યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.10

દશમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
મહાપ્રલયસંપત્તૌ યદેતદવશિષ્યતે ।
ભવત્યેતદનાકારં નામ નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ

ન શૂન્યં કથમેતત્સ્યાન્ન પ્રકાશઃ કથં ભવેત્ ।
કથં વા ન તમોરૂપં કથં વા નૈવ ભાસ્વરમ્

કથં વા નૈવ ચિદ્રૂપં જીવો વા ન કથં ભવેત્ ।
કથં ન બુદ્ધિતત્ત્વં સ્યાત્કથં વા ન મનો ભવેત્

કથં વા નૈવ કિંચિત્સ્યાત્કથં વા સર્વમિત્યપિ ।
અનયૈવ વચોભઙ્ગ્યા મમ મોહ ઇવોદિતઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
વિષમોઽયમતિપ્રશ્નો ભવતા સમુદાહૃતઃ ।
ભેત્તાસ્મ્યહં ત્વયત્નેન નૈશં તમ ઇવાંશુમાન્

મહાકલ્પાન્તસંપત્તૌ યત્તત્સદવશિષ્યતે ।
તદ્રામ ન યથા શૂન્યં તદિદં શ્રૃણુ કથ્યતે

અનુત્કીર્ણા યથા સ્તમ્ભે સંસ્થિતા શાલભઞ્જિકા ।
તથા વિશ્વં સ્થિતં તત્ર તેન શૂન્યં ન તત્પદમ્

અયમિત્થં મહાભોગો જગદાખ્યોઽવભાસતે ।
સત્યો ભવત્વસત્યો વા યત્ર તત્ર ત્વશૂન્યતા

યથા ન પુત્રિકાશૂન્યઃ સ્તમ્ભોઽનુત્કીર્ણપુત્રિકઃ ।
તથા ભાતં જગદ્બ્રહ્મ તેન શૂન્ય ન તત્પદમ્

સૌમ્યામ્ભસિ યથા વીચિર્ન ચાસ્તિ નચ નાસ્તિ ચ ।
તથા જગદ્બ્રહ્મણીદં શૂન્યાશૂન્યપદં ગતમ્

દેશકાલાદિ શાન્તત્વાત્પુત્રિકારચનં દ્રુમે ।
સંભવત્યયથાઽતો વૈ તેનાનન્તે વિમુહ્યતે

તત્સ્તમ્ભપુત્રિકાદ્યેતત્પરમાર્થે જગત્સ્થિતેઃ ।
એકદેશેન સદૃશમુપમાનં ન સર્વથા

ન કદાચિદુદેતીદં પરસ્માન્ન ચ શામ્યતિ ।
ઇત્થં સ્થિતં કેવલં સદ્બ્રહ્મ સ્વાત્મનિ સંસ્થિતમ્

અશૂન્યાપેક્ષયા શૂન્યશબ્દાર્થપરિકલ્પના ।
અશૂન્યત્વાત્સંભવતઃ શૂન્યતાશૂન્યતે કુતઃ

બ્રહ્મણ્યયં પ્રકાશો હિ ન સંભવતિ ભૂતજઃ ।
સૂર્યાનલેન્દુતારાદિઃ કુતસ્તત્ર કિલાવ્યયે

મહાભૂતપ્રકાશાનામભાવસ્તમ ઉચ્યતે ।
મહાભૂતાભાવજં તુ તેનાત્ર ન તમઃ ક્વચિત્

સ્વાનુભૂતિઃ પ્રકાશોઽસ્ય કેવલં વ્યોમરૂપિણઃ ।
યોઽન્તરસ્તિ સ તેનૈવ નત્વન્યેનાનુભૂયતે

