યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 2.1

પ્રથમઃ સર્ગઃ

વાલ્મીકિરુવાચ ।
ઇતિ નાદેન મહતા વચસ્યુક્તે સભાગતૈઃ ।
રામમગ્રગતં પ્રીત્યા વિશ્વામિત્રોઽભ્યભાષત

ન રાઘવ તવાસ્ત્યન્યજ્જ્ઞેયં જ્ઞાનવતાં વર ।
સ્વયૈવ સૂક્ષ્મયા બુદ્ધ્યા સર્વં વિજ્ઞાતવાનસિ

કેવલં માર્જનામાત્રં મનાગેવોપયુજ્યતે ।
સ્વભાવવિમલે નિત્યં સ્વબુદ્ધિમુકુરે તવ

ભગવદ્વ્યાસપુત્રસ્ય શુકસ્યેવ મતિસ્તવ ।
વિશ્રાન્તિમાત્રમેવાન્તર્જ્ઞાતજ્ઞેયાપ્યપેક્ષતે

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ભગવદ્વ્યાસપુત્રસ્ય શુકસ્ય ભગવન્કથમ્ ।
જ્ઞેયેઽપ્યાદૌ ન વિશ્રાન્તં વિશ્રાન્તં ચ ધિયા પુનઃ

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ।
આત્મોદન્તસમં રામ કથ્યમાનમિદં મયા ।
શ્રૃણુ વ્યાસાત્મજોદન્તં જન્મનામન્તકારણમ્

યોઽયમઞ્જનશૈલાભો નિવિષ્ટો હેમવિષ્ટરે ।
પાર્શ્વે તવ પિતુર્વ્યાસો ભગવાન્ભાસ્કરદ્યુતિઃ

અસ્યાભૂદિન્દુવદનસ્તનયો નયકોવિદઃ ।
શુકો નામ મહાપ્રાજ્ઞો યજ્ઞો મૂર્ત્યેવ સુસ્થિતઃ

પ્રવિચારયતો લોકયાત્રામલમિમાં હૃદિ ।
તવેવ કિલ તસ્યાપિ વિવેક ઉદ્ભૂદયમ્

તેનાસૌ સ્વવિવેકેન સ્વયમેવ મહામનાઃ ।
પ્રવિચાર્ય ચિરં ચારુ યત્સત્યં તદવાપ્તવાન્

સ્વયં પ્રાપ્તે પરે વસ્તુન્યવિશ્રાન્તમનાઃ સ્થિતઃ ।
ઇદં વસ્ત્વિતિ વિશ્વાસં નાસાવાત્મન્યુપાયયૌ

કેવલં વિરરામાસ્ય ચેતો વિગતચાપલમ્ ।
ભોગેભ્યો ભૂરિભઙ્ગેભ્યો ધારાભ્ય ઇવ ચાતકઃ

એકદા સોઽમલપ્રજ્ઞો મેરાવેકાન્તસુસ્થિતમ્ ।
પપ્રચ્છ પિતરં ભક્ત્યા કૃષ્ણદ્વૈપાયનં મુનિમ્

સંસારાડમ્બરમિદં કથમભ્યુત્થિતં મુને ।
કથં ચ પ્રશમં યાતિ કિયત્કસ્ય કદેતિ વા

ઇતિ પૃષ્ટેન મુનિના વ્યાસેનાખિલમાત્મજે ।
યથાવદમલં પ્રોક્તં વક્તવ્યં વિદિતાત્મના

આઽજ્ઞાસિષં પૂર્વમેતદહમિત્યથ તત્પિતુઃ ।
સ શુકઃ શુભયા બુદ્ધ્યા ન વાક્યં બહ્વમન્યત

વ્યાસોઽપિ ભગવાન્બુદ્ધવા પુત્રાભિપ્રાયમીદૃશમ્ ।
પ્રત્યુવાચ પુનઃ પુત્રં નાહં જાનામિ તત્ત્વતઃ

જનકો નામ ભૂપાલો વિદ્યતે વસુધાતલે ।
યથાવદ્વેત્ત્યસૌ વેદ્યં તસ્માત્સર્વમવાપ્સ્યસિ

પિત્રેત્યુક્તે શુકઃ પ્રાયાત્સુમેરોર્વસુધાતલે ।
વિદેહનગરીં પ્રાપ જનકેનાભિપાલિતામ્

આવેદિતોઽસૌ યાષ્ટીકૈર્જનકાય મહાત્મને ।
દ્વારિ વ્યાસસુતો રાજઞ્શુકોઽત્ર સ્થિતવાનિતિ

જિજ્ઞાસાર્થં શુકસ્યાસાવાસ્તામેવેત્યવજ્ઞયા ।
ઉક્ત્વા બભૂવ જનકસ્તૂષ્ણીં સપ્ત દિનાન્યથ

