યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 2.11

એકાદશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એતત્તે કથિતં સર્વ જ્ઞાનાવતરણં ભુવિ ।
મયા સ્વમીહિતં ચેવ કમલોદ્ભવચેષ્ટિતમ્

તદિદં પરમં જ્ઞાનં શ્રોતુમદ્ય તવાનઘ ।
ભૃશમુત્કણ્ઠિતં ચેતો મહતઃ સુકૃતોદયાત્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કથં બ્રહ્મન્મગવતો લોકે જ્ઞાનાવતારણે ।
સર્ગાદનન્તરં બુદ્ધિઃ પ્રવૃત્તા પરમેષ્ઠિનઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પરમે બ્રહ્મણિ બ્રહ્મા સ્વભાવવશતઃ સ્વયમ્ ।
જાતઃ સ્પન્દમયો નિત્યમૂર્મિરમ્બુનિધાવિવ

દૃષ્ટ્વૈવમાતુરં સર્ગ સર્ગસ્ય સકલાં ગતિમ્ ।
ભૂતભવ્યભવિષ્યસ્થાં દશ પરમેશ્વરઃ

સક્રિયાક્રમકાલસ્ય કૃતાદેઃ ક્ષય આગતે ।
મોહમાલોચ્ય લોકાનાં કારુણ્યમગમત્પ્રભુઃ

તતો મામીશ્વરઃ સૃષ્ટ્વા જ્ઞાનેનાયોજ્ય ચાસકૃત્ ।
વિસસર્જ મહીપીઠં લોકસ્યાજ્ઞાનશાન્તયે

યથાહં પ્રહિતસ્તેન તથાન્યે ચ મહર્ષયઃ ।
સનત્કુમારપ્રમુખા નારદાદ્યાશ્ચ ભૂરિશઃ

ક્રિયાક્રમેણ પુણ્યેન તથા જ્ઞાનક્રમેણ ચ ।
મનોમોહામયોન્નદ્ધમુદ્ધર્તું લોકમીરિતાઃ

મહર્ષિભિસ્તતસ્તૈસ્તૈઃ ક્ષીણે કૃતયુગે પુરા ।
ક્રમાત્ક્રિયાક્રમે શુદ્ધે પૃથિવ્યા તનુતાં ગતે

ક્રિયાક્રમવિધાનાર્થં મર્યાદાનિયમાય ચ ।
પૃથગ્દેશવિભાગેન ભૂપાલાઃ પરિકલ્પિતાઃ

બહૂનિ સ્મૃતિશાસ્ત્રાણિ યજ્ઞશાસ્ત્રાણિ ચાવનૌ ।
ધર્મકામાર્થસિદ્ધ્યર્થં કલ્પિતાન્યુચિતાન્યથ

કાલચક્રે વહત્યસ્મિંસ્તતો વિગલિતે ક્રમે ।
પ્રત્યહં ભોજનપરે જને શાલ્યર્જનોન્મુખે

દ્વન્દ્વાનિ સંપ્રવૃત્તાનિ વિષયાર્થે મહીભુજામ્ ।
દણ્ડ્યતાં સંપ્રયાતાનિ ભૂતાનિ ભૂવિ ભૂરિશઃ

તતો યુદ્ધ વિના ભૂપા મહી પાલયિતું ક્ષમાઃ ।
ન સમથોસ્તદા યાતાઃ પ્રજાભિઃ સહ દૈન્યતામ્

તેષાં દૈન્યાપનોદાર્થં સમ્યગ્દૃષ્ટિક્રમાય ચ ।
તતોઽસ્મદાદિભિઃ પ્રોક્તા મહત્યો જ્ઞાનદૃષ્ટયઃ

અધ્યાત્મવિદ્યા તેનેયં પૂર્વ રાજસુ વર્ણિતા ।
તદનુ પ્રસૃતા લોકે રાજવિદ્યેત્યુદાહૃતા

રાજવિદ્યા રાજગુહ્યમધ્યાત્મજ્ઞાનમુત્તમમ્ ।
જ્ઞાત્વા રાઘવ રાજાનઃ પરાં નિર્દુઃખતાં ગતાઃ

