યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 2.17

સપ્તદશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એવમન્તર્વિવેકો યઃ સ મહાનિહ રાઘવ ।
યોગ્યો જ્ઞાનગિરઃ શ્રોતું રાજેવ નયભારતીમ્

અવદાતોઽવદાતસ્ય વિચારસ્ય મહાશયઃ ।
જડસઙ્ગોજ્ઝિતો યોગ્યઃ શરદિન્દોર્યથા નભઃ

ત્વમેતયા ખણ્ડિતયા ગુણલક્ષ્મ્યા સમાશ્રિતઃ ।
મનોમોહહરં વાક્યં વક્ષ્યમાણમિદં શ્રૃણુ

પુણ્યકલ્પદ્રુમો યસ્ય ફલભારાનતઃ સ્થિતઃ ।
મુક્તયે જાયતે જન્તોસ્તસ્યેદં શ્રોતુમુદ્યમઃ

પાવનાનામુદારાણાં પરબોધૈકદાયિનામ્ ।
વચસાં ભાજનં ભૂત્યૈ ભવ્યો ભવતિ નાધમઃ

મોક્ષોપાયાભિધાનેયં સંહિતા સારસંમિતા ।
ત્રિંશદ્દ્વે ચ સહસ્રાણિ જ્ઞાતા નિર્વાણદાયિની

દીપે યથા વિનિદ્રસ્ય જ્વલિતે સંપ્રવર્તતે ।
આલોકોઽનિચ્છતોઽપ્યેવં નિર્વાણમનયા ભવેત્

સ્વયં જ્ઞાતા શ્રુતા વાપિ ભ્રાન્તિશાન્ત્યૈકસૌખ્યદા ।
આપ્રેક્ષ્ય વર્ણિતા સદ્યો યથા સ્વર્ગતરઙ્ગિણી

યથા રજ્જ્વામહિભ્રાન્તિર્વિનશ્યત્યવલોકનાત્ ।
તથૈતત્પ્રેક્ષણાચ્છાન્તિમેતિ સંસારદુઃખિતા

યુક્તિયુક્તાર્થવાક્યાનિ કલ્પિતાનિ પૃથક્પૃથક્ ।
દૃષ્ટાન્તસારસૂક્તાનિ ચાસ્યાં પ્રકરણાનિ ષટ્

વૈરાગ્યાખ્યં પ્રકરણં પ્રથમં પરિકીર્તિતમ્ ।
વિરાગો વર્ધતે યેન સેકેનેવ મરૌ તરુઃ

[ અનુબન્ધેન સહિતં દિષ્ટતત્ત્વનિરૂપણમ્ ।
સાર્ધં સહસ્રં ગ્રન્થસ્ય યસ્મિન્હૃદિ વિચારિતે ।
પ્રકાશાચ્છુદ્ધતોદેતિ મણાવિવ સુમાર્જિતે

મુમુક્ષુવ્યવહારાખ્યં તતઃ પ્રકરણં કૃતમ્ ।
સહસ્રમાત્રં ગ્રન્થસ્ય યુક્તિગ્રન્થેન સુન્દરમ્

સ્વભાવો હિ મુમુક્ષૂણાં નરાણાં યત્ર વર્ણ્યતે ।
અથોત્પત્તિપ્રકરણં દૃષ્ટાન્તાખ્યાયિકામયમ્

સપ્તગ્રન્થસહસ્રાણિ વિજ્ઞાનપ્રતિપાદકમ્ ।
જાગતી દ્રષ્ટૃદૃશ્યશ્રીરહંત્વમિતિરૂપિણી

અનુત્પન્નૈવોત્થિતેવ યત્રેતિ પરિવર્ણ્યતે ।
યસ્મિન્શ્રુતે જગદિદં શ્રોતાન્તર્બુધ્યતેઽખિલમ્

