યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 2.6

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
તસ્માત્પ્રાક્પૌરુષાદ્દૈવં નાન્યત્તત્પ્રોજ્ઝ્ય દૂરતઃ ।
સાધુસંગમસચ્છાસ્ત્રૈર્જીવમુત્તારયેદ્બલાત્

યથા યથા પ્રયત્નઃ સ્યાદ્ભવેદાશુ ફલં તથા ।
ઇતિ પૌરુષમેવાસ્તિ દૈવમસ્તુ તદેવ ચ

દુઃખાદ્યથા દુઃખકાલે હા કષ્ટમિતિ કથ્યતે ।
હાકષ્ટશબ્દપર્યાયસ્તથા હા દૈવમિત્યપિ

પ્રાક્સ્વકર્મેતરાકારં દૈવં નામ ન વિદ્યતે ।
બાલઃ પ્રબલપુંસેવ તજ્જેતુમિહ શક્યતે

હ્યસ્તનો દુષ્ટ આચાર આચારેણાદ્ય ચારુણા ।
યથાશુ શુભતામેતિ પ્રાક્તનં કર્મ તત્તથા

તજ્જયાય યતન્તે યે ન લોભલવલમ્પટાઃ ।
તે દીનાઃ પ્રાકૃતા મૂઢાઃ સ્થિતા દૈવપરાયણાઃ

પૌરુષેણ કૃતં કર્મ દૈવાદ્યદભિનશ્યતિ ।
તત્ર નાશયિતુર્જ્ઞેયં પૌરુષં બલવત્તરમ્

યદેકવૃન્તફલયોરથૈકં શૂન્યકોટરમ્ ।
તત્ર પ્રયત્નઃ સ્ફુરિતસ્તથા તદ્રસસંવિદઃ

યત્પ્રયાન્તિ જગદ્ભાવાઃ સંસિદ્ધા અપિ સંક્ષયમ્ ।
ક્ષયકારકયત્નસ્ય હ્યત્ર જ્ઞેયં મહદ્બલમ્

દ્વૌ હુડાવિવ યુધ્યેતે પુરુષાર્થૌ પરસ્પરમ્ ।
ય એવ બલવાંસ્તત્ર સ એવ જયતિ ક્ષણાત્

ભિક્ષુકો મઙ્ગલેભેન નૃપો યત્ક્રિયતે બલાત્ ।
તદમાત્યેભપૌરાણાં પ્રયત્નસ્ય બલં મહત્

પૌરુષેણાન્નમાક્રમ્ય યથા દન્તેન ચૂર્ણ્યતે ।
અન્યઃ પૌરુષમાશ્રિત્ય તથા શૂરેણ ચૂર્ણ્યતે

અન્નભૂતા હિ મહતાં લઘવો યત્નશાલિનામ્ ।
યથેષ્ટં વિનિયોજ્યન્તે તેન કર્મસુ લોષ્ટવત્

શક્તસ્ય પૌરુષં દૃશ્યમદૃશ્યં વાપિ યદ્ભવેત્ ।
તદ્દૈવમિત્યશક્તેન બુદ્ધમાત્મન્યબુદ્ધિના

ભૂતાનાં બલવદ્ભૂતં યન્ન દૈવમિતિ સ્થિતમ્ ।
તત્તેષામપ્યધિષ્ઠાતૃ સતામેતત્સ્ફુટં મિથઃ

શાસ્ત્રામાત્યેભપૌરાણામવિકલ્પા સ્વભાવધીઃ ।
યા સા ભિક્ષુકરાજ્યસ્ય કર્તૃ ધર્તૃ પ્રજાસ્થિતેઃ

ભિક્ષુકો મઙ્ગલેભેન નૃપો યત્ક્રિયતે ક્વચિત્ ।
પ્રાક્તનં પૌરુષં તત્ર બલવદ્વાપિ કારણમ્

ઐહિકઃ પ્રાક્તનં હન્તિ પ્રાક્તનોઽદ્યતનં બલાત્ ।
સર્વદા પુરુષસ્પન્દસ્તત્રાનુદ્વેગવાઞ્જયી

દ્વયોરદ્યતનસ્યૈવ પ્રત્યક્ષાદ્બલિતા ભવેત્ ।
દૈવં જેતું યતો યત્નૈર્બાલો યૂનેવ શક્યતે

મેઘેન નીયતે યદ્વદ્વત્સરોપાર્જિતા કૃષિઃ ।
મેઘસ્ય પુરુષાર્થોઽસૌ જયત્યધિકયત્નવાન્

ક્રમેણોપાર્જિતેઽપ્યર્થે નષ્ટે કાર્યા ન ખેદિતા ।
ન બલં યત્ર મે શક્તં તત્ર કા પરિદેવના

યન્ન શક્નોમિ તસ્યાર્થે યદિ દુઃખં કરોમ્યહમ્ ।
તદમારિતમૃત્યોર્મે યુક્તં પ્રત્યહરોદનમ્

દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યવશતો વિસ્ફુરન્ત્યમી ।
સર્વ એવ જગદ્ભાવા જયત્યધિકયત્નવાન્

તસ્માત્પૌરુષમાશ્રિત્ય સચ્છાસ્ત્રૈઃ સત્સમાગમૈઃ ।
પ્રજ્ઞામમલતાં નીત્વા સંસારજલધિં તરેત્