અથ રાજસ્વતીતેષુ બહુષ્વમલકીર્તિષુ ।
અસ્માદ્દશરથાદ્રામ જાતોઽદ્ય ત્વમિહાવનૌ

તવ ચાતિપ્રસન્નેઽસ્મિઞ્જાતં મનસિ પાવનમ્ ।
નિર્નિમિત્તમિદં ચારુ વૈરાગ્યમરિમર્દન

સર્વસ્યૈવ હિં સર્વસ્ય સાધોર્રાંપે વિવેકિનઃ ।
નિમિત્તપૂર્વં વૈરાગ્યં જાયતે રામ રાજસમ્

ઇદં ત્વપૂર્વમુત્પન્ન ચમત્કારકરં ૧------ ।
તવાનિમિત્તં વૈરાગ્યં સાત્ત્વિકં સ્વવિવેકજમ્

બીભત્સં વિષયં દૃષ્ટ્વા કૌ નામ ન વિરજ્યતે ।
સતામુત્તમવૈરાગ્ય વિવેકાદેવ જાયતે

તે મહાન્તૌ મહાપ્રાજ્ઞા નિમિત્તેન વિનૈવ હિ ।
વૈરાગ્યં જાયતે યેષાં તેષાં હ્યમલમાનસમ્

સ્વવિવેકચમત્કારપરામર્શવિરક્તયા ।
રાજતે હિ ધિયા જન્તુર્યુવેવ વરમાલયા

પરામૃશ્ય વિવેકેનસંસારરચનામિમામ્ ।
વૈરાગ્યં યેઽધિગચ્છન્તિ ત એવ પુરુષોત્તમાઃ

સ્વવિવેકવશાદેવ વિચાર્યેદં પુનઃપુનઃ ।
ઇન્દ્રજાલં પરિત્યાજ્યં સબાહ્યાભ્યન્તરં બલાત્

શ્મશાનમાપદ દૈન્યં દૃષ્ટ્વા કો ન વિરજ્યતે ।
તદ્વૈરાગ્યં પરં શ્રેયઃ સ્વતો યદભિજાયતે

અકૃત્રિમવિરાગત્વં મહત્ત્વમલમાગતઃ ।
યોગ્યોઽસિ જ્ઞાનસારસ્ય બીજસ્યેવ મૃદુસ્થલમ્

પ્રસાદાત્પરમેશસ્ય નાથસ્ય પરમાત્મનઃ ।
ત્વાદૃશસ્ય શુભા બુદ્ધિર્વિવેકમનુધાવતિ

ક્રિયાક્રમેણ મહતા તપસા નિયમેન ચ ।
દાનેન તીર્થયાત્રાભિશ્ચિરકાલં વિવેકતઃ

દુષ્કૃતે ક્ષયમાપન્ને પરમાર્થવિચારણે ।
કાકતાલીયયોગેન બુદ્ધિર્જન્તોઃ પ્રવર્તતે

ક્રિયાપરાસ્તાવદલં ચક્રાવર્તિભિરાવૃતાઃ ।
ભ્રમન્તીહ જના યાવન્ન પશ્યન્તિ પરં પદમ્

યથાભૂતમિદં દૃષ્ટ્વા સંસારં તન્મયીં ધિયમ્ ।
પરિત્યજ્ય પરં યાન્તિ નિરાલાના ગજા ઇવ

વિષમેયમનન્તેહ રામ સંસારસંસૃતિઃ ।
દેહયુક્તો મહાજન્તુર્વિના જ્ઞાનં ન પશ્યતિ

જ્ઞાનયુક્તિપ્લવેનૈવ સંસારાબ્ધિં સુદુસ્તરમ્ ।
મહાધિયઃ સમુત્તીર્ણા નિમેષેણ રઘૂદ્વહ

તામિમાં જ્ઞાનયુક્તિં ત્વં સંસારામ્ભોધિતારિણીમ્ ।
શૃણુષ્વાવહિતો બુદ્ધ્યા નિત્યાવહિતયા તયા