સાસ્મદ્યુષ્મત્સવિસ્તારં સલોકાકાશપર્વતમ્ ।
પિણ્ડગ્રહવિનિર્મુક્તં નિર્ભિત્તિકમપર્વતમ્

પૃથ્વ્યાદિભૂતરહિતં સંકલ્પ ઇવ પત્તનમ્ ।
સ્વપ્નોપલમ્ભભાવાભં મનોરાજ્યવદાતતમ્

ગન્ધર્વનગરપ્રખ્યમર્થશૂન્યોપલમ્ભનાત્ ।
દ્વિચન્દ્રવિભ્રમાભાસં મૃગતૃષ્ણામ્બુવર્તનમ્

નૌયાનલોલશૈલાભં સત્યલાભવિવર્જિતમ્ ।
ચિત્તભ્રમપિશાચાભં નિર્બીજમપિ ભાસુરમ્

કથાર્થપ્રતિભાસાભં વ્યોમમુક્તાવલીનિભમ્ ।
કટકત્વં યથા હેમ્નિ તરઙ્ગત્વં યથામ્ભસિ

યથા નભસિ નીલત્વમસદેવોત્થિતં સદા ।
અભિત્તિરઙ્ગરહિતમુપલબ્ધિમનોહરમ્

સ્વપ્ને વા વ્યોમ્નિ વા ચિત્રમકર્તૃ ચિરભાસુરમ્ ।
અવહ્નિરેવ વહ્નિત્વં ધત્તે ચિત્રાનલો યથા

દધાત્યેવં જગચ્છબ્દરૂપાર્થમસદાત્મકમ્ ।
તરઙ્ગોત્પલમાલાભં દૃષ્ટનૃત્યમિવોત્થિતમ્

ચક્રચીત્કારપૂર્ણસ્ય જલરાશિમિવોદ્યતમ્ ।
શીર્ણપત્રં ભ્રષ્ટનષ્ટં ગ્રીષ્મે વનમિવારસમ્

મરણવ્યગ્રચિત્તાભં શિલાગૃહગુહાસ્પદમ્ ।
અન્ધકારગુહૈકૈકનૃત્તમુન્મત્તચેષ્ટિતમ્

પ્રશાન્તાજ્ઞાનનીહારં વિજ્ઞાનશરદમ્બરમ્ ।
સમુત્કીર્ણમિવ સ્તમ્ભે ચિત્રં ભિત્તાવિવોદિતમ્

પઙ્કાદિવાભિરચિતં સચેતનમચેતનમ્ ।
તતઃ સ્થિતિપ્રકરણં ચતુર્થં પરિકલ્પિતમ્

ત્રીણિ ગ્રન્થસહસ્રાણિ વ્યાખ્યાનાખ્યાયિકામયમ્ ।
ઇત્થં જગદહંભાવરૂપસ્થિતિમુપાગતમ્

દ્રષ્ટૃદૃશ્યક્રમં પ્રૌઢમિત્યત્ર પરિકીર્તિતમ્ ।
દશદિઙ્મણ્ડલાભોગભાસુરોઽયં જગદ્ભ્રમઃ

ઇત્થમભ્યાગતો વૃદ્ધિમિતિ તત્રોચ્યતે ચિરમ્ ।
ઉપશાન્તિપ્રકરણં તતઃ પઞ્ચસહસ્રકમ્

પઞ્ચમં પાવનં પ્રોક્તં યુક્તિસંતતિસુન્દરમ્ ।
ઇદં જગદહં ત્વં ચ સ ઇતિ ભ્રાન્તિરુત્થિતા

ઇત્થં સંશામ્યતીત્યસ્મિન્કથ્યતે શ્લોકસંગ્રહૈઃ ।
ઉપશાન્તિપ્રકરણે શ્રુતે શામ્યતિ સંસૃતિઃ

