Yoga Vasistha · Chapter 2.11

ekādaśaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
etatte kathitaṃ sarva jñānāvataraṇaṃ bhuvi /
mayā svamīhitaṃ ceva kamalodbhavaceṣṭitam

tadidaṃ paramaṃ jñānaṃ śrotumadya tavānagha /
bhṛśamutkaṇṭhitaṃ ceto mahataḥ sukṛtodayāt

śrīrāma uvāca /
kathaṃ brahmanmagavato loke jñānāvatāraṇe /
sargādanantaraṃ buddhiḥ pravṛttā parameṣṭhinaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
parame brahmaṇi brahmā svabhāvavaśataḥ svayam /
jātaḥ spandamayo nityamūrmirambunidhāviva

dṛṣṭvaivamāturaṃ sarga sargasya sakalāṃ gatim /
bhūtabhavyabhaviṣyasthāṃ daśa parameśvaraḥ

sakriyākramakālasya kṛtādeḥ kṣaya āgate /
mohamālocya lokānāṃ kāruṇyamagamatprabhuḥ

tato māmīśvaraḥ sṛṣṭvā jñānenāyojya cāsakṛt /
visasarja mahīpīṭhaṃ lokasyājñānaśāntaye

yathāhaṃ prahitastena tathānye ca maharṣayaḥ /
sanatkumārapramukhā nāradādyāśca bhūriśaḥ

kriyākrameṇa puṇyena tathā jñānakrameṇa ca /
manomohāmayonnaddhamuddhartuṃ lokamīritāḥ

maharṣibhistatastaistaiḥ kṣīṇe kṛtayuge purā /
kramātkriyākrame śuddhe pṛthivyā tanutāṃ gate

kriyākramavidhānārthaṃ maryādāniyamāya ca /
pṛthagdeśavibhāgena bhūpālāḥ parikalpitāḥ

bahūni smṛtiśāstrāṇi yajñaśāstrāṇi cāvanau /
dharmakāmārthasiddhyarthaṃ kalpitānyucitānyatha

kālacakre vahatyasmiṃstato vigalite krame /
pratyahaṃ bhojanapare jane śālyarjanonmukhe

dvandvāni saṃpravṛttāni viṣayārthe mahībhujām /
daṇḍyatāṃ saṃprayātāni bhūtāni bhūvi bhūriśaḥ

tato yuddha vinā bhūpā mahī pālayituṃ kṣamāḥ /
na samathostadā yātāḥ prajābhiḥ saha dainyatām

teṣāṃ dainyāpanodārthaṃ samyagdṛṣṭikramāya ca /
tato'smadādibhiḥ proktā mahatyo jñānadṛṣṭayaḥ

adhyātmavidyā teneyaṃ pūrva rājasu varṇitā /
tadanu prasṛtā loke rājavidyetyudāhṛtā

rājavidyā rājaguhyamadhyātmajñānamuttamam /
jñātvā rāghava rājānaḥ parāṃ nirduḥkhatāṃ gatāḥ

atha rājasvatīteṣu bahuṣvamalakīrtiṣu /
asmāddaśarathādrāma jāto'dya tvamihāvanau

tava cātiprasanne'smiñjātaṃ manasi pāvanam /
nirnimittamidaṃ cāru vairāgyamarimardana

sarvasyaiva hiṃ sarvasya sādhorrāṃpe vivekinaḥ /
nimittapūrvaṃ vairāgyaṃ jāyate rāma rājasam

idaṃ tvapūrvamutpanna camatkārakaraṃ १------ /
tavānimittaṃ vairāgyaṃ sāttvikaṃ svavivekajam

bībhatsaṃ viṣayaṃ dṛṣṭvā kau nāma na virajyate /
satāmuttamavairāgya vivekādeva jāyate

te mahāntau mahāprājñā nimittena vinaiva hi /
vairāgyaṃ jāyate yeṣāṃ teṣāṃ hyamalamānasam

svavivekacamatkāraparāmarśaviraktayā /
rājate hi dhiyā janturyuveva varamālayā

parāmṛśya vivekenasaṃsāraracanāmimām /
vairāgyaṃ ye'dhigacchanti ta eva puruṣottamāḥ

svavivekavaśādeva vicāryedaṃ punaḥpunaḥ /
indrajālaṃ parityājyaṃ sabāhyābhyantaraṃ balāt

