Yoga Vasistha · Chapter 2.9

navamaḥ sargaḥ

śrīrāma uvāca /
bhagavantatvadharmajña pratiṣṭhāmalamāgatam /
yalloke tadvada brahmandaiva nāma kimucyate

śrīvasiṣṭha uvāca /
pauruṣaṃ sarvakāryāṇāṃ kartṛ rāghava netarat /
phalabhoktṛ ca sarvatra na daivaṃ tatra kāraṇam

daivaṃ na kiṃcitkurute na bhuṅte na ca vidyate /
na dṛśyate nādriyate kevalaṃ kalpanedṛśī

siddhasya pauruṣeṇeha phalasya phalaśālinā /
śubhāśubhārthasaṃpattirdaivaśabdena kathyate

pauruṣopanatā nityamiṣṭāniṣṭasya vastunaḥ /
prāptiriṣṭāpyaniṣṭā vā daivaśabdena kathyate

bhāvī tvavaśyamevārthaḥ puru'ṣārthaikasādhanaḥ /
yaḥ so'smim̐llokasaṃghāte daivaśabdena kathyate

nanu rāghava lokasya kasyacitkiṃcideva hi /
daivamākāśarūpaṃ hi karoti na karoti ca

puruṣārthasya siddhasya śubhāśubhaphalodaye /
idamitthaṃ sthitamiti yoktistaddaivamucyate

itthaṃ mamābhavadbuddhititha me niścayo hyabhūt /
iti karmaphalaprāptau yoktistaddaivamucyate

iṣṭāniṣṭaphalaprāptāvidamityasya vācakam /
āśvāsanāmātravaco daivamityeva kathyate

śrīrāma uvāca /
bhagavansarvadharmajña yatprākkarmopasaṃcitam /
taddaiva daivamityuktamapamṛṣṭa kathaṃ tvayā

śrīvasiṣṭha uvāca //
sādhu rāghava jānāsi śṛṇu vakṣyāmi te'khilam /
daivaṃ nāstīti te yena sthirā buddhirbhaviṣyati

yā manovāsanā pūrva babhūva kila bhūriśaḥ /
saiveyaṃ karmabhāvena nṛṇāṃ pariṇatiṃ gatā

janturyadvāsano rāma tatkartā bhavati kṣaṇāt /
anyakarmānyabhāvaścetyetannaivopapadyate

grāmago grāmamāpnoti pattanārthī ca pattanam /
yo yo yadvāsanastatra sa sa prayatate sadā

yadeva tīvrasaṃvegāddṛḍhaṃ karma kṛtaṃ purā /
tadeva daivaśabdena paryāyeṇeha kathyate

evaṃ karmasthakarmāṇi karmaprauḍhā svavāsanā /
vāsanā manaso nānyā mano hi puruṣaḥ smṛtaḥ

yadaivaṃ tāni karmāṇi karma sādho mano hi tat /
mano hi ṣuruṣastasmāddaiva nāstīti niścayaḥ

eṣa eva manojanturyadyatprayatate hitam /
kṛtaṃ tattadavāpnoti svata eva hi daivataḥ

manaścittaṃ vāsanā ca karma daivaṃ ca niścayaḥ /
rāma durniścayasyaitāḥ saṃjñāḥ sadbhirudāhṛtāḥ

evaṃnāmā hi puruṣo dṛḍhabhāvanayā yathā /
nityaṃ prayatate rāma phalamāpnotyalaṃ tathā

evaṃ puruṣakāreṇa sarvameva radhūdvaha /
prāpyate netareṇeha tasmātsa śubhado'stu te

śrīrāma uvāca /
prāktanaṃ vāsanājālaṃ niyojayati māṃ yathā /
mune tathaiva tiṣṭhāmi kṛpaṇaḥ kiṃ karomyaham

śrīvasiṣṭha uvāca /
ata eva hi rāma tvaṃ śreyaḥ prāpnoṣi śāśvatam /
svaprayatnopanītena pauruṣeṇaiva nānyathā

dvividho vāsanāvyūhaḥ śubhaścaivāśubhaśca te /
prāktano vidyate rāma dvayorekataro'tha vā //
vāsanaughena śuddhena tatra cedadya nīyase /
tatkrameṇa śubhenaiva padaprāpsyasi śāśvatam

atha cedaśubho bhāvastvāṃ yojayati saṃkaṭe /
prāktanastadasau yatnājjetavyo bhavatā balāt

prājñaścetanamātrastvaṃ na dehastvaṃ jaḍātmakaḥ /
anyena cetasā tatte cetyatvaṃ kveva vidyate

anyastvāṃ cetayati cettaṃ cetayati ko'paraḥ /
ka imaṃ cetayettasmādanavasthā na vāstavī

śubhāśubhābhyāṃ mārgābhyāṃ vahantī vāsanāsarit /
pauruṣeṇa prayatnena yojanīyā śubhe pathi

aśubheṣu samāviṣṭaṃ śubheṣvevāvatāraya /
svaṃ manaḥ puruṣārthena balena balināṃ vara

aśubhāccālitaṃ yāti śubhaṃ tasmādapītarat /
jantościttaṃ tu śuvittanmuhūścatūyedgalāt

samatā sāṃtvanenāśu na drāgiti śaneśaneḥ /
pauruṣeṇaiva yatnena pālayeccittabālakam

vāsanaughastvayā pūrvamabhyāsena ghanīkṛtaḥ /
śubho vāpyaśubho vāpi śubhamadya ghanīkuru

prāgabhyāsavaśādyātā yadā te vāsanodayam /
tadābhyāsasya sāphalyaṃ viddhi tvamarimardana

idānīmapi te yāti ghanatāṃ vāsanānagha /
abhyāsavaśatastasmācchubhābhyāsamupāhara

pūrve ceddhanatāṃ yātā nābhyāsāttava vāsanā /
vardhiṣyate tu nedānīmapi tāta sukhī bhava

saṃdigdhāyāmapi bhṛśaṃ śubhāmeva samāhara /
asyāṃ tu vāsanāvṛddhau śubhāddoṣo na kaścana

yadyadabhyasyate loke tanmayenaiva bhūyate /
ityākumāraṃ prājñeṣu dṛṣṭaṃ saṃdehavajitam

yūbhāsanā yuktastadatra bhava bhūtaye /
paraṃ poruṣamāśritya vijityendriyapañcakam

avyutpannamanā yāvadbhavānajñātatatpadaḥ /
guruśāstrapramāṇaistu nirṇītaṃ tāvadācara

tataḥ pakvakaṣāyeṇa nūnaṃ vijñātavastunā /
śubhopyasautvayā tyājyo vāsanaugho nirādhinā

yadatisubhagamāryasevitaṃ
cchubhamanusṛtya manojñabhāvabuddhyā /
adhigamaya padaṃ sadā viśoka
tadanu tadapyavamucya sādhu tiṣṭha

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mumukṣuvyavahāraprakaraṇe karmavicāro nāma navamaḥ sargaḥ