Yoga Vasistha · Chapter 2.1

prathamaḥ sargaḥ

vālmīkiruvāca /
iti nādena mahatā vacasyukte sabhāgataiḥ /
rāmamagragataṃ prītyā viśvāmitro'bhyabhāṣata

na rāghava tavāstyanyajjñeyaṃ jñānavatāṃ vara /
svayaiva sūkṣmayā buddhyā sarvaṃ vijñātavānasi

kevalaṃ mārjanāmātraṃ manāgevopayujyate /
svabhāvavimale nityaṃ svabuddhimukure tava

bhagavadvyāsaputrasya śukasyeva matistava /
viśrāntimātramevāntarjñātajñeyāpyapekṣate

śrīrāma uvāca /
bhagavadvyāsaputrasya śukasya bhagavankatham /
jñeye'pyādau na viśrāntaṃ viśrāntaṃ ca dhiyā punaḥ

viśvāmitra uvāca /
ātmodantasamaṃ rāma kathyamānamidaṃ mayā /
śrṛṇu vyāsātmajodantaṃ janmanāmantakāraṇam

yo'yamañjanaśailābho niviṣṭo hemaviṣṭare /
pārśve tava piturvyāso bhagavānbhāskaradyutiḥ

asyābhūdinduvadanastanayo nayakovidaḥ /
śuko nāma mahāprājño yajño mūrtyeva susthitaḥ

pravicārayato lokayātrāmalamimāṃ hṛdi /
taveva kila tasyāpi viveka udbhūdayam

tenāsau svavivekena svayameva mahāmanāḥ /
pravicārya ciraṃ cāru yatsatyaṃ tadavāptavān

svayaṃ prāpte pare vastunyaviśrāntamanāḥ sthitaḥ /
idaṃ vastviti viśvāsaṃ nāsāvātmanyupāyayau

kevalaṃ virarāmāsya ceto vigatacāpalam /
bhogebhyo bhūribhaṅgebhyo dhārābhya iva cātakaḥ

ekadā so'malaprajño merāvekāntasusthitam /
papraccha pitaraṃ bhaktyā kṛṣṇadvaipāyanaṃ munim

saṃsārāḍambaramidaṃ kathamabhyutthitaṃ mune /
kathaṃ ca praśamaṃ yāti kiyatkasya kadeti vā

iti pṛṣṭena muninā vyāsenākhilamātmaje /
yathāvadamalaṃ proktaṃ vaktavyaṃ viditātmanā

ā'jñāsiṣaṃ pūrvametadahamityatha tatpituḥ /
sa śukaḥ śubhayā buddhyā na vākyaṃ bahvamanyata

vyāso'pi bhagavānbuddhavā putrābhiprāyamīdṛśam /
pratyuvāca punaḥ putraṃ nāhaṃ jānāmi tattvataḥ

janako nāma bhūpālo vidyate vasudhātale /
yathāvadvettyasau vedyaṃ tasmātsarvamavāpsyasi

pitretyukte śukaḥ prāyātsumerorvasudhātale /
videhanagarīṃ prāpa janakenābhipālitām

āvedito'sau yāṣṭīkairjanakāya mahātmane /
dvāri vyāsasuto rājañśuko'tra sthitavāniti

jijñāsārthaṃ śukasyāsāvāstāmevetyavajñayā /
uktvā babhūva janakastūṣṇīṃ sapta dinānyatha

tataḥ praveśayāmāsa janakaḥ śukamaṅgaṇam /
tatrāhāni sa saptaiva tathaivāvasadunmanāḥ

atha praveśayāmāsa janako'ntaḥpuraṃ śukam /
rājā na dṛśyate tāvaditi sapta dināni ca

tatronmadābhiḥ kāntābhirbhojanairbhogasaṃcayaiḥ /
janako lālayāmāsa śukaṃ śaśisamānanam

te bhogāstāni duḥkhāni vyāsaputrasya tanmanaḥ /
nājahnurmandapavanā baddhapīṭhamivācalam

kevalaṃ susamaḥ svastho maunī muditamānasaḥ /
atiṣṭhatsa śukastatra saṃpūrṇa iva candramāḥ

parijñātasvabhāvaṃ taṃ śukaṃ sa janako nṛpaḥ /
ānītaṃ muditātmānamavalokya nanāma ha

niḥśeṣitajagatkāryaṃ prāptākhilamanoratha /
kimīpsitaṃ tavetyāśu kṛtasvāgatamāha tam

śrīśuka uvāca /
saṃsārāḍambaramidaṃ kathamabhyutthitaṃ guro /
kathaṃ praśamamāyāti yathāvatkathayāśu me

viśvāmitra uvāca /
janakeneti pṛṣṭena śukasya kathitaṃ tadā /
tadeva yatpurā proktaṃ tasya pitrā mahātmanā

śrīśuka uvāca /
svayameva mayā pūrvametajjñātaṃ vivekataḥ /
etadeva ca pṛṣṭena pitrā me samudāhṛtam

bhavatāpyeṣa evārthaḥ kathito vāgvidāṃ vara /
eṣa eva ca vākyārthaḥ śāstreṣu paridṛśyate

yathāyaṃ svavikalpotthaḥ svavikalpaparikṣayāt /
kṣīyate dagdhasaṃsāro niḥsāra iti niścayaḥ

tatkimetanmahābāho satyaṃ brūhi mamācalam /
tvatto viśrāntimāpnomi cetasā bhramatā jagat

janaka uvāca /
nātaḥ parataraḥ kaścinniścayo'styaparo mune /
svayameva tvayā jñātaṃ gurutaśca punaḥ śrutam

avicchinnacidātmaikaḥ pumānastīha netarat /
svasaṃkalpavaśādbaddho niḥsaṃkalpaśca mucyate

tena tvayā sphuṭaṃ jñātaṃ jñeyaṃ yasya mahātmanaḥ /
bhogebhyo viratirjātā dṛśyātprāksakalādiha

tava bāla mahāvīra matirviratimāgatā /
bhogebhyo dīrgharogebhyaḥkimanyacchrotumicchasi

na tathā pūrṇatā jātā sarvajñānamahānidheḥ /
tiṣṭhatastapasi sphāre pitustava yathā tava

vyāsādadhika evāhaṃ vyāsaśiṣyo'si tatsutaḥ /
bhogecchātānaveneha matto'pyatyadhiko bhavān

prāptaṃ prāptavyamakhilaṃ bhavatā pūrṇacetasā /
na dṛśye patasi brahmanmuktastvaṃ bhrāntimutsṛja

anuśiṣṭaḥ sa ityevaṃ janakena mahātmanā /
atiṣṭhatsa śukastūṣṇīṃ svacche paramavastuni

vītaśokabhayāyāso nirīhaśchinnasaṃśayaḥ /
jagāma śikharaṃ meroḥ samādhyarthamaninditam

tatra varṣasahasrāṇi nirvikalpasamādhinā /
daśa sthitvā śaśāmāsāvātmanyasnehadīpavat

vyapagatakalanākalaṅkaśuddhaḥ
svayamamalātmani pāvane pade'sau /
salilakaṇa ivāmbudhau mahātmā
vigalitavāsanamekatāṃ jagāma

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mumukṣuvyavahāraprakaraṇe śukaniryāṇaṃ nāma prathamaḥ sargaḥ