યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 2.18

અષ્ટાદશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અસ્યાં વા ચિત્તમાત્રાયાં પ્રબોધઃ સંપ્રવર્તતે ।
બીજાદિવ સતો વ્યુપ્તાદવશ્યંભાવિ સત્ફલમ્

અપિ પૌરુષમાદેયં શાસ્ત્રં ચેદ્યુક્તિબોધકમ્ ।
અન્યત્ત્વાર્ષમપિ ત્યાજ્યં ભાવ્યં ન્યાય્યૈકસેવિના

યુક્તિયુક્તમુપાદેયં વચનં બાલકાદપિ ।
અન્યત્તૃણમિવ ત્યાજ્યમપ્યુક્તં પદ્મજન્મના

યોઽસ્મત્તાતસ્ય કૂપોઽયમિતિ કૌપં પિબત્યપઃ ।
ત્યક્ત્વા ગાઙ્ગં પુરસ્થં તં કો નાશાસ્ત્યતિરાગિણમ્

યથોષસિ પ્રવૃત્તાયામાલોકોઽવશ્યમેષ્યતિ ।
અસ્યાં વા ચિત્તમાત્રાયાં સુવિવેકસ્તથૈષ્યતિ

શ્રુતાયાં પ્રાજ્ઞવદનાદ્બુદ્ધ્વાન્તં સ્વયમેવ ચ ।
શનૈઃશનૈર્વિચારેણ બુદ્ધૌ સંસ્કાર આગતે

પૂર્વં તાવદુદેત્યન્તર્ભૃશં સંસ્કૃતવાક્યતા ।
શુદ્ધયુક્તા લતેવોચ્ચૈર્યા સભાસ્થાનભૂષણમ્

પરા નાગરતોદેતિ મહત્ત્વગુણશાલિની ।
સા યયા સ્નેહમાયાન્તિ રાજાનો અમરા અપિ

પૂર્વાપરજ્ઞઃ સર્વત્ર નરો ભવતિ બુદ્ધિમાન્ ।
પદાર્થાનાં યથા દીપહસ્તો નિશિ સુલોચનઃ

લોભમોહાદયો દોષાસ્તાનવં યાન્ત્યલં શનૈઃ ।
ધિયો દિશઃ સમાસન્નશરદો મિહિકા યથા

કેવલં સમવેક્ષ્યન્તે વિવેકાધ્યાસનં ધિયઃ ।
ન કિંચન ફલં ધત્તે સ્વાભ્યાસેન વિના ક્રિયા

મનઃ પ્રસાદમાયાતિ શરદીવ મહત્સરઃ ।
પરં સામ્યમુપાદત્તે નિર્મન્દર ઇવાર્ણવઃ

નિરસ્તકાલિમારત્નશિખેવાસ્તતમઃપટા ।
પ્રતિ જ્વલત્યલં પ્રજ્ઞા પદાર્થપ્રવિભાગિની

દૈન્યદારિદ્ર્યદોષાઢ્યા દૃષ્ટયો દર્શિતાન્તરાઃ ।
ન નિકૃન્તન્તિ મર્માણિ સસંનાહમિવેષવઃ

હૃદયં નાવલુમ્પન્તિ ભીમાઃ સંસૃતિભીતયઃ ।
પુરઃસ્થિતમપિ પ્રાજ્ઞં મહોપલમિવેષવઃ

કથં સ્યાદાદિતા જન્મકર્મણાં દૈવપુંસ્ત્વયોઃ ।
ઇત્યાદિસંશયગણઃ શામ્યત્યહ્નિ યથા તમઃ

સર્વદા સર્વભાવેષુ સંશાન્તિરુપજાયતે ।
યામિન્યામિવ શાન્તાયાં પ્રજાલોક ઉપાગતે

સમુદ્રસ્યેવ ગામ્ભીર્યં ધૈર્યં મેરોરિવ સ્થિતમ્ ।
અન્તઃ શીતલતા ચેન્દોરિવોદેતિ વિચારિણઃ

