યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 2.7

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પ્રાપ્ય વ્યાધિવિનિર્મુક્તં દેહમલ્પાધિવેદનમ્ ।
તથાત્મનિ સમાદધ્યાદ્યથા ભૂયો ન જાયતે

દૈવં પુરુષકારેણ યો નિવર્તિતુમિચ્છતિ ।
ઇહ વામુત્ર જગતિ સ સંપૂર્ણાભિવાઞ્છિતઃ

યે સમુદ્યોગમુત્સૃજ્ય સ્થિતા દૈવપરાયણાઃ ।
તે ધર્મમર્થં કામં ચ નાશયન્ત્યાત્મવિદ્વિષઃ

સંવિત્સ્પન્દો મનઃસ્પન્દ ઐન્દ્રિયસ્પન્દ એવ ચ ।
એતાનિ પુરુષાર્થસ્ય રૂપાણ્યેભ્યઃ ફલોદયઃ

યથા સંવેદનં ચેતસ્તથા તત્સ્પન્દમૃચ્છતિ ।
તથૈવ કાયશ્ચલતિ તથૈવ ફલભોક્તૃતા

આબાલમેતત્સંસિદ્ધં યત્ર યત્ર યથા યથા ।
દૈવં તુ ન ક્વચિદ્દૃષ્ટમતો જગતિ પૌરુષમ્

પુરુષાર્થેન દેવાનાં ગુરુરેવ બૃહસ્પતિઃ ।
શુક્રો દૈત્યેન્દ્રગુરુતાં પુરુષાર્થેન ચાસ્થિતઃ

દૈન્યદારિદ્ર્યદુઃખાર્તા અપિ સાધો નરોત્તમાઃ ।
પૌરુષેણૈવ યત્નેન યાતા દેવેન્દ્રતુલ્યતામ્

મહાન્તો વિભવાસ્વાદૈર્નાનાશ્ચર્યસમાશ્રયાઃ ।
પૌરુષેણૈવ દોષેણ નરકાતિથિતાં ગતાઃ

ભાવાભાવસહસ્રેષુ દશાસુ વિવિધાસુ ચ ।
સ્વપૌરુષવશાદેવ નિવૃત્તા ભૂતજાતયઃ

શાસ્ત્રતો ગુરુતશ્ચૈવ સ્વતશ્ચેતિ ત્રિસિદ્ધયઃ ।
સર્વત્ર પુરુષાર્થસ્ય ન દૈવસ્ય કદાચન

અશુભેષુ સમાવિષ્ટં શુભેષ્વેવાવતારયેત્ ।
પ્રયત્નાચ્ચિત્તમિત્યેષ સર્વશાસ્ત્રાર્થસંગ્રહઃ

યચ્છ્રેયો યદતુચ્છં ચ યદપાયવિવર્જિતમ્ ।
તત્તદાચર યત્નેન પુત્રેતિ ગુરવઃ સ્થિતાઃ

યથા યથા પ્રયત્નો મે ફલમાશુ તથા તથા ।
ઇત્યહં પૌરુષાદેવ ફલભાઙ્ ન તુ દૈવતઃ

પૌરુષાદ્દૃશ્યતે સિદ્ધિઃ પૌરુષાદ્ધીમતાં ક્રમઃ ।
દૈવમાશ્વાસનામાત્રં દુઃખે પેલવબુદ્ધિષુ

પ્રત્યક્ષપ્રમુખૈર્નિત્યં પ્રમાણૈઃ પૌરુષક્રમઃ ।
ફલિતો દૃશ્યતે લોકે દેશાન્તરગમાદિકઃ

ભોક્તા તૃપ્યતિ નાભોક્તા ગન્તા ગચ્છતિ નાગતિઃ ।
વક્તા વક્તિ ન ચાવક્તા પૌરુષં સફલં નૃણામ્

પૌરુષેણ દુરન્તેભ્યઃ સંકટેભ્યઃ સુબુદ્ધયઃ ।
સમુત્તરન્ત્યયત્નેન ન તુ મોઘતયાનયા

યો યો યથા પ્રયતતે સ સ તત્તત્ફલૈકભાક્ ।
ન તુ તૂષ્ણીં સ્થિતેનેહ કેનચિત્પ્રાપ્યતે ફલમ્

શુભેન પુરુષાર્થેન શુભમાસાદ્યતે ફલમ્ ।
અશુભેનાશુભં રામ યથેચ્છસિ તથા કુરુ

પુરુષાર્થાત્ફલપ્રાપ્તિર્દેશકાલવશાદિહ ।
પ્રાપ્તા ચિરેણ શીઘ્રં વા યાસૌ દૈવમિતિ સ્મૃતા

ન દૈવં દૃશ્યતે દૃષ્ટ્યા ન ચ લોકાન્તરે સ્થિતમ્ ।
ઉક્તં દૈવાભિધાનેન સ્વર્લોકે કર્મણઃ ફલમ્

પુરુષો જાયતે લોકે વર્ધતે જીર્યતે પુનઃ ।
ન તત્ર દૃશ્યતે દૈવં જરાયૌવનબાલ્યવત્

અર્થપ્રાપકકાર્યૈકપ્રયત્નપરતા બુધૈઃ ।
પ્રોક્તા પૌરુષશબ્દેન સર્વમાસાદ્યતેઽનયા

દેશાદ્દેશાન્તરપ્રાપ્તિર્હસ્તસ્ય દ્રવ્યધારણમ્ ।
વ્યાપારશ્ચ તથાઙ્ગાનાં પૌરુષેણ ન દૈવતઃ

અનર્થપ્રાપ્તિકાર્યૈકપ્રયત્નપરતા તુ યા ।
પ્રોક્તા પ્રોન્મત્તચેષ્ટેતિ ન કિંચિત્પ્રાપ્યતેઽનયા

ક્રિયયા સ્પન્દધર્મિણ્યા સ્વાર્થસાધકતા સ્વયમ્ ।
સાધુસંગમસચ્છાસ્ત્રતીક્ષ્ણયોન્નીયતે ધિયા

અનન્તસમતાનન્દં પરમાર્થં સ્વકં વિદુઃ ।
સ યેભ્યઃ પ્રાપ્યતે યત્નાત્સેવ્યાસ્તે શાસ્ત્રસાધવઃ

સચ્છાસ્ત્રાદિગુણો મત્યા સચ્છાસ્ત્રાદિગુણાન્મતિઃ ।
વિવર્ધેતે મિથોઽભ્યાસાત્સરોજાવિવ કાલતઃ

આબાલ્યાદલમભ્યસ્તૈઃ શાસ્ત્રસત્સંગમાદિભિઃ ।
ગુણૈઃ પુરુષયત્નેન સ્વાર્થઃ સંપદ્યતે હિતઃ

પૌરુષેણ જિતા દૈત્યાઃ સ્થાપિતા ભુવનક્રિયાઃ ।
રચિતાનિ જગન્તીહ વિષ્ણુના ન ચ દૈવતઃ

જગતિ પુરુષકારકારણેઽસ્મિન્
કુરુ રઘુનાથ ચિરં તથા પ્રયત્નમ્ ।
વ્રજસિ તરુસરીસૃપાભિધાનાં
સુભગ યથા ન દશામશઙ્ક એવ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મુમુક્ષુવ્યવહારપ્રકરણે પૌરુષપ્રાધાન્યસમર્થનં નામ સપ્તમઃ સર્ગઃ