Yoga Vasistha · Chapter 1.20

viṃśaḥ sargaḥ

śrīrāma uvāca /
bālyānarthamatha tyaktvā pumānabhihatāśayaḥ /
ārohati nipātāya yauvanaṃ saṃbhrameṇa tu

tatrānantavilāsasya lolasya svasya cetasaḥ /
vṛttīranubhavanyāti duḥkhādduḥkhāntaraṃ jaḍaḥ

svacittabilasaṃsthena nānāsaṃbhramakāriṇā /
balātkāmapiśācena vivaśaḥ paribhūyate

cintānāṃ lolavṛttīnāṃ lalanānāmivā'vṛtīḥ /
arpayatyavaśaṃ ceto bālānāmañjanaṃ yathā

te te doṣā durārambhāstatra taṃ tādṛśāśayam /
tadrūpaṃ pratilumpanti duṣṭāstenaiva ye mune

mahānarakabījena saṃtatabhramadāyinā /
yauvanena na ye naṣṭā naṣṭā nānyena te janāḥ

nānārasamayī citravṛttāntanicayombhitā /
bhīmā yauvanabhūryena tīrṇā dhīraḥ sa ucyate

nimeṣabhāsurākāramālolaghanagarjitam /
vidyutprakāśamaśivaṃ yauvanaṃ me na rocate

madhuraṃ svādu tiktaṃ ca dūṣaṇaṃ doṣabhūṣaṇam /
surākallolasadṛśaṃ yauvanaṃ me na rocate

asatyaṃ satyasaṃkāśamacirādvipralambhadam /
svapnāṅganāsaṅgasamaṃ yauvanaṃ me na rocate

sarvasyāgre sarvapuṃsaḥ kṣaṇamātramanoharam /
gandharvanagaraprakhyaṃ yauvanaṃ me na rocate

iṣuprapātamātraṃ hi sukhadaṃ duḥkhabhāsuram /
dāhapoṣapradaṃ nityaṃ yauvanaṃ me na rocate

āpātamātraramaṇaṃ sadbhāvarahitāntaram /
veśyāstrīsaṃgamaprakhyaṃ yauvanaṃ me na rocate

ye kecana samārambhāste sarve sarvaduḥkhadāḥ /
tāruṇye saṃnidhiṃ yānti mahotpātā iva kṣaye

hārdāndhakārakāriṇyā bhairavākāravānapi /
yauvanājñānayāminyā bibheti bhagavānapi

suvismṛtaśubhācāraṃ buddhivaidhuryadāyinam /
dadātyatitarāmeṣa bhramaṃ yauvanasaṃbhramaḥ

kāntāviyogajātena hṛdi duḥsparśavahninā /
yauvane dahyate jantustarurdāvāgninā yathā

sunirmalāpi vistīrṇā pāvanyapi hi yauvane /
matiḥ kaluṣatāmeti prāvṛṣīva taraṅgiṇī

śakyate ghanakallolā bhīmā laṅghayituṃ nadī /
na tu tāruṇyataralā tṛṣṇātaralitāntarā

sā kāntā tau stanau pīnau te vilāsāstadānanam /
tāruṇya iti cintābhiryāti jarjaratāṃ janaḥ

naraṃ taralatṛṣṇārti yuvānamiha sādhavaḥ /
pūjayanti na tu cchinnaṃ jarattṛṇalavaṃ yathā

nāśāyaiva madārtasya doṣamauktikadhāriṇaḥ /
abhimānamahebhasya nityālānaṃ hi yauvanam

manovipulamūlānāṃ doṣāśīviṣadhāriṇām /
śoṣarodanavṛkṣāṇāṃ yauvanaṃ bata kānanam

rasakesarasaṃbādhaṃ kuvikalpadalākulam /
duścintācañcarīkāṇāṃ puṣkaraṃ viddhi yauvanam

kṛtākṛtakupakṣāṇāṃ hṛtsarastīracāriṇām /
ādhivyādhivihaṃgānāmālayo navayauvanam

jaḍānāṃ gatasaṃkhyānāṃ kallolānāṃ vilāsinām /
anapekṣitamaryādo vāridhirnavayauvanam

sarveṣāṃ guṇasargāṇāṃ parirūḍharajastamāḥ /
apanetuṃ sthitiṃ dakṣo viṣamo yauvanānilaḥ

nayanti pāṇḍutāṃ vakramākulāvakarotkaṭāḥ /
ārohanti parāṃ koṭiṃ rūkṣā yauvanapāṃsavaḥ

udvodhayati doṣāliṃ nikṛntati guṇāvalim /
narāṇāṃ yauvanollāso vilāso duṣkṛtaśriyām

śarīrapaṅkajarajaścañcalāṃ matiṣaṭpadīm /
nibadhnanmohayatyeṣa navayauvanacandramāḥ

śarīrakhaṇḍakodbhūtā ramyā yauvanavallarī /
lagnameva manobhṛṅgaṃ madayatyunnatiṃ gatā

śarīramarutāpotthāṃ yuvatāmṛgatṛṣṇikām /
manomṛgāḥ pradhāvantaḥ patanti viṣayāvaṭe

śarīraśarvarījyotsnā cittakesariṇaḥ saṭā /
laharī jīvitāmbhodheryuvatā me na tuṣṭaye

dināni katicidyeyaṃ phalitā dehajaṅgale /
yuvatā śaradasyāṃ hi na samāśvāsamarhatha

jhaṭityeva prayātyeva śarīrādyuvatākhagaḥ /
kṣaṇenaivālpabhāgyasya hastāccintāmaṇiryathā

yadā yadā parāṃ koṭimadhyārohati yauvanam /
valganti sajvarāḥ kāmāstadā nāśāya kevalam

tāvadeva vivalganti rāgadveṣapiśācakāḥ /
nāstameti samastaiṣā yāvadyauvanayāminī

nānāvikārabahule varāke kṣaṇanāśini /
kāruṇyaṃ kuru tāruṇye mriyamāṇe sutai yathā

harṣamāyāti yo mohātpuruṣaḥ kṣaṇabhaṅginā /
yauvanena mahāmugdhaḥ sa vai naramṛgaḥ smṛtaḥ

mānamohānmadonmattaṃ yauvanaṃ yo'bhilaṣyati /
acireṇa sa durbuddhiḥ paścāttāpena yujyate

te pūjyāste mahātmānasta eva puruṣā bhuvi /
ye sukhena samuttīrṇāḥ sādho yauvanasaṃkaṭāt

sukhena tīryate'mbhodhirutkṛṣṭamakarākaraḥ /
na kallolabalollāsi sadoṣaṃ hatayauvanam

vinayabhūṣitamāryajanāspadaṃ
karuṇayojjvalamāvalitaṃ guṇaiḥ /
iha hi durlabhamaṅga suyauvanaṃ
jagati kānanamambaragaṃ yathā

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye vairāgyaprakaraṇe yauvanagarhā nāma viṃśatitamaḥ sargaḥ