સા જીવન્મુક્તતા તસ્ય શનૈઃ પરિણતિં ગતા ।
શાન્તાશેષવિશેષસ્ય ભવત્યવિષયો ગિરામ્

સર્વાર્થશીતલા શુદ્ધા પરમાલોકદાસ્યધીઃ ।
પરં પ્રકાશમાયાતિ જ્યોત્સ્નેવ શરદૈન્દવી

હૃદ્યાકાશે વિવેકાર્કે શમાલોકિનિ નિર્મલે ।
અનર્થસાર્થકર્તારો નોદ્યન્તિ કિલ કેતવઃ

શામ્યન્તિ શુદ્ધિમાયાન્તિ સૌમ્યાસ્તિષ્ઠન્તિ સૂન્નતે ।
અચઞ્ચલે જલેઽતૃષ્ણાઃ શરદીવાભ્રમાલિકાઃ

યત્કિંચનકરી ક્રૂરા ગ્રામ્યતા વિનિવર્તતે ।
દીનાનના પિશાચાનાં લીલેવ દિવસાગમે

ધર્મભિત્તૌ ભૃશં લગ્નાં ધિયં ધૈર્યધુરં ગતામ્ ।
આધયો ન વિધુન્વન્તિ વાતાશ્ચિત્રલતામિવ

ન પતત્યવટે જ્ઞસ્તુ વિષયાસઙ્ગરૂપિણિ ।
કઃ કિલ જ્ઞાતસરણિઃ શ્વભ્રં સમનુધાવતિ

સચ્છાસ્ત્રસાધુવૃત્તાનામવિરોધિનિ કર્મણિ ।
રમતે ધીર્યથાપ્રાપ્તે સાધ્વીવાન્તઃપુરાજિરે

જગતાં કોટિલક્ષેષુ યાવન્તઃ પરમાણવઃ ।
તેષામેકૈકશોઽન્તઃસ્થાન્સર્ગાન્પશ્યત્યસઙ્ગધીઃ

મોક્ષોપાયાવબોધેન શુદ્ધાન્તઃકરણં જનમ્ । ॥
ન ખેદયતિ ભોગૌઘો ન ચાનન્દયતિ ક્વચિત્

પરમાણૌ પરમાણૌ સર્વવર્ગા નિરર્ગલાઃ ।
યે પતન્ત્યુત્પતન્ત્યમ્બુવીચિવત્તાન્સ પશ્યતિ

ન દ્વેષ્ટિ સંપ્રવૃત્તાનિ ન નિવૃત્તાનિ કાઙ્ક્ષતિ ।
કાર્યાણ્યેષ પ્રબુદ્ધોઽપિ નિષ્પ્રબુદ્ધ ઇવ દ્રુમઃ

દૃશ્યતે લોકસામાન્યો યથાપ્રાપ્તાનુવૃત્તિમાન્ ।
ઇષ્ટાનિષ્ટફલપ્રાપ્તૌ હૃદયેનાપરાજિતઃ

બુદ્ધ્વેદમખિલં શાસ્ત્રં વાચયિત્વા વિવિચ્યતામ્ ।
અનુભૂયત એવૈતન્ન તૂક્તં વરશાપવત્

શાસ્ત્રં સુબોધમેવેદં સાલંકારવિભૂષિતમ્।
કાવ્યં રસમયં ચારુ દૃષ્ટાન્તૈઃ પ્રતિપાદિતમ્

બુધ્યતે સ્વયમેવેદં કિંચિત્પદપદાર્થવિત્ ।
સ્વયં યસ્તુ ન વેત્તીદં શ્રોતવ્યં તેન પણ્ડિતાત્

યસ્મિન્શ્રુતે મતે જ્ઞાતે તપોધ્યાનજપાદિકમ્ ।
મોક્ષપ્રાપ્તૌ નરસ્યેહ ન કિંચિદુપયુજ્યતે