પ્રભ્રષ્ટચિત્રસેનેવ કિંચિલ્લભ્યોપલમ્ભના ।
શતાંશશિષ્ટા ભવતિ સંશાન્તભ્રાન્તરૂપિણી

અન્યસંકલ્પચિત્તસ્થા નગરશ્રીરિવાસતી ।
અલભ્યવસ્તુપાર્શ્વસ્થસ્વપ્નયુદ્ધચિરારવા

શાન્તસંકલ્પમત્તાભ્રભીષણાશનિશબ્દવત્ ।
વિસ્મૃતસ્વપ્નસંકલ્પનિર્માણનગરોપમા

ભવિષ્યન્નગરોદ્યાનપ્રસૂવન્ધ્યામલાઙ્ગિકા ।
તસ્યા જિહ્વોચ્યમાનોગ્રકથાર્થાનુભવોપમા

અનુલ્લિખિતચિત્રસ્ય ચિત્રવ્યાપ્તેવ ભિત્તિભૂઃ ।
પરિવિસ્મર્યમાણાર્થકલ્પનાનગરીનિભા

સર્વર્તુમદનુત્પન્નવનસ્પન્દાસ્ફુટાકૃતિઃ ।
ભાવિપુષ્પવનાકારવસન્તરસરઞ્જના

અન્તર્લીનતરઙ્ગૌઘસૌમ્યવારિસરિત્સમા ।
નિર્વાણાખ્યં પ્રકરણં તતઃ ષષ્ઠમુદાહૃતમ્

શિષ્ટો ગ્રન્થઃ પરીમાણં તસ્ય જ્ઞાનમહાર્થદઃ ।
બુદ્ધે તસ્મિન્ભવેચ્છ્રેયો નિર્વાણં શાન્તકલ્પનમ્

અચેત્યચિત્પ્રકાશાત્મા વિજ્ઞાનાત્મા નિરામયઃ ।
પરમાકાશકોશાચ્છઃ શાન્તસર્વભવભ્રમઃ

નિર્વાપિતજગદ્યાત્રઃ કૃતકર્તવ્યસુસ્થિતઃ ।
સમસ્તજનતારમ્ભવજ્રસ્તમ્ભો નભોનિભઃ

વિનિગીર્ણયથાસંખ્યજગજ્જાલાતિતૃપ્તિમાન્ ।
આકાશીભૂતનિઃશેષરૂપાલોકમનસ્કૃતિઃ

કાર્યકારણકર્તૃત્વહેયાદેયદૃશોજ્ઝિતઃ ।
સદેહ ઇવ નિર્દેહઃ સસંસારોઽપ્યસંસૃતિઃ

ચિન્મયો ઘનપાષાણજઠરાપીવરોપમઃ ।
ચિદાદિત્યસ્તપઁલ્લોકાનન્ધકારોપરોપમમ્

પરપ્રકાશરૂપોઽપિ પરમાન્ધ્યમિવાગતઃ ।
રુદ્ધસંસૃતિદુર્લીલઃ પ્રક્ષીણાશાવિષૂચિકઃ

નષ્ટાહંકારવેતાલો દેહવાનકલેવરઃ ।
કસ્મિંશ્ચિદ્રોમકોટ્યગ્રે તસ્યેયમવતિષ્ઠતે ।
જગલ્લક્ષ્મીર્મહામેરોઃ પુષ્પે ક્વચિદિવાલિની

પરમાણૌ પરમાણૌ ચિદાકાશઃ સ્વકોટરે ।
જગલ્લક્ષ્મીસહસ્રાણિ ધત્તે કૃત્વાથ પશ્યતિ

વિતતતા હૃદયસ્ય મહામતે-
ર્હરિહરાઞ્જજલક્ષશતૈરપિ ।
તુલનમેતિ ન મુક્તિમતો યતઃ
પ્રવિતતાસ્તિ નિરુત્તમવસ્તુનઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મુમુક્ષુવ્યવહારપ્રકરણે ગ્રન્થસંખ્યાદિવર્ણનં નામ સપ્તદશઃ સર્ગઃ