યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 2.9

નવમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ભગવન્તત્વધર્મજ્ઞ પ્રતિષ્ઠામલમાગતમ્ ।
યલ્લોકે તદ્વદ બ્રહ્મન્દૈવ નામ કિમુચ્યતે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પૌરુષં સર્વકાર્યાણાં કર્તૃ રાઘવ નેતરત્ ।
ફલભોક્તૃ ચ સર્વત્ર ન દૈવં તત્ર કારણમ્

દૈવં ન કિંચિત્કુરુતે ન ભુઙ્તે ન ચ વિદ્યતે ।
ન દૃશ્યતે નાદ્રિયતે કેવલં કલ્પનેદૃશી

સિદ્ધસ્ય પૌરુષેણેહ ફલસ્ય ફલશાલિના ।
શુભાશુભાર્થસંપત્તિર્દૈવશબ્દેન કથ્યતે

પૌરુષોપનતા નિત્યમિષ્ટાનિષ્ટસ્ય વસ્તુનઃ ।
પ્રાપ્તિરિષ્ટાપ્યનિષ્ટા વા દૈવશબ્દેન કથ્યતે

ભાવી ત્વવશ્યમેવાર્થઃ પુરુઽષાર્થૈકસાધનઃ ।
યઃ સોઽસ્મિઁલ્લોકસંઘાતે દૈવશબ્દેન કથ્યતે

નનુ રાઘવ લોકસ્ય કસ્યચિત્કિંચિદેવ હિ ।
દૈવમાકાશરૂપં હિ કરોતિ ન કરોતિ ચ

પુરુષાર્થસ્ય સિદ્ધસ્ય શુભાશુભફલોદયે ।
ઇદમિત્થં સ્થિતમિતિ યોક્તિસ્તદ્દૈવમુચ્યતે

ઇત્થં મમાભવદ્બુદ્ધિતિથ મે નિશ્ચયો હ્યભૂત્ ।
ઇતિ કર્મફલપ્રાપ્તૌ યોક્તિસ્તદ્દૈવમુચ્યતે

ઇષ્ટાનિષ્ટફલપ્રાપ્તાવિદમિત્યસ્ય વાચકમ્ ।
આશ્વાસનામાત્રવચો દૈવમિત્યેવ કથ્યતે

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ભગવન્સર્વધર્મજ્ઞ યત્પ્રાક્કર્મોપસંચિતમ્ ।
તદ્દૈવ દૈવમિત્યુક્તમપમૃષ્ટ કથં ત્વયા

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ॥
સાધુ રાઘવ જાનાસિ શૃણુ વક્ષ્યામિ તેઽખિલમ્ ।
દૈવં નાસ્તીતિ તે યેન સ્થિરા બુદ્ધિર્ભવિષ્યતિ

યા મનોવાસના પૂર્વ બભૂવ કિલ ભૂરિશઃ ।
સૈવેયં કર્મભાવેન નૃણાં પરિણતિં ગતા

જન્તુર્યદ્વાસનો રામ તત્કર્તા ભવતિ ક્ષણાત્ ।
અન્યકર્માન્યભાવશ્ચેત્યેતન્નૈવોપપદ્યતે

ગ્રામગો ગ્રામમાપ્નોતિ પત્તનાર્થી ચ પત્તનમ્ ।
યો યો યદ્વાસનસ્તત્ર સ સ પ્રયતતે સદા

યદેવ તીવ્રસંવેગાદ્દૃઢં કર્મ કૃતં પુરા ।
તદેવ દૈવશબ્દેન પર્યાયેણેહ કથ્યતે

એવં કર્મસ્થકર્માણિ કર્મપ્રૌઢા સ્વવાસના ।
વાસના મનસો નાન્યા મનો હિ પુરુષઃ સ્મૃતઃ

યદૈવં તાનિ કર્માણિ કર્મ સાધો મનો હિ તત્ ।
મનો હિ ષુરુષસ્તસ્માદ્દૈવ નાસ્તીતિ નિશ્ચયઃ

એષ એવ મનોજન્તુર્યદ્યત્પ્રયતતે હિતમ્ ।
કૃતં તત્તદવાપ્નોતિ સ્વત એવ હિ દૈવતઃ

મનશ્ચિત્તં વાસના ચ કર્મ દૈવં ચ નિશ્ચયઃ ।
રામ દુર્નિશ્ચયસ્યૈતાઃ સંજ્ઞાઃ સદ્ભિરુદાહૃતાઃ