એતચ્છાસ્ત્રઘનાભ્યાસાત્પૌનઃપુન્યેન વીક્ષણાત્ ।
પાણ્ડિત્યં સ્યાદપૂર્વં હિ ચિત્તસંસ્કારપૂર્વકમ્

અહં જગદિતિ પ્રૌઢો દ્રષ્ટૃદૃશ્યપિશાચકઃ ।
પિશાચોઽર્કોદયેનેવ સ્વયં શામ્યત્યયત્નતઃ

ભ્રમો જગદહં ચેતિ સ્થિત એવોપશામ્યતિ ।
સ્વપ્નમોહઃ પરિજ્ઞાત ઇવ નો ભ્રમયત્યલમ્

યથા સંકલ્પનગરે પુંસો હર્ષવિષાદિતા ।
ન બાધતે તથૈવાસ્મિન્પરિજ્ઞાતે જગદ્ભ્રમે

ચિત્રસર્પઃ પરિજ્ઞાતો ન સર્પભયદો યથા ।
દૃશ્યસર્પઃ પરિજ્ઞાતસ્તથા ન સુખદુઃખદઃ ॥
પરિજ્ઞાનેન સર્પત્વં ચિત્રસર્પસ્ય નશ્યતિ ।
યથા તથૈવ સંસારઃ સ્થિત એવોપશામ્યતિ

સુમનઃપલ્લવામર્દે કિંચિદ્વ્યતિકરો ભવેત્ ।
પરમાર્થપદપ્રાપ્તૌ નતુ વ્યતિકરોઽલ્પકઃ

ગચ્છત્યવયવઃ સ્પન્દં સુમનઃપત્રમર્દને ।
ઇહ ધીમાત્રરોધસ્તુ નાઙ્ગાવયવચાલનમ્

સુખાસનોપવિષ્ટેન યથાસંભવમશ્નતા ।
ભોગજાલં સદાચારવિરુદ્ધેષુ ન તિષ્ઠતા

યથાક્ષણં યથાદેશં પ્રવિચારયતા સુખમ્ ।
યથાસંભવસત્સઙ્ગમિદં શાસ્ત્રમથેતરત્

આસાદ્યતે મહાજ્ઞાનબોધઃ સંસારશાન્તિદઃ ।
ન ભૂયો જાયતે યેન યોનિયન્ત્રપ્રપીડનમ્

એતાવત્યપિ યેઽભીતાઃ પાપા ભોગરસે સ્થિતાઃ ।
સ્વમાતૃવિષ્ઠાકૃમયઃ કીર્તનીયા ન તેઽધમાઃ

શ્રૃણુ તાવદિદાનીં ત્વં કથ્યમાનમિદં મયા ।
રાઘવ જ્ઞાનવિસ્તારં બુદ્ધિસારતરાન્તરમ્

યથેદં શ્રૂયતે ચાસ્ત્રં તામાપાતનિકાં શ્રૃણુ ।
વિચાર્યતે યથાર્થોઽયં યથા ચ પરિભાષયા

યેનેહાનનુભૂતેઽર્થે દૃષ્ટેનાર્થેન બોધનમ્ ।
બોધોપકારફલદં તં દૃષ્ટાન્તં વિદુર્બુધાઃ

દૃષ્ટાન્તેન વિના રામ નાપૂર્વાર્થોઽવબુધ્યતે ।
યથા દીપં વિના રાત્રૌ ભાણ્ડોપસ્કરણં ગૃહે

યૈર્યૈઃ કાકુત્સ્થ દૃષ્ટાન્તૈસ્ત્વં મયેહાવબોધ્યસે ।
સર્વે સકારણાસ્તે હિ પ્રાપ્યન્તુ સદકારણમ્

ઉપમાનોપમેયાનાં કાર્યકારણતોદિતા ।
વર્જયિત્વા પરં બ્રહ્મ સર્વેષામેવ વિદ્યતે

બ્રહ્મોપદેશે દૃષ્ટાન્તો યસ્તવેહ હિ કથ્યતે ।
એકદેશસધર્મત્વં તત્રાન્તઃ પરિગૃહ્યતે

યો યો નામેહ દૃષ્ટાન્તો બ્રહ્મતત્ત્વાવબોધને ।
દીયતે સ સ બોદ્ધવ્યઃ સ્વપ્નજાતો જગદ્ગતઃ

