યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 2.19

એકોનવિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
વિશિષ્ટાંશસમર્થત્વમુપમાનેષુ ગૃહ્યતે ।
કો ભેદઃ સર્વસાદૃશ્યે તૂપમાનોપમેયયોઃ

દૃષ્ટાન્તબુદ્ધાવેકાત્મજ્ઞાનશાસ્ત્રાર્થવેદનાત્ ।
મહાવાક્યાર્થસંસિદ્ધા શાન્તિનિર્વાણમુચ્યતે

તસ્માદ્દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તવિકલ્પોલ્લસિતૈરલમ્ ।
યયા કયાચિદ્યુક્ત્યા તુ મહાવાક્યાર્થમાશ્રયેત્

શાન્તિઃ શ્રેયઃ પરં વિદ્ધિ તત્પ્રાપ્તૌ યત્નવાન્ભવ ।
ભોક્તવ્યમોદનં પ્રાપ્તં કિં તત્સિદ્ધૌ વિકલ્પિતૈઃ

અકારણૈઃ કારણિભિર્બોધાર્થમુપમીયતે ।
ઉપમાનૈસ્તૂપમેયૈઃ સદૃશૈરેકદેશતઃ

સ્થાતવ્યં નેહ ભોગેષુ વિવેકરહિતાત્મના ।
ઉપલોદરસંજાતપરિપીનાન્ધભેકવત્

દૃષ્ટાન્તૈર્યત્નમાશ્રિત્ય જેતવ્યં પરમે પદમ્ ।
વિચારણવતા ભાવ્યં શાન્તિશાસ્ત્રાર્થશાલિના

શાસ્ત્રોપદેશસૌજન્યપ્રજ્ઞાતજ્જ્ઞસમાગમૈઃ ।
અન્તરાન્તરસંપન્નધર્માર્થોપાર્જનક્રિયઃ

તાવદ્વિચારયેત્પ્રાજ્ઞો યાવદ્વિશ્રાન્તિમાત્મનિ ।
સંપ્રયાત્યપુનર્નાશાં શાન્તિં તુર્યપદાભિધામ્

તુર્યવિશ્રાન્તિયુક્તસ્ય પ્રતીપસ્ય ભવાર્ણવાત્ ।
જીવતોઽજીવતશ્ચૈવ ગૃહસ્થસ્ય તથા યતેઃ

ન કૃતેનાકૃતેનાર્થો ન શ્રુતિસ્મૃતિવિભ્રમૈઃ ।
નિર્મન્દર ઇવામ્ભોધિઃ સ તિષ્ઠતિ યથાસ્થિતમ્

એકાંશેનોપમાનાનામુપમેયસધર્મતા ।
બોદ્ધવ્યં બોધ્યબોધાય ન સ્થેયં બોધચઞ્ચુના

યયા કયાચિદ્યુક્ત્યા તુ બોદ્ધવ્યં બોધ્યમેવ તે ।
યુક્તાયુક્તં ન પશ્યન્તિ વ્યાકુલા બોધચઞ્ચવઃ

હૃદયે સંવિદાકાશે વિશ્રાન્તેઽનુભવાત્મનિ ।
વસ્તુન્યનર્થં યઃ પ્રાહ બોધચઞ્ચુઃ સ ઉચ્યતે

અભિમાનવિકલ્પાંશૈરજ્ઞો જ્ઞપ્તિં વિકલ્પયેત્ ।
બોધં મલિનયત્યન્તઃ સ્વં ખમબ્દ ઇવામલમ્

સર્વપ્રમાણસત્તાનાં પદમબ્ધિરપામિવ ।
પ્રમાણમેકમેવેહ પ્રત્યક્ષં તદતઃ શૃણુ

સર્વાક્ષસારમધ્યક્ષં વેદનં વિદુરુત્તમાઃ ।
નૂનં તત્પ્રતિપત્સિદ્ધં તત્પ્રત્યક્ષમુદાહૃતમ્

