Yoga Vasistha · Chapter 2.7
śrīvasiṣṭha uvāca /
prāpya vyādhivinirmuktaṃ dehamalpādhivedanam /
tathātmani samādadhyādyathā bhūyo na jāyate
daivaṃ puruṣakāreṇa yo nivartitumicchati /
iha vāmutra jagati sa saṃpūrṇābhivāñchitaḥ
ye samudyogamutsṛjya sthitā daivaparāyaṇāḥ /
te dharmamarthaṃ kāmaṃ ca nāśayantyātmavidviṣaḥ
saṃvitspando manaḥspanda aindriyaspanda eva ca /
etāni puruṣārthasya rūpāṇyebhyaḥ phalodayaḥ
yathā saṃvedanaṃ cetastathā tatspandamṛcchati /
tathaiva kāyaścalati tathaiva phalabhoktṛtā
ābālametatsaṃsiddhaṃ yatra yatra yathā yathā /
daivaṃ tu na kvaciddṛṣṭamato jagati pauruṣam
puruṣārthena devānāṃ gurureva bṛhaspatiḥ /
śukro daityendragurutāṃ puruṣārthena cāsthitaḥ
dainyadāridryaduḥkhārtā api sādho narottamāḥ /
pauruṣeṇaiva yatnena yātā devendratulyatām
mahānto vibhavāsvādairnānāścaryasamāśrayāḥ /
pauruṣeṇaiva doṣeṇa narakātithitāṃ gatāḥ
bhāvābhāvasahasreṣu daśāsu vividhāsu ca /
svapauruṣavaśādeva nivṛttā bhūtajātayaḥ
śāstrato gurutaścaiva svataśceti trisiddhayaḥ /
sarvatra puruṣārthasya na daivasya kadācana
aśubheṣu samāviṣṭaṃ śubheṣvevāvatārayet /
prayatnāccittamityeṣa sarvaśāstrārthasaṃgrahaḥ
yacchreyo yadatucchaṃ ca yadapāyavivarjitam /
tattadācara yatnena putreti guravaḥ sthitāḥ
yathā yathā prayatno me phalamāśu tathā tathā /
ityahaṃ pauruṣādeva phalabhāṅ na tu daivataḥ
pauruṣāddṛśyate siddhiḥ pauruṣāddhīmatāṃ kramaḥ /
daivamāśvāsanāmātraṃ duḥkhe pelavabuddhiṣu
pratyakṣapramukhairnityaṃ pramāṇaiḥ pauruṣakramaḥ /
phalito dṛśyate loke deśāntaragamādikaḥ
bhoktā tṛpyati nābhoktā gantā gacchati nāgatiḥ /
vaktā vakti na cāvaktā pauruṣaṃ saphalaṃ nṛṇām
pauruṣeṇa durantebhyaḥ saṃkaṭebhyaḥ subuddhayaḥ /
samuttarantyayatnena na tu moghatayānayā
yo yo yathā prayatate sa sa tattatphalaikabhāk /
na tu tūṣṇīṃ sthiteneha kenacitprāpyate phalam
śubhena puruṣārthena śubhamāsādyate phalam /
aśubhenāśubhaṃ rāma yathecchasi tathā kuru
puruṣārthātphalaprāptirdeśakālavaśādiha /
prāptā cireṇa śīghraṃ vā yāsau daivamiti smṛtā
na daivaṃ dṛśyate dṛṣṭyā na ca lokāntare sthitam /
uktaṃ daivābhidhānena svarloke karmaṇaḥ phalam
puruṣo jāyate loke vardhate jīryate punaḥ /
na tatra dṛśyate daivaṃ jarāyauvanabālyavat
arthaprāpakakāryaikaprayatnaparatā budhaiḥ /
proktā pauruṣaśabdena sarvamāsādyate'nayā
deśāddeśāntaraprāptirhastasya dravyadhāraṇam /
vyāpāraśca tathāṅgānāṃ pauruṣeṇa na daivataḥ
anarthaprāptikāryaikaprayatnaparatā tu yā /
proktā pronmattaceṣṭeti na kiṃcitprāpyate'nayā
kriyayā spandadharmiṇyā svārthasādhakatā svayam /
sādhusaṃgamasacchāstratīkṣṇayonnīyate dhiyā
anantasamatānandaṃ paramārthaṃ svakaṃ viduḥ /
sa yebhyaḥ prāpyate yatnātsevyāste śāstrasādhavaḥ
sacchāstrādiguṇo matyā sacchāstrādiguṇānmatiḥ /
vivardhete mitho'bhyāsātsarojāviva kālataḥ
ābālyādalamabhyastaiḥ śāstrasatsaṃgamādibhiḥ /
guṇaiḥ puruṣayatnena svārthaḥ saṃpadyate hitaḥ
pauruṣeṇa jitā daityāḥ sthāpitā bhuvanakriyāḥ /
racitāni jagantīha viṣṇunā na ca daivataḥ
jagati puruṣakārakāraṇe'smin
kuru raghunātha ciraṃ tathā prayatnam /
vrajasi tarusarīsṛpābhidhānāṃ
subhaga yathā na daśāmaśaṅka eva
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mumukṣuvyavahāraprakaraṇe pauruṣaprādhānyasamarthanaṃ nāma saptamaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0