પ્રાક્તનશ્ચૈહિકશ્ચેમૌ પુરુષાર્થૌ ફલદ્દ્રુમૌ ।
સંજાતૌ પુરુષારણ્યે જયત્યભ્યધિકસ્તયોઃ

કર્મ યઃ પ્રાક્તનં તુચ્છં ન નિહન્તિ શુભેહિતૈઃ ।
અજ્ઞો જન્તુરનીશોઽસાવાત્મનઃ સુખદુઃખયોઃ

ઈશ્વરપ્રેરિતો ગચ્છેત્સ્વર્ગં નરકમેવ વા ।
સ સદૈવ પરાધીનઃ પશુરેવ ન સંશયઃ

યસ્તૂદારચમત્કારઃ સદાચારવિહારવાન્ ।
સ નિર્યાતિ જગન્મોહાન્મૃગેન્દ્રઃ પઞ્જરાદિવ

કશ્ચિન્માં પ્રેરયત્યેવમિત્યનર્થકુકલ્પને ।
યઃ સ્થિતોઽદૃષ્ટમુત્સૃજ્ય ત્યાજ્યોઽસૌ દૂરતોઽધમઃ

વ્યવહારસહસ્રાણિ યાન્યુપાયાન્તિ યાન્તિ ચ ।
યથાશાસ્ત્રં વિહર્તવ્યં તેષુ ત્યક્ત્વા સુખાસુખે

યથાશાસ્ત્રમનુચ્છિન્નાં મર્યાદાં સ્વામનુજ્ઝતઃ ।
ઉપતિષ્ઠન્તિ સર્વાણિ રત્નાન્યમ્બુનિધાવિવ

સ્વાર્થપ્રાપકકાર્યૈકપ્રયત્નપરતા બુધૈઃ ।
પ્રોક્તા પૌરુષશબ્દેન સા સિદ્ધ્યૈ શાસ્ત્રયન્ત્રિતા

ક્રિયયા સ્પન્દધર્મિણ્યા સ્વાર્થસાધકતા સ્વયમ્ ।
સાધુસંગમસચ્છાસ્ત્રતીક્ષ્ણયોન્નીયતે ધિયા

અનન્તં સમતાનન્દં પરમાર્થં વિદુર્બુધાઃ ।
સ યેભ્યઃ પ્રાપ્યતે નિત્યં તે સેવ્યાઃ શાસ્ત્રસાધવઃ

દેવલોકાદિહાગત્ય લોકદ્વયહિતં ભવેત્ ।
પ્રાક્તનં પૌરુષં તદ્વૈ દૈવશબ્દેન કથ્યતે

તદ્યુક્તમેતદેતસ્મિન્નાસ્તિ નાપવદામહે ।
મૂઢૈઃ પ્રકલ્પિતં દૈવં મન્યન્તે યે ક્ષયં ગતાઃ

નિત્યં સ્વપૌરુષાદેવ લોકદ્વયહિતં ભવેત્ ।
હ્યસ્તની દુષ્ક્રિયાભ્યેતિ શોભાં સત્ક્રિયયા યથા

અદ્યૈવં પ્રાક્તની તસ્માદ્યત્નાદ્યઃ કાર્યવાન્ભવેત્ ।
કરામલકવદ્દૃષ્ટં પૌરુષાદેવ તત્ફલમ્ ।
મૂઢઃ પ્રત્યક્ષમુત્સૃજ્ય દૈવમોહે નિમજ્જતિ

સકલકારણકાર્યવિવર્જિતં
નિજવિકલ્પબલાદુપકલ્પિતમ્ ।
તદનપેક્ષ્ય હિ દૈવમસન્મયં
શ્રય શુભાશય પૌરુષમાત્મનઃ

શાસ્ત્રૈઃ સદાચરવિજૃમ્ભિતદેશધર્મૈર્ય-
ત્કલ્પિતં ફલમતીવ ચિરપ્રરૂઢમ્ ।
તસ્મિન્હૃદિ સ્ફુરતિ ચોપનમેતિ ચિત્ત-
મઙ્ગાવલી તદનુ પૌરુષમેતદાહુઃ

બુદ્ધ્વૈવ પૌરુષફલં પુરુષત્વમેત-
દાત્મપ્રયત્નપરતૈવ સદૈવ કાર્યા ।
નેયા તતઃ સફલતાં પરમામથાસૌ
સચ્છાસ્ત્રસાધુજનપણ્ડિતસેવનેન

દૈવપૌરુષવિચારચારુભિ-
શ્ચેદમાચરિતમાત્મપૌરુષમ્ ।
નિત્યમેવ જયતીતિ ભાવિતૈઃ
કાર્ય આર્યજનસેવયોદ્યમઃ

જન્મપ્રબન્ધમયમામયમેષ જીવો
બુદ્ધ્વૈહિકં સહજપૌરુષમેવ સિદ્ધ્યૈ ।
શાન્તિં નયત્વવિતથેન વરૌષધેન
મૃષ્ટેન તુષ્ટપરપણ્ડિતસેવનેન

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મુમુક્ષુવ્યવહારપ્રકરણે દૈવનિરાકરણં નામ ષષ્ઠઃ સર્ગઃ