Yoga Vasistha · Chapter 2.17
saptadaśaḥ sargaḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
evamantarviveko yaḥ sa mahāniha rāghava /
yogyo jñānagiraḥ śrotuṃ rājeva nayabhāratīm
avadāto'vadātasya vicārasya mahāśayaḥ /
jaḍasaṅgojjhito yogyaḥ śaradindoryathā nabhaḥ
tvametayā khaṇḍitayā guṇalakṣmyā samāśritaḥ /
manomohaharaṃ vākyaṃ vakṣyamāṇamidaṃ śrṛṇu
puṇyakalpadrumo yasya phalabhārānataḥ sthitaḥ /
muktaye jāyate jantostasyedaṃ śrotumudyamaḥ
pāvanānāmudārāṇāṃ parabodhaikadāyinām /
vacasāṃ bhājanaṃ bhūtyai bhavyo bhavati nādhamaḥ
mokṣopāyābhidhāneyaṃ saṃhitā sārasaṃmitā /
triṃśaddve ca sahasrāṇi jñātā nirvāṇadāyinī
dīpe yathā vinidrasya jvalite saṃpravartate /
āloko'nicchato'pyevaṃ nirvāṇamanayā bhavet
svayaṃ jñātā śrutā vāpi bhrāntiśāntyaikasaukhyadā /
āprekṣya varṇitā sadyo yathā svargataraṅgiṇī
yathā rajjvāmahibhrāntirvinaśyatyavalokanāt /
tathaitatprekṣaṇācchāntimeti saṃsāraduḥkhitā
yuktiyuktārthavākyāni kalpitāni pṛthakpṛthak /
dṛṣṭāntasārasūktāni cāsyāṃ prakaraṇāni ṣaṭ
vairāgyākhyaṃ prakaraṇaṃ prathamaṃ parikīrtitam /
virāgo vardhate yena sekeneva marau taruḥ
[ anubandhena sahitaṃ diṣṭatattvanirūpaṇam /
sārdhaṃ sahasraṃ granthasya yasminhṛdi vicārite /
prakāśācchuddhatodeti maṇāviva sumārjite
mumukṣuvyavahārākhyaṃ tataḥ prakaraṇaṃ kṛtam /
sahasramātraṃ granthasya yuktigranthena sundaram
svabhāvo hi mumukṣūṇāṃ narāṇāṃ yatra varṇyate /
athotpattiprakaraṇaṃ dṛṣṭāntākhyāyikāmayam
saptagranthasahasrāṇi vijñānapratipādakam /
jāgatī draṣṭṛdṛśyaśrīrahaṃtvamitirūpiṇī
anutpannaivotthiteva yatreti parivarṇyate /
yasminśrute jagadidaṃ śrotāntarbudhyate'khilam
sāsmadyuṣmatsavistāraṃ salokākāśaparvatam /
piṇḍagrahavinirmuktaṃ nirbhittikamaparvatam
pṛthvyādibhūtarahitaṃ saṃkalpa iva pattanam /
svapnopalambhabhāvābhaṃ manorājyavadātatam
gandharvanagaraprakhyamarthaśūnyopalambhanāt /
dvicandravibhramābhāsaṃ mṛgatṛṣṇāmbuvartanam
nauyānalolaśailābhaṃ satyalābhavivarjitam /
cittabhramapiśācābhaṃ nirbījamapi bhāsuram
kathārthapratibhāsābhaṃ vyomamuktāvalīnibham /
kaṭakatvaṃ yathā hemni taraṅgatvaṃ yathāmbhasi
yathā nabhasi nīlatvamasadevotthitaṃ sadā /
abhittiraṅgarahitamupalabdhimanoharam
svapne vā vyomni vā citramakartṛ cirabhāsuram /
avahnireva vahnitvaṃ dhatte citrānalo yathā
dadhātyevaṃ jagacchabdarūpārthamasadātmakam /
taraṅgotpalamālābhaṃ dṛṣṭanṛtyamivotthitam
cakracītkārapūrṇasya jalarāśimivodyatam /
śīrṇapatraṃ bhraṣṭanaṣṭaṃ grīṣme vanamivārasam