એવંનામા હિ પુરુષો દૃઢભાવનયા યથા ।
નિત્યં પ્રયતતે રામ ફલમાપ્નોત્યલં તથા

એવં પુરુષકારેણ સર્વમેવ રધૂદ્વહ ।
પ્રાપ્યતે નેતરેણેહ તસ્માત્સ શુભદોઽસ્તુ તે

શ્રીરામ ઉવાચ ।
પ્રાક્તનં વાસનાજાલં નિયોજયતિ માં યથા ।
મુને તથૈવ તિષ્ઠામિ કૃપણઃ કિં કરોમ્યહમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અત એવ હિ રામ ત્વં શ્રેયઃ પ્રાપ્નોષિ શાશ્વતમ્ ।
સ્વપ્રયત્નોપનીતેન પૌરુષેણૈવ નાન્યથા

દ્વિવિધો વાસનાવ્યૂહઃ શુભશ્ચૈવાશુભશ્ચ તે ।
પ્રાક્તનો વિદ્યતે રામ દ્વયોરેકતરોઽથ વા ॥
વાસનૌઘેન શુદ્ધેન તત્ર ચેદદ્ય નીયસે ।
તત્ક્રમેણ શુભેનૈવ પદપ્રાપ્સ્યસિ શાશ્વતમ્

અથ ચેદશુભો ભાવસ્ત્વાં યોજયતિ સંકટે ।
પ્રાક્તનસ્તદસૌ યત્નાજ્જેતવ્યો ભવતા બલાત્

પ્રાજ્ઞશ્ચેતનમાત્રસ્ત્વં ન દેહસ્ત્વં જડાત્મકઃ ।
અન્યેન ચેતસા તત્તે ચેત્યત્વં ક્વેવ વિદ્યતે

અન્યસ્ત્વાં ચેતયતિ ચેત્તં ચેતયતિ કોઽપરઃ ।
ક ઇમં ચેતયેત્તસ્માદનવસ્થા ન વાસ્તવી

શુભાશુભાભ્યાં માર્ગાભ્યાં વહન્તી વાસનાસરિત્ ।
પૌરુષેણ પ્રયત્નેન યોજનીયા શુભે પથિ

અશુભેષુ સમાવિષ્ટં શુભેષ્વેવાવતારય ।
સ્વં મનઃ પુરુષાર્થેન બલેન બલિનાં વર

અશુભાચ્ચાલિતં યાતિ શુભં તસ્માદપીતરત્ ।
જન્તોશ્ચિત્તં તુ શુવિત્તન્મુહૂશ્ચતૂયેદ્ગલાત્

સમતા સાંત્વનેનાશુ ન દ્રાગિતિ શનેશનેઃ ।
પૌરુષેણૈવ યત્નેન પાલયેચ્ચિત્તબાલકમ્

વાસનૌઘસ્ત્વયા પૂર્વમભ્યાસેન ઘનીકૃતઃ ।
શુભો વાપ્યશુભો વાપિ શુભમદ્ય ઘનીકુરુ

પ્રાગભ્યાસવશાદ્યાતા યદા તે વાસનોદયમ્ ।
તદાભ્યાસસ્ય સાફલ્યં વિદ્ધિ ત્વમરિમર્દન

ઇદાનીમપિ તે યાતિ ઘનતાં વાસનાનઘ ।
અભ્યાસવશતસ્તસ્માચ્છુભાભ્યાસમુપાહર

પૂર્વે ચેદ્ધનતાં યાતા નાભ્યાસાત્તવ વાસના ।
વર્ધિષ્યતે તુ નેદાનીમપિ તાત સુખી ભવ

સંદિગ્ધાયામપિ ભૃશં શુભામેવ સમાહર ।
અસ્યાં તુ વાસનાવૃદ્ધૌ શુભાદ્દોષો ન કશ્ચન

યદ્યદભ્યસ્યતે લોકે તન્મયેનૈવ ભૂયતે ।
ઇત્યાકુમારં પ્રાજ્ઞેષુ દૃષ્ટં સંદેહવજિતમ્

યૂભાસના યુક્તસ્તદત્ર ભવ ભૂતયે ।
પરં પોરુષમાશ્રિત્ય વિજિત્યેન્દ્રિયપઞ્ચકમ્

અવ્યુત્પન્નમના યાવદ્ભવાનજ્ઞાતતત્પદઃ ।
ગુરુશાસ્ત્રપ્રમાણૈસ્તુ નિર્ણીતં તાવદાચર

તતઃ પક્વકષાયેણ નૂનં વિજ્ઞાતવસ્તુના ।
શુભોપ્યસૌત્વયા ત્યાજ્યો વાસનૌઘો નિરાધિના

યદતિસુભગમાર્યસેવિતં
ચ્છુભમનુસૃત્ય મનોજ્ઞભાવબુદ્ધ્યા ।
અધિગમય પદં સદા વિશોક
તદનુ તદપ્યવમુચ્ય સાધુ તિષ્ઠ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મુમુક્ષુવ્યવહારપ્રકરણે કર્મવિચારો નામ નવમઃ સર્ગઃ