યસ્માદનન્તસંરમ્ભા જાગત્યો દુઃખભીતયઃ ।
ચિરાયાન્તર્દહન્ત્યેતા વિના યુક્તિમનિન્દિતામ્

શીતવાતાતપાદીનિ દ્વન્દ્વદુઃખાનિ રાઘવ ।
જ્ઞાનશક્તિં વિના કેન સહ્યતાં યાન્તિ સાધુષુ

આપતન્તિ પ્રતિપદં યથાકાલં દહન્તિ ચ ।
દુઃખચિન્તા નરં મૂઢં તૃણમગ્નિશિખા ઇવ

પ્રાજ્ઞં વિજ્ઞાતવિજ્ઞેયં સમ્યગ્દર્શનમાધયઃ ।
ન દહન્તિ વનં વર્ષાસિક્તમગ્નિશિખા ઇવ

આધિવ્યાધિપરાવર્તે સંસારમરુમારુતે ।
ક્ષુભિતેઽપિ ન તત્ત્વજ્ઞો ભજ્યતે કલ્પવૃક્ષવત્

તત્ત્વં જ્ઞાતુમતો યત્નાદ્ધીમાનેવ હિ ધીમતા ।
પ્રામાણિકઃ પ્રબુદ્ધાત્મા પ્રષ્ટવ્યઃ પ્રણયાન્વિતમ્

પ્રામાણિકસ્ય પૃષ્ટસ્ય વક્તુરુત્તમચેતસઃ ।
યત્નેન વચનં ગ્રાહ્યમંશુકેનેવ કુઙ્કુમમ્

અતત્ત્વજ્ઞમનાદેયવચનં વાગ્વિદાં વર ।
યઃ પૃચ્છતિ નરં તસ્માન્નાસ્તિ મૂઢતરોઽપરઃ

પ્રામાણિકસ્ય તજ્જ્ઞસ્ય વક્તુઃ પૃષ્ટસ્ય યત્નતઃ ।
નાનુતિષ્ઠતિ યો વાક્ય નાન્યસ્તસ્માન્નરાધમઃ

અજ્ઞતાતજ્જ્ઞતે પૂર્વ વક્તુર્નિર્ણીય કાર્યતઃ ।
યઃ કરતિ નરઃ પ્રશ્નં પ્રચ્છકઃ સ મહામતિઃ

અનિર્ણીય પ્રવક્તારં બાલઃ પ્રશ્નં કરોતિ યઃ ।
અધમ પ્રચ્છકઃ સ સ્યાન્ન મહાર્થસ્ય ભાજનમ્

પૂર્વાપરસમાધાનક્ષમબુદ્ધાવનિન્દિતે ।
પૃષ્ટં પ્રાજ્ઞેન વક્તવ્યં નાધમે પશુધર્મિણિ

પ્રામાણિકાર્થયોગ્યત્વં પ્રચ્છકસ્યાવિચાર્ય ચ ।
યો વક્તિ તમિહ પ્રાજ્ઞાઃ પ્રાહુર્મૂઢતરં નરમ્

ત્વમતીવ ગુણશ્લાઘી પ્રચ્છકો રઘુનન્દન ।
અહં ચ વક્તું જાનામિ સમો યોગોઽયમાવયોંઽ

યદહં વચ્મિ તદ્યત્નાત્ત્વયા શબ્દાર્થકોવિદ ।
એતદ્વસ્ત્વિતિ નિર્ણીય હૃદિ કાર્યમખણ્ડિતમ્

મહાનસિ વિરક્તોઽસિ તત્ત્વજ્ઞોઽસિ જનસ્થિતૌ ।
ત્વયિ ચોક્તં લગત્યન્તઃ કુઙ્કુમામ્બુ યથાંશુકે

ઉક્તાવધાનપરમા પરમાર્થવિવેચિની ।
વિશત્યર્થં તવ પ્રજ્ઞા જલમધ્યમિવાર્કભાઃ

યદ્યદ્વચ્મિ તદાદેયં હૃદિ કાર્ય પ્રયત્નતઃ ।
નોચેત્પ્રષ્ટવ્ય એવાહં ન ત્વયેહ નિરર્થકમ્

