Yoga Vasistha · Chapter 2.18

aṣṭādaśaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
asyāṃ vā cittamātrāyāṃ prabodhaḥ saṃpravartate /
bījādiva sato vyuptādavaśyaṃbhāvi satphalam

api pauruṣamādeyaṃ śāstraṃ cedyuktibodhakam /
anyattvārṣamapi tyājyaṃ bhāvyaṃ nyāyyaikasevinā

yuktiyuktamupādeyaṃ vacanaṃ bālakādapi /
anyattṛṇamiva tyājyamapyuktaṃ padmajanmanā

yo'smattātasya kūpo'yamiti kaupaṃ pibatyapaḥ /
tyaktvā gāṅgaṃ purasthaṃ taṃ ko nāśāstyatirāgiṇam

yathoṣasi pravṛttāyāmāloko'vaśyameṣyati /
asyāṃ vā cittamātrāyāṃ suvivekastathaiṣyati

śrutāyāṃ prājñavadanādbuddhvāntaṃ svayameva ca /
śanaiḥśanairvicāreṇa buddhau saṃskāra āgate

pūrvaṃ tāvadudetyantarbhṛśaṃ saṃskṛtavākyatā /
śuddhayuktā latevoccairyā sabhāsthānabhūṣaṇam

parā nāgaratodeti mahattvaguṇaśālinī /
sā yayā snehamāyānti rājāno amarā api

pūrvāparajñaḥ sarvatra naro bhavati buddhimān /
padārthānāṃ yathā dīpahasto niśi sulocanaḥ

lobhamohādayo doṣāstānavaṃ yāntyalaṃ śanaiḥ /
dhiyo diśaḥ samāsannaśarado mihikā yathā

kevalaṃ samavekṣyante vivekādhyāsanaṃ dhiyaḥ /
na kiṃcana phalaṃ dhatte svābhyāsena vinā kriyā

manaḥ prasādamāyāti śaradīva mahatsaraḥ /
paraṃ sāmyamupādatte nirmandara ivārṇavaḥ

nirastakālimāratnaśikhevāstatamaḥpaṭā /
prati jvalatyalaṃ prajñā padārthapravibhāginī

dainyadāridryadoṣāḍhyā dṛṣṭayo darśitāntarāḥ /
na nikṛntanti marmāṇi sasaṃnāhamiveṣavaḥ

hṛdayaṃ nāvalumpanti bhīmāḥ saṃsṛtibhītayaḥ /
puraḥsthitamapi prājñaṃ mahopalamiveṣavaḥ

kathaṃ syādāditā janmakarmaṇāṃ daivapuṃstvayoḥ /
ityādisaṃśayagaṇaḥ śāmyatyahni yathā tamaḥ

sarvadā sarvabhāveṣu saṃśāntirupajāyate /
yāminyāmiva śāntāyāṃ prajāloka upāgate

samudrasyeva gāmbhīryaṃ dhairyaṃ meroriva sthitam /
antaḥ śītalatā cendorivodeti vicāriṇaḥ

sā jīvanmuktatā tasya śanaiḥ pariṇatiṃ gatā /
śāntāśeṣaviśeṣasya bhavatyaviṣayo girām

sarvārthaśītalā śuddhā paramālokadāsyadhīḥ /
paraṃ prakāśamāyāti jyotsneva śaradaindavī

hṛdyākāśe vivekārke śamālokini nirmale /
anarthasārthakartāro nodyanti kila ketavaḥ

śāmyanti śuddhimāyānti saumyāstiṣṭhanti sūnnate /
acañcale jale'tṛṣṇāḥ śaradīvābhramālikāḥ

yatkiṃcanakarī krūrā grāmyatā vinivartate /
dīnānanā piśācānāṃ līleva divasāgame

dharmabhittau bhṛśaṃ lagnāṃ dhiyaṃ dhairyadhuraṃ gatām /
ādhayo na vidhunvanti vātāścitralatāmiva

na patatyavaṭe jñastu viṣayāsaṅgarūpiṇi /
kaḥ kila jñātasaraṇiḥ śvabhraṃ samanudhāvati

sacchāstrasādhuvṛttānāmavirodhini karmaṇi /
ramate dhīryathāprāpte sādhvīvāntaḥpurājire

jagatāṃ koṭilakṣeṣu yāvantaḥ paramāṇavaḥ /
teṣāmekaikaśo'ntaḥsthānsargānpaśyatyasaṅgadhīḥ

mokṣopāyāvabodhena śuddhāntaḥkaraṇaṃ janam / //
na khedayati bhogaugho na cānandayati kvacit

paramāṇau paramāṇau sarvavargā nirargalāḥ /
ye patantyutpatantyambuvīcivattānsa paśyati

na dveṣṭi saṃpravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati /
kāryāṇyeṣa prabuddho'pi niṣprabuddha iva drumaḥ

dṛśyate lokasāmānyo yathāprāptānuvṛttimān /
iṣṭāniṣṭaphalaprāptau hṛdayenāparājitaḥ

buddhvedamakhilaṃ śāstraṃ vācayitvā vivicyatām /
anubhūyata evaitanna tūktaṃ varaśāpavat

