્તરઙ્ગકઃ

મનો રામાપ્રબુદ્ધાનાં સંસારભ્રમકારણમ્ ।
અપશ્યતોઽમ્બુસામાન્યમન્યતામ્બુતરઙ્ગયોઃ

અપ્રબુદ્ધદૃશાં પક્ષે તત્પ્રબોધાય કેવલમ્ ।
વાચ્યવાચકસંબન્ધકૃતો ભેદઃ પ્રકલ્પ્યતે

સર્વશક્તિ પરં બ્રહ્મ નિત્યમાપૂર્ણમવ્યયમ્ ।
ન તદસ્તિ ન તસ્મિન્યદ્વિદ્યતે વિતતાત્મનિ

સર્વશક્તિર્હિ ભગવાન્યૈવ તસ્મૈ હિ રોચતે ।
શક્તિં તામેવ વિતતાં પ્રકાશયતિ સર્વગઃ

ચિચ્છક્તિર્બ્રહ્મણો રામ શરીરેષ્વભિદૃશ્યતે ।
સ્પન્દશક્તિશ્ચ વાતેષુ જડશક્તિસ્તથોપલે

દ્રવશક્તિસ્તથામ્ભઃસુ તેજઃશક્તિસ્તથાઽનલે ।
શૂન્યશક્તિસ્તથાકાશે ભાવશક્તિર્ભવસ્થિતૌ

બ્રહ્મણઃ સર્વશક્તિર્હિ દૃશ્યતે દશદિગ્ગતા ।
નાશશક્તિર્વિનાશેષુ શોકશક્તિશ્ચ શોકિષુ

આનન્દશક્તિર્મુદિતે વીર્યશક્તિસ્તથા ભટે ।
સર્ગેષુ સર્ગશક્તિશ્ચ કલ્પાન્તે સર્વશક્તિતા

ફલપુષ્પલતાપત્રશાખાવિટપમૂલવાન્ ।
વૃક્ષબીજે યથા વૃક્ષસ્તથેદં બ્રહ્મણિ સ્થિતમ્

પ્રતિભાસવશાદેવ મધ્યસ્થં ચિત્તજાડ્યયોઃ ।
જીવેતરાભિધં ચિત્તમન્તર્બ્રહ્મણિ દૃશ્યતે

નાનાતરુલતાગુલ્મજાલપલ્લવશાલયઃ ।
નિર્વિકલ્પકચિન્માત્રં નાનાઽનિર્જ્ઞાતકલ્પના

બ્રહ્મૈવેદમહંતત્ત્વં જગત્પશ્યાદ્ય રાઘવ ।
સ આત્મા સર્વગો નામ નિત્યોદિતમહાવપુઃ

યન્મનાડ્મનનીં શક્તિં ધત્તે તન્મન ઉચ્યતે ।
પિચ્છભ્રાન્તિર્યથા વ્યોમ્નિ પયસ્યાવર્તધીર્યથા

પ્રતિભાસકલામાત્રં મનો જીવસ્તથાત્મનિ ।
યદેતન્મનસો રૂપમુદિતં મનનાત્મકમ્

બ્રાહ્મી શક્તિરસૌ તસ્માદ્બ્રહ્મૈવ તદરિંદમ ।
ઇદં તદહમિત્યેવ વિભાગઃ પ્રતિભાસજઃ

મનસો બ્રહ્મણોઽન્યચ્ચ મોહે પરમકારણમ્ ।
યદ્યચ્ચૈતન્મનસ્યેવ કિંચિત્સદસદાત્મકમ્

વ્યાશબ્દિતં સર્વશક્તેસ્તાં શક્તિં બ્રહ્મતાં વિદુઃ ।
મનઃ સત્તાત્મકં નામ યથૈતન્મનસિ સ્થિતમ્

યથર્તોઃ શક્તયસ્તદ્વજ્જીવેહા બ્રહ્મણિ સ્થિતાઃ ।
વ્યાપ્તસર્વર્તુકુસુમા ક્ષ્માદેશવિધિભેદતઃ

યથા દધાતિ પુષ્પાણિ તથા ચિત્તાનિ લોકકૃત્ ।
ક્વચિત્ક્વચિત્કદાચિદ્ધિ તસ્માદાયાન્તિ શક્તયઃ ॥
દેશકાલાદિવૈચિત્ર્યાત્ક્ષ્માતલાદિવ શાલયઃ ।
ન જાતં પ્રતિભાસેન તેનૈવાન્યેન પશ્યતિ

પ્રતિયોગિવ્યવચ્છેદસંખ્યારૂપાદયશ્ચ યે ।
મનઃશબ્દૈઃ પ્રકલ્પ્યન્તે બ્રહ્મજાન્બ્રહ્મ વિદ્ધિ તાન્