મુક્તં તમઃપ્રકાશાભ્યામિત્યેતદજરં પદમ્ ।
આકાશકોશમેવેદં વિદ્ધિ કોશં જગત્સ્થિતેઃ

બિલ્વસ્ય બિલ્વમધ્યસ્ય યથા ભેદો ન કશ્ચન ।
તથાસ્તિ બ્રહ્મજગતોર્ન મનાગપિ ભિન્નતા

સલિલાન્તર્યથા વીચિર્મૃદન્તર્ઘટકો યથા ।
તથા યત્ર જગત્સત્તા તત્કથં ખાત્મકં ભવેત્

ભૂર્જલાદ્યુપમાનશ્રીઃ સાકારાન્તા સમાનસા ।
બ્રહ્મ ત્વાકાશવિશદં તસ્યાન્તસ્થં તથૈવ તત્

તસ્માદ્યાદૃક્ચિદાકાશમાકાશાદપિ નિર્મલમ્ ।
તદન્તસ્થં તાદૃગેવ જગચ્છબ્દાર્થભાગપિ

મરીચેઽન્તર્યથા તૈક્ષ્ણ્યમૃતે ભોક્તુર્ન લક્ષ્યતે ।
ચિન્માત્રત્વં ચિદાકાશે તથા ચેત્યકલાં વિના

તસ્માચ્ચિદપ્યચિદ્રૂપં ચેત્યરિક્તં તદાત્મનિ ।
જગત્તા તાદૃગેવેયં તાવન્માત્રાત્મતાવશાત્

રૂપાલોકમનસ્કારાસ્તન્મયા એવ નેતરત્ ।
યથાસ્થિતમતો વિશ્વં સુષુપ્તં તુર્યમેવ વા

તેન યોગી સુષુપ્તાત્મા વ્યવહાર્યપિ શાન્તધીઃ ।
આસ્તે બ્રહ્મ નિરાભાસં સર્વાભાસસમુદ્ગકઃ

આકારિણિ યથા સૌમ્યે સ્થિતાસ્તોયે મહોર્મયઃ ।
અનાકૃતૌ તથા વિશ્વં સ્થિતં તત્સદૃશં પરે

પૂર્ણાત્પૂર્ણં પ્રસરતિ યત્તત્પૂર્ણં નિરાકૃતિ ।
બ્રહ્મણો વિશ્વમાભાતં તદ્ધિ સ્વાર્થં વિચક્ષિતમ્

પૂર્ણાત્પૂર્ણં પ્રસરતિ સંસ્થિતં પૂર્ણમેવ તત્ ।
અતો વિશ્વમનુત્પન્નં યચ્ચોત્પન્નં તદેવ તત્

ચેત્યાસંભવતસ્તસ્મિન્યદેકા જગદર્થતા ।
આસ્વાદકા સંભવતો મરીચે કૈવ તીક્ષ્ણતા

સત્યેવેયમસત્યૈવ ચિત્તચેત્યાદિતા પરે ।
તદ્ભાવાત્પ્રતિબિમ્બસ્ય પ્રતિબિમ્બાર્હતા કુતઃ

પરમાણોરપિ પરં તદણીયો હ્યણીયસઃ ।
શુદ્ધં સૂક્ષ્મં પરં શાન્તં તદાકાશોદરાદપિ

દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્નરૂપત્વાદતિવિસ્તૃતમ્ ।
તદનાદ્યન્તમાભાસં ભાસનીયવિવર્જિતમ્

ચિદ્રૂપમેવ નો યત્ર લભ્યતે યત્ર જીવતા ।
કથં સ્યાચ્ચિત્તતાકારા વાસના નિત્યરૂપિણી

ચિદ્રૂપાનુદયાદેવ તત્ર નાસ્ત્યેવ જીવતા ।
ન બુદ્ધિતા ચિત્તતા વા નેન્દ્રિયત્વં ન વાસના

એવમિત્થં મહારમ્ભપૂર્ણમપ્યજરં પદમ્ ।
અસ્મદ્દૃષ્ટ્યા સ્થિતં શાન્તં શૂન્યમાકાશતોઽધિકમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
પરમાર્થસ્ય કિં રૂપં તસ્યાનન્તચિદાકૃતેઃ ।
પુનરેતન્મમાચક્ષ્વ નિપુણં બોધવૃદ્ધયે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
મહાપ્રલયસંપત્તૌ સર્વકારણકારણમ્ ।
શિષ્યતે પરમં બ્રહ્મ તદિદં વર્ણ્યતે શ્રૃણુ