તતઃ પ્રવેશયામાસ જનકઃ શુકમઙ્ગણમ્ ।
તત્રાહાનિ સ સપ્તૈવ તથૈવાવસદુન્મનાઃ

અથ પ્રવેશયામાસ જનકોઽન્તઃપુરં શુકમ્ ।
રાજા ન દૃશ્યતે તાવદિતિ સપ્ત દિનાનિ ચ

તત્રોન્મદાભિઃ કાન્તાભિર્ભોજનૈર્ભોગસંચયૈઃ ।
જનકો લાલયામાસ શુકં શશિસમાનનમ્

તે ભોગાસ્તાનિ દુઃખાનિ વ્યાસપુત્રસ્ય તન્મનઃ ।
નાજહ્નુર્મન્દપવના બદ્ધપીઠમિવાચલમ્

કેવલં સુસમઃ સ્વસ્થો મૌની મુદિતમાનસઃ ।
અતિષ્ઠત્સ શુકસ્તત્ર સંપૂર્ણ ઇવ ચન્દ્રમાઃ

પરિજ્ઞાતસ્વભાવં તં શુકં સ જનકો નૃપઃ ।
આનીતં મુદિતાત્માનમવલોક્ય નનામ હ

નિઃશેષિતજગત્કાર્યં પ્રાપ્તાખિલમનોરથ ।
કિમીપ્સિતં તવેત્યાશુ કૃતસ્વાગતમાહ તમ્

શ્રીશુક ઉવાચ ।
સંસારાડમ્બરમિદં કથમભ્યુત્થિતં ગુરો ।
કથં પ્રશમમાયાતિ યથાવત્કથયાશુ મે

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ।
જનકેનેતિ પૃષ્ટેન શુકસ્ય કથિતં તદા ।
તદેવ યત્પુરા પ્રોક્તં તસ્ય પિત્રા મહાત્મના

શ્રીશુક ઉવાચ ।
સ્વયમેવ મયા પૂર્વમેતજ્જ્ઞાતં વિવેકતઃ ।
એતદેવ ચ પૃષ્ટેન પિત્રા મે સમુદાહૃતમ્

ભવતાપ્યેષ એવાર્થઃ કથિતો વાગ્વિદાં વર ।
એષ એવ ચ વાક્યાર્થઃ શાસ્ત્રેષુ પરિદૃશ્યતે

યથાયં સ્વવિકલ્પોત્થઃ સ્વવિકલ્પપરિક્ષયાત્ ।
ક્ષીયતે દગ્ધસંસારો નિઃસાર ઇતિ નિશ્ચયઃ

તત્કિમેતન્મહાબાહો સત્યં બ્રૂહિ મમાચલમ્ ।
ત્વત્તો વિશ્રાન્તિમાપ્નોમિ ચેતસા ભ્રમતા જગત્

જનક ઉવાચ ।
નાતઃ પરતરઃ કશ્ચિન્નિશ્ચયોઽસ્ત્યપરો મુને ।
સ્વયમેવ ત્વયા જ્ઞાતં ગુરુતશ્ચ પુનઃ શ્રુતમ્

અવિચ્છિન્નચિદાત્મૈકઃ પુમાનસ્તીહ નેતરત્ ।
સ્વસંકલ્પવશાદ્બદ્ધો નિઃસંકલ્પશ્ચ મુચ્યતે

તેન ત્વયા સ્ફુટં જ્ઞાતં જ્ઞેયં યસ્ય મહાત્મનઃ ।
ભોગેભ્યો વિરતિર્જાતા દૃશ્યાત્પ્રાક્સકલાદિહ

તવ બાલ મહાવીર મતિર્વિરતિમાગતા ।
ભોગેભ્યો દીર્ઘરોગેભ્યઃકિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ

ન તથા પૂર્ણતા જાતા સર્વજ્ઞાનમહાનિધેઃ ।
તિષ્ઠતસ્તપસિ સ્ફારે પિતુસ્તવ યથા તવ

વ્યાસાદધિક એવાહં વ્યાસશિષ્યોઽસિ તત્સુતઃ ।
ભોગેચ્છાતાનવેનેહ મત્તોઽપ્યત્યધિકો ભવાન્

પ્રાપ્તં પ્રાપ્તવ્યમખિલં ભવતા પૂર્ણચેતસા ।
ન દૃશ્યે પતસિ બ્રહ્મન્મુક્તસ્ત્વં ભ્રાન્તિમુત્સૃજ

અનુશિષ્ટઃ સ ઇત્યેવં જનકેન મહાત્મના ।
અતિષ્ઠત્સ શુકસ્તૂષ્ણીં સ્વચ્છે પરમવસ્તુનિ

વીતશોકભયાયાસો નિરીહશ્છિન્નસંશયઃ ।
જગામ શિખરં મેરોઃ સમાધ્યર્થમનિન્દિતમ્

તત્ર વર્ષસહસ્રાણિ નિર્વિકલ્પસમાધિના ।
દશ સ્થિત્વા શશામાસાવાત્મન્યસ્નેહદીપવત્

વ્યપગતકલનાકલઙ્કશુદ્ધઃ
સ્વયમમલાત્મનિ પાવને પદેઽસૌ ।
સલિલકણ ઇવામ્બુધૌ મહાત્મા
વિગલિતવાસનમેકતાં જગામ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મુમુક્ષુવ્યવહારપ્રકરણે શુકનિર્યાણં નામ પ્રથમઃ સર્ગઃ