śmaśānamāpada dainyaṃ dṛṣṭvā ko na virajyate /
tadvairāgyaṃ paraṃ śreyaḥ svato yadabhijāyate

akṛtrimavirāgatvaṃ mahattvamalamāgataḥ /
yogyo'si jñānasārasya bījasyeva mṛdusthalam

prasādātparameśasya nāthasya paramātmanaḥ /
tvādṛśasya śubhā buddhirvivekamanudhāvati

kriyākrameṇa mahatā tapasā niyamena ca /
dānena tīrthayātrābhiścirakālaṃ vivekataḥ

duṣkṛte kṣayamāpanne paramārthavicāraṇe /
kākatālīyayogena buddhirjantoḥ pravartate

kriyāparāstāvadalaṃ cakrāvartibhirāvṛtāḥ /
bhramantīha janā yāvanna paśyanti paraṃ padam

yathābhūtamidaṃ dṛṣṭvā saṃsāraṃ tanmayīṃ dhiyam /
parityajya paraṃ yānti nirālānā gajā iva

viṣameyamananteha rāma saṃsārasaṃsṛtiḥ /
dehayukto mahājanturvinā jñānaṃ na paśyati

jñānayuktiplavenaiva saṃsārābdhiṃ sudustaram /
mahādhiyaḥ samuttīrṇā nimeṣeṇa raghūdvaha

tāmimāṃ jñānayuktiṃ tvaṃ saṃsārāmbhodhitāriṇīm /
śṛṇuṣvāvahito buddhyā nityāvahitayā tayā

yasmādanantasaṃrambhā jāgatyo duḥkhabhītayaḥ /
cirāyāntardahantyetā vinā yuktimaninditām

śītavātātapādīni dvandvaduḥkhāni rāghava /
jñānaśaktiṃ vinā kena sahyatāṃ yānti sādhuṣu

āpatanti pratipadaṃ yathākālaṃ dahanti ca /
duḥkhacintā naraṃ mūḍhaṃ tṛṇamagniśikhā iva

prājñaṃ vijñātavijñeyaṃ samyagdarśanamādhayaḥ /
na dahanti vanaṃ varṣāsiktamagniśikhā iva

ādhivyādhiparāvarte saṃsāramarumārute /
kṣubhite'pi na tattvajño bhajyate kalpavṛkṣavat

tattvaṃ jñātumato yatnāddhīmāneva hi dhīmatā /
prāmāṇikaḥ prabuddhātmā praṣṭavyaḥ praṇayānvitam

prāmāṇikasya pṛṣṭasya vakturuttamacetasaḥ /
yatnena vacanaṃ grāhyamaṃśukeneva kuṅkumam

atattvajñamanādeyavacanaṃ vāgvidāṃ vara /
yaḥ pṛcchati naraṃ tasmānnāsti mūḍhataro'paraḥ

prāmāṇikasya tajjñasya vaktuḥ pṛṣṭasya yatnataḥ /
nānutiṣṭhati yo vākya nānyastasmānnarādhamaḥ

ajñatātajjñate pūrva vakturnirṇīya kāryataḥ /
yaḥ karati naraḥ praśnaṃ pracchakaḥ sa mahāmatiḥ

anirṇīya pravaktāraṃ bālaḥ praśnaṃ karoti yaḥ /
adhama pracchakaḥ sa syānna mahārthasya bhājanam

pūrvāparasamādhānakṣamabuddhāvanindite /
pṛṣṭaṃ prājñena vaktavyaṃ nādhame paśudharmiṇi