અનુભૂતેર્વેદનસ્ય પ્રતિપત્તેર્યથાભિધમ્ ।
પ્રત્યક્ષમિતિ નામેહ કૃતં જીવઃ સ એવ નઃ

સ એવ સંવિત્સ પુમાનહંતાપ્રત્યયાત્મકઃ ।
સ યયોદેતિ સંવિત્ત્યા સા પદાર્થ ઇતિ સ્મૃતા

સસંકલ્પવિકલ્પાદ્યૈઃ કૃતનાનાક્રમભ્રમૈઃ ।
જગત્તયા સ્ફુરત્યમ્બુ તરઙ્ગાદિતયા યથા

પ્રાગકારણમેવાશુ સર્ગાદૌ સર્ગલીલયા ।
સ્ફુરિત્વા કારણં ભૂતં પ્રત્યક્ષં સ્વયમાત્મનિ

કારણં ત્વવિચારોત્થજીવસ્યાસદપિ સ્થિતમ્ ।
સદિવાસ્યાં જગદ્રૂપં પ્રકૃતૌ વ્યક્તિમાગતમ્

સ્વયમેવ વિચારસ્તુ સ્વત ઉત્થં સ્વકં વપુઃ ।
નાશયિત્વા કરોત્યાશુ પ્રત્યક્ષં પરમં મહત્

વિચારવાન્વિચારોઽપિ આત્માનમવગચ્છતિ ।
યદા તદા નિરુલ્લેખં પરમેવાવશિષ્યતે

મનસ્યનીહિતે શાન્તે સ્વબુદ્ધીન્દ્રિયકર્મભિઃ ।
નહિ કશ્ચિત્કૃતૈરર્થો નાકૃતૈરપ્યભાવનાત્

મનસ્યનીહિતે શાન્તે ન પ્રવર્તન્ત એવ તે ।
કર્મેન્દ્રિયાણિ કર્માદાવસંચારિતયન્ત્રવત્

મનોયન્ત્રસ્ય ચલને કારણં વેદનં વિદુઃ ।
પ્રણાલીદારુમેષસ્ય રજ્જુરન્તર્ગતા યથા

રૂપાલોકમનસ્કારપદાર્થવ્યાકુલં જગત્ ।
વિદ્યતે વેદનસ્યાન્તર્વાતાન્તઃ સ્પન્દનં યથા

સર્વાત્મવેદનં શુદ્ધં યથોદેતિ તદાત્મકમ્ ।
ભાતિ પ્રસૃતદિક્કાલબાહ્યાન્તારૂપદેહકમ્

દૃષ્ટ્વૈવ દૃશ્યતાભાસં સ્વરૂપં ધારયન્સ્થિતઃ ।
સ્વં યથા યત્ર યદ્રૂપં પ્રતિભાતિ તથૈવ તત્

સ સર્વાત્મા યથા યત્ર સમુલ્લાસમુપાગતઃ ।
તિષ્ઠત્યાશુ તથા તત્ર તદ્રૂપ ઇવ રાજતે

સર્વાત્મકતયા દ્રષ્ટુર્દૃશ્યત્વમિવ યુજ્યતે ।
દૃશ્યત્વં દ્રષ્ટૃસદ્ભાવે દૃશ્યતાપિ ન વાસ્તવી

અકારણકમેવાતો બ્રહ્મ સિદ્ધમિદં સ્થિતમ્ ।
પ્રત્યક્ષમેવ નિર્માતૃ તસ્યાંશાસ્ત્વનુમાદયઃ

સ્વયત્નમાત્રે યદુપાસકો ય-
સ્તદ્દૈવશબ્દાર્થમપાસ્ય દૂરે ।
શૂરેણ સાધો પદમુત્તમં તત્
સ્વપૌરુષેણૈવ હિ લભ્યતેઽન્તઃ

વિચારયાચાર્યપરમ્પરાણાં
મતેન સત્યેન સિતેન તાવત્ ।
યાવદ્વિશુદ્ધં સ્વયમેવ બુદ્ધયા
હ્યનન્તરૂપં પરમભ્યુપૈષિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મુમુક્ષુવ્યવહારપ્રકરણે પ્રમાણનિરૂપણં નામૈકોનવિશઃ સર્ગઃ