યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 2.13

ત્રયોદશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એતાં દૃષ્ટિમવષ્ટભ્ય દૃષ્ટાત્માનઃ સુબુદ્ધયઃ ।
વિચરન્તીહ સંસારે મહાન્તોઽભ્યુદિતા ઇવ

ન શોચન્તિ ન વાઞ્છન્તિ ન યાચન્તે શુભાશુભમ્ ।
સર્વમેવ ચ કુર્વન્તિ ન કુર્વન્તીહ કિંચન

સ્વચ્છમેવાવતિષ્ઠન્તે સ્વચ્છં કુર્વન્તિ યાન્તિ હિ ।
હેયોપાદેયતાપક્ષરહિતાઃ સ્વાત્મનિ સ્થિતાઃ

આયાન્તિ ચ ન ચાયાન્તિ પ્રયાન્તિ ચ ન યાન્તિ ચ ।
કુર્વન્ત્યપિ ન કુર્વન્તિ ન વદન્તિ વદન્તિ ચ

યે કેચન સમારમ્ભા યાશ્ચ કાશ્ચન દૃષ્ટયઃ ।
હેયોપાદેયતસ્તાસ્તાઃ ક્ષીયન્તેઽધિગતે પદે

પરિત્યક્તસમસ્તેહં મનોમધુરવૃત્તિમત્ ।
સર્વતઃ સુખમભ્યેતિ ચન્દ્રબિમ્બ ઇવ સ્થિતમ્

અપિ નિર્મનનારમ્ભમવ્યસ્તાખિલકૌતુકમ્ ।
આત્મન્યેવ ન માત્યન્તરિન્દાવિવ રસાયનમ્

ન કરોતીન્દ્રજાલાનિ નાનુધાવતિ વાસનામ્ ।
બાલચાપલમુત્સૃજ્ય પૂર્વમેવ વિરાજતે

એવંવિધા હિ વૃત્તય આત્મતત્ત્વાવલોકનાલ્લભ્યન્તે
નાન્યથા

તસ્માદ્વિચારેણાત્મૈવાન્વેષ્ટવ્ય ઉપાસનીયો જ્ઞાતવ્યો
યાવજ્જીવં પુરુષેણ નેતરદિતિ

સ્વાનુભૂતેશ્ચ શાસ્ત્રસ્ય ગુરોશ્ચૈવૈકવાક્યતા ।
યસ્યાભ્યાસેન તેનાત્મા સન્તતેનાવલોક્યતે

અવહેલિતશાસ્ત્રાર્થૈરવજ્ઞાતમહાજનૈઃ ।
કષ્ટામપ્યાપદં પ્રાપ્તો ન મૂઢૈઃ સમતામિયાત્

ન વ્યાધિર્ન વિષં નાપત્તથા નાધિશ્ચ ભૂતલે ।
ખેદાય સ્વશરીરસ્થં મૌર્ખ્યમેકં યથા નૃણામ્

કિંચિત્સંસ્કૃતબુદ્ધીનાં શ્રુતં શાસ્ત્રમિદં યથા ।
મૌર્ખ્યાપહં તથા શાસ્ત્રમન્યદસ્તિ ન કિંચન

ઇદં શ્રાવ્યં સુખકરં યથા દૃષ્ટાન્તસુન્દરમ્ ।
અવિરુદ્ધમશેષેણ શાસ્ત્રં વાક્યાર્થબન્ધુના

આપદો યા દુરુત્તારા યાશ્ચ તુચ્છાઃ કુયોનયઃ ।
તાસ્તા મૌર્ખ્યાત્પ્રસૂયન્તે ખદિરાદિવ કણ્ટકાઃ

વરં શરાવહસ્તસ્ય ચાણ્ડાલાગારવીથિષુ ।
ભિક્ષાર્થમટનં રામ ન મૌર્ખ્યહતજીવિતમ્

વરં ઘોરાન્ધકૂપેષુ કોટરેષ્વેવ ભૂરુહામ્ ।
અન્ધકીટત્વમેકાન્તે ન મૌર્ખ્યમતિદુઃખદમ્

ઇમમાલોકમાસાદ્ય મોક્ષોપાયમયં જનઃ ।
અન્ધતામેતિ ન પુનઃ કશ્ચિન્મોહતમસ્યપિ

તાવન્નયતિ સંકોચં તૃષ્ણા વૈ માનવામ્બુજમ્ ।
યાવદ્વિવેકસૂર્યસ્ય નોદિતા વિમલા પ્રભા

સંસારદુઃખમોક્ષાર્થે માદૃશૈઃ સહ બન્ધુભિઃ ।
સ્વરૂપમાત્મનો જ્ઞાત્વા ગુરુશાસ્ત્રપ્રમાણતઃ