નાશયિત્વા સ્વમાત્માનં મનસો વૃત્તિસંક્ષયે ।
સદ્રૂપં યદનાખ્યેયં તદ્રૂપં તસ્ય વસ્તુનઃ

નાસ્તિ દૃશ્યં જગદ્દ્રષ્ટા દૃશ્યાભાવાદ્વિલીનવત્ ।
ભાતીતિ ભાસનં યત્સ્યાત્તદ્રૂપં તસ્ય વસ્તુનઃ

ચિતેર્જીવસ્વભાવાયા યદચેત્યોન્મુખં વપુઃ ।
ચિન્માત્રં વિમલં શાન્તં તદ્રૂપં પરમાત્મનઃ

અઙ્ગલગ્નેઽપિ વાતાદૌ સ્પર્શાદ્યનુભવં વિના ।
જીવતશ્ચેતસો રૂપં યત્તદ્વૈ પરમાત્મનઃ

અસ્વપ્નાયા અનન્તાયા અજડાયા મનઃસ્થિતેઃ ।
યદ્રૂપં ચિરનિદ્રાયાસ્તત્તદાનઘ શિષ્યતે

યદ્વ્યોમ્નો હૃદયં યદ્વા શિલાયાઃ પવનસ્ય ચ ।
તસ્યાચેત્યસ્ય ચિદ્વ્યોમ્નસ્તદ્રૂપં પરમાત્મનઃ

અચેત્યસ્યામનસ્કસ્ય જીવતો યા સ્વભાવતઃ ।
સ્યાત્સ્થિતિઃ સા પરા શાન્તા સત્તા તસ્યાદ્યવસ્તુનઃ

ચિત્પ્રકાશસ્ય યન્મધ્યં પ્રકાશસ્યાપિ ખસ્ય વા ।
દર્શનસ્ય ચ યન્મધ્યં તદ્રૂપં બ્રહ્મણો વિદુઃ

વ્રેદનસ્ય પ્રકાશસ્ય દૃશ્યસ્ય તમસસ્તથા ।
વેદનં યદનાદ્યન્તં તદ્રૂપં પરમાત્મનઃ

યતો જગદુદેતીવ નિત્યાનુદિતરૂપ્યપિ ।
વિભિન્નવદિવાભિન્નં તદ્રૂપં પરમાર્થકમ્

વ્યવહારપરસ્યાપિ યત્પાષાણવદાસનમ્ ।
અવ્યોમ્ન એવ વ્યોમત્વં તદ્રૂપં પરમાત્મનઃ

વેદ્યવેદનવેત્તૃત્વરૂપત્રયમિદં પુરઃ ।
યત્રોદેત્યસ્તમાયાતિ તત્તત્પરમદુર્લભમ્

વેદ્યવેદનવેત્તૃત્વં યત્રેદં પ્રતિબિમ્બતિ ।
અબુદ્ધ્યાદૌ મહાદર્શે તદ્રૂપં પરમં સ્મૃતમ્

મનઃ સ્વપ્નેન્દ્રિયૈર્મુક્તં યદ્રૂપં સ્યાન્મહાચિતેઃ ।
જઙ્ગમે સ્થાવરે વાપિ તત્સર્વાન્તેઽવશિષ્યતે

સ્થાવરાણાં હિ યદ્રૂપં તચ્ચેદ્બોધમયં ભવેત્ ।
મનોબુદ્ધ્યાદિનિર્મુક્તં તત્પરેણોપમીયતે

બ્રહ્માર્કવિષ્ણુહરશક્રસદાશિવાદિ
શાન્તૌ શિવં પરમમેતદિહૈકમાસ્તે ।
સર્વોપધિવ્યયવશાદવિકલ્પરૂપં
ચૈતન્યમાત્રમયમુજ્ઝિતવિશ્વસઙ્ગમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે મોક્ષોપાયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે મહાકલ્પાન્તાવશિષ્ટપરમભાવવર્ણનં નામ દશમઃ સર્ગઃ