maraṇavyagracittābhaṃ śilāgṛhaguhāspadam /
andhakāraguhaikaikanṛttamunmattaceṣṭitam
praśāntājñānanīhāraṃ vijñānaśaradambaram /
samutkīrṇamiva stambhe citraṃ bhittāvivoditam
paṅkādivābhiracitaṃ sacetanamacetanam /
tataḥ sthitiprakaraṇaṃ caturthaṃ parikalpitam
trīṇi granthasahasrāṇi vyākhyānākhyāyikāmayam /
itthaṃ jagadahaṃbhāvarūpasthitimupāgatam
draṣṭṛdṛśyakramaṃ prauḍhamityatra parikīrtitam /
daśadiṅmaṇḍalābhogabhāsuro'yaṃ jagadbhramaḥ
itthamabhyāgato vṛddhimiti tatrocyate ciram /
upaśāntiprakaraṇaṃ tataḥ pañcasahasrakam
pañcamaṃ pāvanaṃ proktaṃ yuktisaṃtatisundaram /
idaṃ jagadahaṃ tvaṃ ca sa iti bhrāntirutthitā
itthaṃ saṃśāmyatītyasminkathyate ślokasaṃgrahaiḥ /
upaśāntiprakaraṇe śrute śāmyati saṃsṛtiḥ
prabhraṣṭacitraseneva kiṃcillabhyopalambhanā /
śatāṃśaśiṣṭā bhavati saṃśāntabhrāntarūpiṇī
anyasaṃkalpacittasthā nagaraśrīrivāsatī /
alabhyavastupārśvasthasvapnayuddhacirāravā
śāntasaṃkalpamattābhrabhīṣaṇāśaniśabdavat /
vismṛtasvapnasaṃkalpanirmāṇanagaropamā
bhaviṣyannagarodyānaprasūvandhyāmalāṅgikā /
tasyā jihvocyamānograkathārthānubhavopamā
anullikhitacitrasya citravyāpteva bhittibhūḥ /
parivismaryamāṇārthakalpanānagarīnibhā
sarvartumadanutpannavanaspandāsphuṭākṛtiḥ /
bhāvipuṣpavanākāravasantarasarañjanā
antarlīnataraṅgaughasaumyavārisaritsamā /
nirvāṇākhyaṃ prakaraṇaṃ tataḥ ṣaṣṭhamudāhṛtam
śiṣṭo granthaḥ parīmāṇaṃ tasya jñānamahārthadaḥ /
buddhe tasminbhavecchreyo nirvāṇaṃ śāntakalpanam
acetyacitprakāśātmā vijñānātmā nirāmayaḥ /
paramākāśakośācchaḥ śāntasarvabhavabhramaḥ
nirvāpitajagadyātraḥ kṛtakartavyasusthitaḥ /
samastajanatārambhavajrastambho nabhonibhaḥ
vinigīrṇayathāsaṃkhyajagajjālātitṛptimān /
ākāśībhūtaniḥśeṣarūpālokamanaskṛtiḥ
kāryakāraṇakartṛtvaheyādeyadṛśojjhitaḥ /
sadeha iva nirdehaḥ sasaṃsāro'pyasaṃsṛtiḥ
cinmayo ghanapāṣāṇajaṭharāpīvaropamaḥ /
cidādityastapam̐llokānandhakāroparopamam
paraprakāśarūpo'pi paramāndhyamivāgataḥ /
ruddhasaṃsṛtidurlīlaḥ prakṣīṇāśāviṣūcikaḥ
naṣṭāhaṃkāravetālo dehavānakalevaraḥ /
kasmiṃścidromakoṭyagre tasyeyamavatiṣṭhate /
jagallakṣmīrmahāmeroḥ puṣpe kvacidivālinī
paramāṇau paramāṇau cidākāśaḥ svakoṭare /
jagallakṣmīsahasrāṇi dhatte kṛtvātha paśyati
vitatatā hṛdayasya mahāmate-
rhariharāñjajalakṣaśatairapi /
tulanameti na muktimato yataḥ
pravitatāsti niruttamavastunaḥ
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mumukṣuvyavahāraprakaraṇe granthasaṃkhyādivarṇanaṃ nāma saptadaśaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0