જીવન્મુક્તાશ્ચરન્તીહ યથા હરિહરાદયઃ ।
યથા બ્રહ્મર્ષયશ્ચાન્યે તથા વિહર રાઘવ

અનન્તાનીહ દુઃખાનિ સુખં તૃણલવોપમમ્ ।
નાતઃ સુખેષુ બધ્નીયાદ્દૃષ્ટિં દુઃખાનુબન્ધિષુ

યદનન્તમનાયાસં તત્પદં સારસિદ્ધયે ।
સાધનીયં પ્રયત્નેન પુરુષેણ વિજાનતા

ત એવ પુરુષાર્થસ્ય ભાજનં પુરુષોત્તમાઃ ।
અનુત્તમપદાલમ્બિ મનો યેષાં ગતજ્વરમ્

સંભોગાશનમાત્રેણ રાજ્યાદિષુ સુખેષુ યે ।
સંતુષ્ટા દુષ્ટમનસો વિદ્ધિ તાનન્ધદર્દુરાન્

યે શઠેષુ દુરન્તેષુ દુષ્કૃતારમ્ભશાલિષુ ।
દ્વિષત્સુ મિત્રરૂપેષુ ભક્તા વૈ ભોગભોગિષુ

તે યાન્તિ દુર્ગમાદ્દુર્ગં દુઃખાદ્દુઃખં ભયાદ્ભયમ્ ।
નરકાન્નરકં મૂઢા મોહમન્થરબુદ્ધયઃ

પરસ્પરવિનાશોક્તેઃ શ્રેયઃસ્થો ન કદાચન ।
સુખદુઃખદશે રામ તડિત્પ્રસરભઙ્ગુરે

યે વિરક્તા મહાત્માનઃ સુવિવિક્તા ભવાદૃશાઃ ।
પુરુષાન્વિદ્ધિ તાન્વન્દ્યાન્ભોગમોક્ષૈકભાજનાન્

વિવેકં પરમાશ્રિત્ય વૈરાગ્યાભ્યાસયોગતઃ ।
સંસારસરિતં ઘોરામિમામાપદમુત્તરેત્

ન સ્વપ્તવ્યં ચ સંસારમાયાસ્વિહ વિજાનતા ।
વિષમૂર્ચ્છનસંમોહદાયિનીષુ વિવેકિના

સંસારમિમમાસાદ્ય યસ્તિષ્ઠત્યવહેલયા ।
જ્વલિતસ્ય ગૃહસ્યોચ્ચૈઃ શેતે તાર્ણસ્ય સંસ્તરે

યત્પ્રાપ્ય ન નિવર્તન્તે યદાસાદ્ય ન શોચતિ ।
તત્પદં શેમુષીલભ્યમસ્ત્યેવાત્ર ન સંશયઃ

નાસ્તિ ચેત્તદ્વિચારેણ દોષઃ કો ભવતાં ભવેત્ ।
અસ્તિ ચેત્તત્સમુત્તીર્ણા ભવિષ્યથ ભવાર્ણવાત્

પ્રવૃત્તિઃ પુરુષસ્યેહ મોક્ષોપાયવિચારણે ।
યદા ભવત્યાશુ તદા મોક્ષભાગી સ ઉચ્યતે

અનપાયિ નિરાશઙ્કં સ્વાસ્થ્યં વિગતવિભ્રમમ્ ।
ન વિના કેવલીભાવાદ્વિદ્યતે ભુવનત્રયે

તત્પ્રાપ્તાવુત્તમપ્રાપ્તૌ ન ક્લેશ ઉપજાયતે ।
ન ધનાન્યુપકુર્વન્તિ ન મિત્રાણિ ન બાન્ધવાઃ

ન હસ્તપાદચલનં ન દેશાન્તરસંગમઃ ।
ન કાયક્લેશવૈધુર્યં ન તીર્થાયતનાશ્રયાઃ

પુરુષાર્થૈકસાધ્યેન વાસનૈકાર્થકર્મણા ।
કેવલં તન્મનોમાત્રજયેનાસાદ્યતે પદમ્

વિવેકમાત્રસાધ્યં તદ્વિચારૈકાન્તનિશ્ચયમ્ ।
ત્યજતા દુઃખજાલાનિ નરેણૈતદવાપ્યતે

સુખસેવ્યાસનસ્થેન તદ્વિચારયતા સ્વયમ્ ।
ન શોચ્યતે પદં પ્રાપ્ય ન સ ભૂયો હિ જાયતે

તત્સમસ્તસુખાસારસીમાન્તં સાધવો વિદુઃ ।
તદનુત્તમનિષ્પન્દં પરમાહૂ રસાયનમ્

ક્ષયિત્વાત્સર્વભાવાનાં સ્વર્ગમાનુષ્યયોર્દ્વયોઃ ।
સુખં નાસ્ત્યેવ સલિલં મૃગતૃષ્ણાસ્વિવૈતયોઃ

