Yoga Vasistha · Chapter 2.19
ekonaviṃśaḥ sargaḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
viśiṣṭāṃśasamarthatvamupamāneṣu gṛhyate /
ko bhedaḥ sarvasādṛśye tūpamānopameyayoḥ
dṛṣṭāntabuddhāvekātmajñānaśāstrārthavedanāt /
mahāvākyārthasaṃsiddhā śāntinirvāṇamucyate
tasmāddṛṣṭāntadārṣṭāntavikalpollasitairalam /
yayā kayācidyuktyā tu mahāvākyārthamāśrayet
śāntiḥ śreyaḥ paraṃ viddhi tatprāptau yatnavānbhava /
bhoktavyamodanaṃ prāptaṃ kiṃ tatsiddhau vikalpitaiḥ
akāraṇaiḥ kāraṇibhirbodhārthamupamīyate /
upamānaistūpameyaiḥ sadṛśairekadeśataḥ
sthātavyaṃ neha bhogeṣu vivekarahitātmanā /
upalodarasaṃjātaparipīnāndhabhekavat
dṛṣṭāntairyatnamāśritya jetavyaṃ parame padam /
vicāraṇavatā bhāvyaṃ śāntiśāstrārthaśālinā
śāstropadeśasaujanyaprajñātajjñasamāgamaiḥ /
antarāntarasaṃpannadharmārthopārjanakriyaḥ
tāvadvicārayetprājño yāvadviśrāntimātmani /
saṃprayātyapunarnāśāṃ śāntiṃ turyapadābhidhām
turyaviśrāntiyuktasya pratīpasya bhavārṇavāt /
jīvato'jīvataścaiva gṛhasthasya tathā yateḥ
na kṛtenākṛtenārtho na śrutismṛtivibhramaiḥ /
nirmandara ivāmbhodhiḥ sa tiṣṭhati yathāsthitam
ekāṃśenopamānānāmupameyasadharmatā /
boddhavyaṃ bodhyabodhāya na stheyaṃ bodhacañcunā
yayā kayācidyuktyā tu boddhavyaṃ bodhyameva te /
yuktāyuktaṃ na paśyanti vyākulā bodhacañcavaḥ
hṛdaye saṃvidākāśe viśrānte'nubhavātmani /
vastunyanarthaṃ yaḥ prāha bodhacañcuḥ sa ucyate
abhimānavikalpāṃśairajño jñaptiṃ vikalpayet /
bodhaṃ malinayatyantaḥ svaṃ khamabda ivāmalam
sarvapramāṇasattānāṃ padamabdhirapāmiva /
pramāṇamekameveha pratyakṣaṃ tadataḥ śṛṇu
sarvākṣasāramadhyakṣaṃ vedanaṃ viduruttamāḥ /
nūnaṃ tatpratipatsiddhaṃ tatpratyakṣamudāhṛtam
anubhūtervedanasya pratipatteryathābhidham /
pratyakṣamiti nāmeha kṛtaṃ jīvaḥ sa eva naḥ
sa eva saṃvitsa pumānahaṃtāpratyayātmakaḥ /
sa yayodeti saṃvittyā sā padārtha iti smṛtā
sasaṃkalpavikalpādyaiḥ kṛtanānākramabhramaiḥ /
jagattayā sphuratyambu taraṅgāditayā yathā
prāgakāraṇamevāśu sargādau sargalīlayā /
sphuritvā kāraṇaṃ bhūtaṃ pratyakṣaṃ svayamātmani
kāraṇaṃ tvavicārotthajīvasyāsadapi sthitam /
sadivāsyāṃ jagadrūpaṃ prakṛtau vyaktimāgatam
svayameva vicārastu svata utthaṃ svakaṃ vapuḥ /
nāśayitvā karotyāśu pratyakṣaṃ paramaṃ mahat
vicāravānvicāro'pi ātmānamavagacchati /
yadā tadā nirullekhaṃ paramevāvaśiṣyate
manasyanīhite śānte svabuddhīndriyakarmabhiḥ /
nahi kaścitkṛtairartho nākṛtairapyabhāvanāt
manasyanīhite śānte na pravartanta eva te /
karmendriyāṇi karmādāvasaṃcāritayantravat
manoyantrasya calane kāraṇaṃ vedanaṃ viduḥ /
praṇālīdārumeṣasya rajjurantargatā yathā
rūpālokamanaskārapadārthavyākulaṃ jagat /
vidyate vedanasyāntarvātāntaḥ spandanaṃ yathā
sarvātmavedanaṃ śuddhaṃ yathodeti tadātmakam /
bhāti prasṛtadikkālabāhyāntārūpadehakam
dṛṣṭvaiva dṛśyatābhāsaṃ svarūpaṃ dhārayansthitaḥ /
svaṃ yathā yatra yadrūpaṃ pratibhāti tathaiva tat
sa sarvātmā yathā yatra samullāsamupāgataḥ /
tiṣṭhatyāśu tathā tatra tadrūpa iva rājate
sarvātmakatayā draṣṭurdṛśyatvamiva yujyate /
dṛśyatvaṃ draṣṭṛsadbhāve dṛśyatāpi na vāstavī
akāraṇakamevāto brahma siddhamidaṃ sthitam /
pratyakṣameva nirmātṛ tasyāṃśāstvanumādayaḥ
svayatnamātre yadupāsako ya-
staddaivaśabdārthamapāsya dūre /
śūreṇa sādho padamuttamaṃ tat
svapauruṣeṇaiva hi labhyate'ntaḥ
vicārayācāryaparamparāṇāṃ
matena satyena sitena tāvat /
yāvadviśuddhaṃ svayameva buddhayā
hyanantarūpaṃ paramabhyupaiṣi
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mumukṣuvyavahāraprakaraṇe pramāṇanirūpaṇaṃ nāmaikonaviśaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0