મનો હિ ચપલં રામ સંસારવનમર્કટમ્ ।
સંશોધ્ય હૃદિ યત્નેન શ્રોતવ્યા પરમાર્થગીઃ

અવિવેકિનમજ્ઞાનમસજ્જનરતિં જનમ્ ।
ચિરં દૂરતરે કૃત્વા પૂજનીયા હિ સાધવઃ

નિત્યં સજ્જનસંપર્કાદ્વિવેક ઉપજાયતે ।
વિવેકપાદપસ્યૈવ ભોગમોક્ષૌ ફલે સ્મૃતૌ

મોક્ષદ્વારે દ્વારપાલાશ્ચત્વારઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
શમો વિચારઃ સંતોષશ્ચતુર્થઃ સાધુસંગમઃ

એતે સેવ્યાઃ પ્રયત્નેન ચત્વારૌ દ્વૌ ત્રયોઽથવા ।
દ્વારમુદ્ધાટયન્ત્યેતે મોક્ષરાજગૃહે તથા

એકં વા સર્વયત્નેન પ્રાણાંસ્ત્યક્ત્વા સમાશ્રયેત્ ।
એકસ્મિન્વશગે યાન્તિ ચત્વારોઽપિ વશં યતઃ

સવિવેકો હિ શાસ્ત્રસ્ય જ્ઞાનસ્ય તપસઃ શ્રુતેઃ ।
ભાજનં ભૂષણાકારો ભાસ્કરસ્તેજસામિવ

ઘનતષપયાતં હિ પ્રજ્ઞામાન્દ્યમચેતસામ્ ।
યાતિ સ્થાવરતામમ્બુ જાડ્યાત્પાષાણતામિવ

ત્વં તુ રાઘવ સૌજન્યગુણશાસ્ત્રાર્થદૃષ્ટિભિઃ ।
વિકાસિતાન્તઃકરણઃ સ્થિતઃ પદ્મ ઇવોદયે

ઇમાં જ્ઞાનગિરં શ્રોતુમવબોદ્ધં ચ સન્મતે ।
અર્હસ્યુદ્ધતકર્ણસ્ત્વં જન્તુર્વીણાસ્વનં યથા

વૈરાગ્યાભ્યાસયોગેન સમસૌજન્યસંપદામ્ ।
અર્જનાં કુરુતાં રામ યત્ર નાશો ન વિદ્યતે

શાસ્ત્રસજ્જનસંસર્ગપૂર્વકૈઃ સતપોદમૈઃ ।
આદૌ સંસારમુઽક્ત્યર્થ પ્રજ્ઞામેવાભિવર્ધયેત્

એતદેવાસ્ય મૌર્યસ્ય પરમં વિદ્ધિ નાશનમ્ ।
યદિદં પ્રેક્ષ્યતે શાસ્ત્રં કિંચિત્સંસ્કૃતયા ધિયા

સંસારવિષવૃક્ષોઽયમેકમાસ્પદમાપદામ્ ।
અજ્ઞં સંમોહયેન્નિત્યં મૌર્ખ્ય યત્નેન નાશયેત્

દુરાશાસર્પગત્યેન મૌર્ખ્યેણ હૃદિ વલ્ગતા ।
ચેતઃ સંકોચમાયાતિ ચર્માગ્નાવિવ યોજિતમ્

પ્રાજ્ઞે યથાર્થભૂતેયં વસ્તુદૃષ્ટિઃ પ્રસીદતિ ।
દૃગિવેન્દૌ નિરમ્ભોદે સકલામલમણ્ડલે

પૂર્યાપવિચારાર્થશ્ચાસ્ત્વાતુર્યશાલિની ।
સવિકાસા મતિર્યસ્ય સ પુમાનિહ કથ્યતે

વિકસિતેન સિતેન તમોમુચા
વરવિચારણશીતલરોચિષા ।
ગુણવતા હૃદયેન વિરાજસે
ત્વમમલેન નભઃ શશિના યથા

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મુમુક્ષુવ્યવહારપ્રકરણે વકૃપ્રચ્છકલક્ષણં નામૈકાદશઃ સર્ગઃ