prāmāṇikārthayogyatvaṃ pracchakasyāvicārya ca /
yo vakti tamiha prājñāḥ prāhurmūḍhataraṃ naram

tvamatīva guṇaślāghī pracchako raghunandana /
ahaṃ ca vaktuṃ jānāmi samo yogo'yamāvayoṃ'

yadahaṃ vacmi tadyatnāttvayā śabdārthakovida /
etadvastviti nirṇīya hṛdi kāryamakhaṇḍitam

mahānasi virakto'si tattvajño'si janasthitau /
tvayi coktaṃ lagatyantaḥ kuṅkumāmbu yathāṃśuke

uktāvadhānaparamā paramārthavivecinī /
viśatyarthaṃ tava prajñā jalamadhyamivārkabhāḥ

yadyadvacmi tadādeyaṃ hṛdi kārya prayatnataḥ /
nocetpraṣṭavya evāhaṃ na tvayeha nirarthakam

mano hi capalaṃ rāma saṃsāravanamarkaṭam /
saṃśodhya hṛdi yatnena śrotavyā paramārthagīḥ

avivekinamajñānamasajjanaratiṃ janam /
ciraṃ dūratare kṛtvā pūjanīyā hi sādhavaḥ

nityaṃ sajjanasaṃparkādviveka upajāyate /
vivekapādapasyaiva bhogamokṣau phale smṛtau

mokṣadvāre dvārapālāścatvāraḥ parikīrtitāḥ /
śamo vicāraḥ saṃtoṣaścaturthaḥ sādhusaṃgamaḥ

ete sevyāḥ prayatnena catvārau dvau trayo'thavā /
dvāramuddhāṭayantyete mokṣarājagṛhe tathā

ekaṃ vā sarvayatnena prāṇāṃstyaktvā samāśrayet /
ekasminvaśage yānti catvāro'pi vaśaṃ yataḥ

saviveko hi śāstrasya jñānasya tapasaḥ śruteḥ /
bhājanaṃ bhūṣaṇākāro bhāskarastejasāmiva

ghanataṣapayātaṃ hi prajñāmāndyamacetasām /
yāti sthāvaratāmambu jāḍyātpāṣāṇatāmiva

tvaṃ tu rāghava saujanyaguṇaśāstrārthadṛṣṭibhiḥ /
vikāsitāntaḥkaraṇaḥ sthitaḥ padma ivodaye

imāṃ jñānagiraṃ śrotumavaboddhaṃ ca sanmate /
arhasyuddhatakarṇastvaṃ janturvīṇāsvanaṃ yathā

vairāgyābhyāsayogena samasaujanyasaṃpadām /
arjanāṃ kurutāṃ rāma yatra nāśo na vidyate

śāstrasajjanasaṃsargapūrvakaiḥ satapodamaiḥ /
ādau saṃsāramu'ktyartha prajñāmevābhivardhayet

etadevāsya mauryasya paramaṃ viddhi nāśanam /
yadidaṃ prekṣyate śāstraṃ kiṃcitsaṃskṛtayā dhiyā

saṃsāraviṣavṛkṣo'yamekamāspadamāpadām /
ajñaṃ saṃmohayennityaṃ maurkhya yatnena nāśayet

durāśāsarpagatyena maurkhyeṇa hṛdi valgatā /
cetaḥ saṃkocamāyāti carmāgnāviva yojitam

prājñe yathārthabhūteyaṃ vastudṛṣṭiḥ prasīdati /
dṛgivendau nirambhode sakalāmalamaṇḍale

pūryāpavicārārthaścāstvāturyaśālinī /
savikāsā matiryasya sa pumāniha kathyate

vikasitena sitena tamomucā
varavicāraṇaśītalarociṣā /
guṇavatā hṛdayena virājase
tvamamalena nabhaḥ śaśinā yathā

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mumukṣuvyavahāraprakaraṇe vakṛpracchakalakṣaṇaṃ nāmaikādaśaḥ sargaḥ