યથા યથાસ્ય મનસઃ પ્રતિભાસઃ પ્રવર્તતે ।
તથા તથૈવ ભવતિ દૃષ્ટાન્તોઽત્ર કિલૈન્દવાઃ

સ્વયમક્ષુબ્ધવિમલે યથા સ્પન્દો મહામ્ભસિ ।
સંસારકારણં જીવસ્તથાયં પરમાત્મનિ

જ્ઞસ્ય સર્વં ચિતં રામ બ્રહ્મૈવાવર્તતે સદા ।
કલ્લોલોર્મિતરઙ્ગૌઘૈરબ્ધેર્જલમિવાત્મનિ

દ્વિતીયા નાસ્તિ સત્તૈકા નામરૂપક્રિયાત્મિકા ।
પરે નાનાતરઙ્ગેઽબ્ધૌ કલ્પનેવ જલેતરા

જાયતે નશ્યતિ તથા યદિદં યાતિ તિષ્ઠતિ ।
તદિદં બ્રહ્મણિ બ્રહ્મ બ્રહ્મણા ચ વિવર્તતે

સ્વાત્મન્યેવાતપસ્તીવ્રો મૃગતૃષ્ણિકયા યથા ।
વિચિત્રેણ વિચિત્રોઽપિ પ્રસ્ફુરત્યાત્મના તથા

કરણં કર્મ કર્તા ચ જનનં મરણં સ્થિતિઃ ।
સર્વં બ્રહ્મૈવ નહ્યસ્તિ તદ્વિના કલ્પનેતરા

ન લોભોઽસ્તિ ન મોહોઽસ્તિ ન તૃષ્ણાસ્તિ ન રઞ્જના ।
ક આત્મન્યાત્મનોલોભસ્તૃષ્ણામોહોઽથવાકુતઃ

આત્મૈવેદં જગત્સર્વમાત્મૈવ કલનાક્રમઃ ।
હેમાઙ્ગદતયેવાયમાત્મોદેતિ મનસ્તયા

અબુદ્ધં યત્પરં ધામ તચ્ચિત્તં જીવ ઉચ્યતે ।
અપરિજ્ઞાત એવાશુ બન્ધુરાયાત્યબન્ધુતામ્

ચિન્મયેનાત્મનાઽજ્ઞેન સ્વસંકલ્પનયા સ્વયમ્ ।
શૂન્યતા ગગનેનેવ જીવતા પ્રકટીકૃતા

આત્મૈવાનાત્મવદિહ જીવો જગતિ રાજતે ।
દ્વીન્દુત્વમિવ દુર્દૃષ્ટેઃ સચ્ચાસચ્ચ સમુત્થિતમ્

મોહાર્થશબ્દાર્થદૃશોરેતયોરત્યસંભવાત્ ।
સત્યત્વાદાત્મનશ્ચૈવ ક્વાત્મા બદ્ધઃ ક્વ મુચ્યતે

નિત્યાસંભવબન્ધસ્ય બદ્ધોઽસ્મીતિ કુકલ્પના ।
યસ્ય કાલ્પનિકસ્તસ્ય મોક્ષો મિથ્યા ન તત્ત્વતઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
મનો યં નિશ્ચયં યાતિ તત્તદ્ભવતિ નાન્યથા ।
તેન કાલ્પનિકો નાસ્તિ બન્ધઃ કથમિહ પ્રભો

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
મિથ્યા કાલ્પનિકીવેયં મૂર્ખાણાં બન્ધકલ્પના ।
મિથ્યૈવાભ્યુદિતા તેષામિતરા મોક્ષકલ્પના

એવમજ્ઞાનકાદેવ બન્ધમોક્ષદૃશોઽસ્મૃતેઃ ।
વસ્તુતસ્તુ ન બન્ધોઽસ્તિ ન મોક્ષોઽસ્તિમહામતે

કલ્પનાયા અવસ્તુત્વં સંપ્રબુદ્ધમતિં પ્રતિ ।
રજ્જ્વહેરિવ હે પ્રાજ્ઞ તત્ત્વબુદ્ધમતિં પ્રતિ

બન્ધમોક્ષાદિસંમોહો ન પ્રાજ્ઞસ્યાસ્તિ કશ્ચન ।
સંમોહબન્ધમોક્ષાદિ હ્યજ્ઞસ્યૈવાસ્તિ રાઘવ

આદૌ મનસ્તદનુ બન્ધવિમોક્ષદૃષ્ટી
પશ્ચાત્પ્રપઞ્ચરચના ભુવનાભિધાના ।
ઇત્યાદિકા સ્થિતિરિયં હિ ગતા પ્રતિષ્ઠા-
માખ્યાયિકા સુભગ બાલજનોદિતેવ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે ચિત્તચિકિત્સાપૂર્વકં ચિત્તોત્પત્તિવર્ણનં નામ શતતમઃ સર્ગઃ