અતો મનોજયશ્ચિન્ત્યઃ શમસંતોષસાધનઃ ।
અનન્તસમસંયોગસ્તસ્માદાનન્દ આપ્યતે

તિષ્ઠતા ગચ્છતા ચૈવ પતતા ભ્રમતા તથા ।
રક્ષસા દાનવેનાપિ દેવેન પુરુષેણ વા

મનઃ પ્રશમનોદ્ભૂત્તં તત્પ્રાપ્યં પરમં સુખમ્ ।
વિકાસિશમપુષ્પસ્ય વિવેકોચ્ચતરોઃ ફલમ્

વ્યવહારપરેણાપિ કાર્યવૃન્દમવિન્દતા ।
ભાનુનેવામ્બરસ્થેન નોજ્ઝ્યતે ન ચ વાઞ્છયતે

મનઃપ્રશાન્તમત્યચ્છં વિશ્રાન્તં વિગતભ્રમમ્ ।
અનીહં વિગતાભીષ્ટં નાભિવાઞ્છતિ નોજ્ઝતિ

મોક્ષદ્વારે દ્વારપાલાનિમાઞ્છ્રણુ યથાક્રમમ્ ।
યેષામેકતમાસક્ત્યા મોક્ષદ્વારં પ્રવિશ્યતે।

સુખદોષદશાદીર્ઘા સંસારમરુમણ્ડલી ।
જન્તોઃ શીતલતામેતિ શીતરશ્મેઃ સમપ્રભા

શમેનાસાદ્યતે શ્રેયઃ શમો હિ પરમં પદમ્ ।
શમઃ શિવઃ શમઃ શાન્તિ શમો ભ્રાન્તિનિવારણમ્

પુંસઃ પ્રશમતૃપ્તસ્ય શીતલાચ્છતરાત્મનઃ ।
શમભૂષિતચિત્તસ્ય શત્રુરપ્યેતિ મિત્રતામ્

શમચન્દ્રમસા યેષામાશયઃ સમલંકૃતઃ ।
ક્ષીરોદાનામિવોદેતિ તેષાં પરમશુદ્ધતા

હૃત્કુશેશયકોશેષુ યેષાં શમકુશેશયમ્ ।
સતાં વિકસિતં તે હિ દ્વિહૃત્પદ્માઃ સમા હરેઃ

શમશ્રીઃ શોભતે યેષાં મુખેન્દાવકલઙ્કિતે ।
તે કુલીનેન્દવો વન્દ્યાઃ સૌન્દર્યવિજિતેન્દ્રિયાઃ

ત્રૈલોક્યોદરવર્તિન્યો નાનન્દાય તથા શ્રિયઃ ।
સામ્રાજ્યસંપત્પ્રતિમા યથા શમવિભૂતયઃ

યાનિ દુઃખાનિ યા તૃષ્ણા દુઃસહા યે દુરાધયઃ ।
તત્સર્વં શાન્તચેતઃસુ તમોઽર્કેષ્વિવ નશ્યતિ

મનો હિ સર્વભૂતાનાં પ્રસાદમધિગચ્છતિ ।
ન તથેન્દોર્યથા શાન્તે જને જનિતકૌતુકમ્

શમશાલિનિ સૌહાર્દવતિ સર્વેષુ જન્તુષુ ।
સુજને પરમં તત્ત્વં સ્વયમેવ પ્રસીદતિ

માતરીવ પરં યાન્તિ વિષમાણિ મૃદૂનિ ચ ।
વિશ્વાસમિહ ભૂતાનિ સર્વાણિ શમશાલિનિ

ન રસાયનપાનેન ન લક્ષ્મ્યાલિઙ્ગનેન ચ ।
તથા સુખમવાપ્નોતિ શમેનાન્તર્યથા મનઃ

સર્વાધિવ્યાધિચલિતં ક્રાન્તં તૃષ્ણાવરત્રયા ।
મનઃ શમામૃતાસેકૈઃ સમાશ્વાસય રાઘવ

યત્કરોષિ યદશ્નાસિ શમશીતલયા ધિયા ।
તત્રાતિસ્વદતે સ્વાદુ નેતરત્તાત માનસે

શમામૃતરસાચ્છન્નં મનો યામેતિ નિર્વૃતિમ્ ।
છિન્નાન્યપિ તયાઙ્ગાનિ મન્યે રોહન્તિ રાઘવ