એવં સતિ નિરાકારે બ્રહ્મણ્યાકારવાન્કથમ્ ।
દૃષ્ટાન્ત ઇતિ નોદ્યન્તિ મૂર્ખવૈકલ્પિકોક્તયઃ

અન્યાસિદ્ધવિરુદ્ધાદિદૃગ્દૃષ્ટાન્તપ્રદૂષણૈઃ ।
સ્વપ્નોપમત્વાજ્જગતઃ સમુદેતિ ન કિંચન

અવસ્તુ પૂર્વાપરયોર્વર્તમાને વિચારિતમ્ ।
યથા જાગ્રત્તથા સ્વપ્નઃ સિદ્ધમાબાલમાગતમ્

સ્વપ્નસંકલ્પનાધ્યાનવરશાપૌષધાદિભિઃ ।
યથાર્થા ઇહ દૃષ્ટાન્તાસ્તદ્રૂપત્વાજ્જગત્સ્થિતેઃ

મોક્ષોપાયકૃતા ગ્રન્થકારેણાન્યેઽપિ યે કૃતાઃ ।
ગ્રન્થાસ્તેષ્વિયમેવૈકા વ્યવસ્થા બોધ્યબોધને

સ્વપ્નાભત્વં ચ જગતઃ શ્રુતે શાસ્ત્રેઽવબોધ્યતે ।
શીઘ્રં ન પાર્યતે વક્તું વાક્કિલ ક્રમવર્તિની

સ્વપ્નસંકલ્પનાધ્યાનનગરાદ્યુપમં જગત્ ।
યતસ્ત એવ દૃષ્ટાન્તાસ્તસ્માત્સન્તીહ નેતરે

અકારણે કારણતા યદ્બોધાયોપમીયતે ।
ન તત્ર સર્વસાધર્મ્યં સંભવત્યુપમાશ્રમૈઃ

ઉપમેયસ્યોપમાનાદેકાંશેન સધર્મતા ।
અઙ્ગીકાર્યાવબોધાય ધીમતા નિર્વિવાદિના

અર્થાવલોકને દીપાદાભામાત્રાદૃતે કિલ ।
ન સ્થાનતૈલવર્ત્યાદિ કિંચિદવ્યુપયુજ્યતે

એકદેશસમર્થત્વાદુપમેયાવબોધનમ્ ।
ઉપમાનં કરોત્યઙ્ગ દીપોઽર્થપ્રભયા યથા

દૃષ્ટાન્તસ્યાંશમાત્રેણ બોધ્યબોધોદયે સતિ ।
ઉપાદેયતયા ગ્રાહ્યો મહાવાક્યાર્થનિશ્ચયઃ

ન કુતાર્કિકતામેત્ય નાશનીયા પ્રબુદ્ધતા ।
અનુભૂત્યપલાપાન્તૈરપવિત્રૈર્વિકલ્પિતૈઃ ॥
વિચારણાદનુભવકારિવૈરિણોઽપિ
વાઙ્મયં ત્વનુગતમસ્મદાદિષુ ।
સ્ત્રિયોક્તમપ્યપપરમાર્થવૈદિકં
વચો વચઃપ્રલપનમેવ નાગમઃ

અસ્માકમસ્તિ મતિરઙ્ગ તયેતિ સર્વ-
શાસ્ત્રૈકવાક્યકરણં ફલિતં યતો યઃ ।
પ્રાતીતિકાર્થમપશાસ્ત્રનિજાઙ્ગપુષ્ટા-
ત્સંવેદનાદિતરદસ્તિ તતઃ પ્રમાણમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મુમુક્ષુવ્યવહારપ્રકરણે દૃષ્ટાન્તનિરૂપણં નામાષ્ટાદશઃ સર્ગઃ