śāstraṃ subodhamevedaṃ sālaṃkāravibhūṣitam/
kāvyaṃ rasamayaṃ cāru dṛṣṭāntaiḥ pratipāditam

budhyate svayamevedaṃ kiṃcitpadapadārthavit /
svayaṃ yastu na vettīdaṃ śrotavyaṃ tena paṇḍitāt

yasminśrute mate jñāte tapodhyānajapādikam /
mokṣaprāptau narasyeha na kiṃcidupayujyate

etacchāstraghanābhyāsātpaunaḥpunyena vīkṣaṇāt /
pāṇḍityaṃ syādapūrvaṃ hi cittasaṃskārapūrvakam

ahaṃ jagaditi prauḍho draṣṭṛdṛśyapiśācakaḥ /
piśāco'rkodayeneva svayaṃ śāmyatyayatnataḥ

bhramo jagadahaṃ ceti sthita evopaśāmyati /
svapnamohaḥ parijñāta iva no bhramayatyalam

yathā saṃkalpanagare puṃso harṣaviṣāditā /
na bādhate tathaivāsminparijñāte jagadbhrame

citrasarpaḥ parijñāto na sarpabhayado yathā /
dṛśyasarpaḥ parijñātastathā na sukhaduḥkhadaḥ //
parijñānena sarpatvaṃ citrasarpasya naśyati /
yathā tathaiva saṃsāraḥ sthita evopaśāmyati

sumanaḥpallavāmarde kiṃcidvyatikaro bhavet /
paramārthapadaprāptau natu vyatikaro'lpakaḥ

gacchatyavayavaḥ spandaṃ sumanaḥpatramardane /
iha dhīmātrarodhastu nāṅgāvayavacālanam

sukhāsanopaviṣṭena yathāsaṃbhavamaśnatā /
bhogajālaṃ sadācāraviruddheṣu na tiṣṭhatā

yathākṣaṇaṃ yathādeśaṃ pravicārayatā sukham /
yathāsaṃbhavasatsaṅgamidaṃ śāstramathetarat

āsādyate mahājñānabodhaḥ saṃsāraśāntidaḥ /
na bhūyo jāyate yena yoniyantraprapīḍanam

etāvatyapi ye'bhītāḥ pāpā bhogarase sthitāḥ /
svamātṛviṣṭhākṛmayaḥ kīrtanīyā na te'dhamāḥ

śrṛṇu tāvadidānīṃ tvaṃ kathyamānamidaṃ mayā /
rāghava jñānavistāraṃ buddhisāratarāntaram

yathedaṃ śrūyate cāstraṃ tāmāpātanikāṃ śrṛṇu /
vicāryate yathārtho'yaṃ yathā ca paribhāṣayā

yenehānanubhūte'rthe dṛṣṭenārthena bodhanam /
bodhopakāraphaladaṃ taṃ dṛṣṭāntaṃ vidurbudhāḥ

dṛṣṭāntena vinā rāma nāpūrvārtho'vabudhyate /
yathā dīpaṃ vinā rātrau bhāṇḍopaskaraṇaṃ gṛhe

yairyaiḥ kākutstha dṛṣṭāntaistvaṃ mayehāvabodhyase /
sarve sakāraṇāste hi prāpyantu sadakāraṇam

upamānopameyānāṃ kāryakāraṇatoditā /
varjayitvā paraṃ brahma sarveṣāmeva vidyate

brahmopadeśe dṛṣṭānto yastaveha hi kathyate /
ekadeśasadharmatvaṃ tatrāntaḥ parigṛhyate

yo yo nāmeha dṛṣṭānto brahmatattvāvabodhane /
dīyate sa sa boddhavyaḥ svapnajāto jagadgataḥ

evaṃ sati nirākāre brahmaṇyākāravānkatham /
dṛṣṭānta iti nodyanti mūrkhavaikalpikoktayaḥ

anyāsiddhaviruddhādidṛgdṛṣṭāntapradūṣaṇaiḥ /
svapnopamatvājjagataḥ samudeti na kiṃcana

avastu pūrvāparayorvartamāne vicāritam /
yathā jāgrattathā svapnaḥ siddhamābālamāgatam

svapnasaṃkalpanādhyānavaraśāpauṣadhādibhiḥ /
yathārthā iha dṛṣṭāntāstadrūpatvājjagatsthiteḥ

mokṣopāyakṛtā granthakāreṇānye'pi ye kṛtāḥ /
granthāsteṣviyamevaikā vyavasthā bodhyabodhane

svapnābhatvaṃ ca jagataḥ śrute śāstre'vabodhyate /
śīghraṃ na pāryate vaktuṃ vākkila kramavartinī

svapnasaṃkalpanādhyānanagarādyupamaṃ jagat /
yatasta eva dṛṣṭāntāstasmātsantīha netare

akāraṇe kāraṇatā yadbodhāyopamīyate /
na tatra sarvasādharmyaṃ saṃbhavatyupamāśramaiḥ

upameyasyopamānādekāṃśena sadharmatā /
aṅgīkāryāvabodhāya dhīmatā nirvivādinā

arthāvalokane dīpādābhāmātrādṛte kila /
na sthānatailavartyādi kiṃcidavyupayujyate

ekadeśasamarthatvādupameyāvabodhanam /
upamānaṃ karotyaṅga dīpo'rthaprabhayā yathā

dṛṣṭāntasyāṃśamātreṇa bodhyabodhodaye sati /
upādeyatayā grāhyo mahāvākyārthaniścayaḥ

na kutārkikatāmetya nāśanīyā prabuddhatā /
anubhūtyapalāpāntairapavitrairvikalpitaiḥ //
vicāraṇādanubhavakārivairiṇo'pi
vāṅmayaṃ tvanugatamasmadādiṣu /
striyoktamapyapaparamārthavaidikaṃ
vaco vacaḥpralapanameva nāgamaḥ

asmākamasti matiraṅga tayeti sarva-
śāstraikavākyakaraṇaṃ phalitaṃ yato yaḥ /
prātītikārthamapaśāstranijāṅgapuṣṭā-
tsaṃvedanāditaradasti tataḥ pramāṇam

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mumukṣuvyavahāraprakaraṇe dṛṣṭāntanirūpaṇaṃ nāmāṣṭādaśaḥ sargaḥ