ન પિશાચા ન રક્ષાંસિ ન દૈત્યા ન ચ શત્રવઃ ।
ન ચ વ્યાઘ્રભુજઙ્ગા વા દ્વિષન્તિ શમશાલિનમ્

સુસંનદ્ધસમસ્તાઙ્ગં પ્રશમામૃતવર્મણા ।
વેધયન્તિ ન દુઃખાનિ શરા વજ્રશિલામિવ

ન તથા શોભતે રાજા અપ્યન્તઃપુરસંસ્થિતઃ ।
સમયા સ્વચ્છયા બુદ્ધ્યા યથોપશમશીલયા

પ્રાણાત્પ્રિયતરં દૃષ્ટ્વા તુષ્ટિમેતિ ન વૈ જનઃ ।
યામાયાતિ જનઃ શાન્તિમવલોક્ય શમાશયમ્

સમયા શમશાલિન્યા વૃત્ત્યા યઃ સાધુ વર્તતે ।
અભિનન્દિતયા લોકે જીવતીહ સ નેતરઃ

અનુદ્ધતમનાઃ શાન્તઃ સાધુઃ કર્મ કરોતિ યત્ ।
તત્સર્વમભિનન્દન્તિ તસ્યેમા ભૂતજાતયઃ

શ્રુત્વા સ્પૃષ્ટ્વા ચ દૃષ્ટ્વા ચ ભુક્ત્વા ઘ્રાત્વા શુભાશુભમ્ ।
ન હૃષ્યતિ ગ્લાયતિ યઃ સ શાન્ત ઇતિ કથ્યતે

યઃ સમઃ સર્વભૂતેષુ ભાવિ કાઙ્ક્ષતિ નોજ્ઝતિ ।
જિત્વેન્દ્રિયાણિ યત્નેન સ શાન્ત ઇતિ કથ્યતે

સ્પૃષ્ટ્વાઽવદાતયા બુદ્ધ્યા યથૈવાન્તસ્તથા બહિઃ ।
દૃશ્યન્તે યત્ર કાર્યાણિ સ શાન્ત ઇતિ કથ્યતે

તુષારકરબિમ્બાભં મનો યસ્ય નિરાકુલમ્ ।
મરણોત્સવયુદ્ધેષુ સ શાન્ત ઇતિ કથ્યતે

સ્થિતોઽપિ ન સ્થિત ઇવ ન હૃષ્યતિ ન કુપ્યતિ ।
યઃ સુષુપ્તસમઃ સ્વસ્થઃ સ શાન્ત ઇતિ કથ્યતે

અમૃતસ્યન્દસુભગા યસ્ય સર્વજનં પ્રતિ ।
દૃષ્ટિઃ પ્રસરતિ પ્રીતા સ શાન્ત ઇતિ કથ્યતે

યોઽન્તઃ શીતલતાં યાતો યો ભાવેષુ ન મજ્જતિ ।
વ્યવહારી ન સંમૂઢઃ સ શાન્ત ઇતિ કથ્યતે

અપ્યાપત્સુ દુરન્તાસુ કલ્પાન્તેષુ મહત્સ્વપિ ।
તુચ્છેઽહં ન મનો યસ્ય સ શાન્ત ઇતિ કથ્યતે

આકાશસદૃશી યસ્ય પુંસઃ સંવ્યવહારિણઃ ।
કલઙ્કમેતિ ન મતિઃ સ શાન્ત ઇતિ કથ્યતે

તપસ્વિષુ બહુજ્ઞેષુ યાજકેષુ નૃપેષુ ચ ।
બલવત્સુ ગુણાઢ્યેષુ શમવાનેવ રાજતે

શમસંસક્તમનસાં મહતાં ગુણશાલિનામ્ ।
ઉદેતિ નિર્વૃતિશ્ચિત્તાજ્જ્યોત્સ્નેવ સિતરોચિષઃ

સીમાન્તો ગુણપૂગાનાં પૌરુષૈકાન્તભૂષણમ્ ।
સંકટેષુ ભયસ્થાને શમઃ શ્રીમાન્વિરાજતે

શમમમૃતમહાર્યમાર્યગુપ્તં
પરમવલમ્બ્ય પરં પદં પ્રયાતાઃ ।
રઘુતનય યથા મહાનુભાવાઃ
ક્રમમનુપાલય સિદ્ધયે તમેવ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મુમુક્ષુવ્યવહારપ્રકરણે શમનિરૂપણં નામ ત્રયોદશઃ સર્ગઃ