યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 1.20

વિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
બાલ્યાનર્થમથ ત્યક્ત્વા પુમાનભિહતાશયઃ ।
આરોહતિ નિપાતાય યૌવનં સંભ્રમેણ તુ

તત્રાનન્તવિલાસસ્ય લોલસ્ય સ્વસ્ય ચેતસઃ ।
વૃત્તીરનુભવન્યાતિ દુઃખાદ્દુઃખાન્તરં જડઃ

સ્વચિત્તબિલસંસ્થેન નાનાસંભ્રમકારિણા ।
બલાત્કામપિશાચેન વિવશઃ પરિભૂયતે

ચિન્તાનાં લોલવૃત્તીનાં લલનાનામિવાઽવૃતીઃ ।
અર્પયત્યવશં ચેતો બાલાનામઞ્જનં યથા

તે તે દોષા દુરારમ્ભાસ્તત્ર તં તાદૃશાશયમ્ ।
તદ્રૂપં પ્રતિલુમ્પન્તિ દુષ્ટાસ્તેનૈવ યે મુને

મહાનરકબીજેન સંતતભ્રમદાયિના ।
યૌવનેન ન યે નષ્ટા નષ્ટા નાન્યેન તે જનાઃ

નાનારસમયી ચિત્રવૃત્તાન્તનિચયોમ્ભિતા ।
ભીમા યૌવનભૂર્યેન તીર્ણા ધીરઃ સ ઉચ્યતે

નિમેષભાસુરાકારમાલોલઘનગર્જિતમ્ ।
વિદ્યુત્પ્રકાશમશિવં યૌવનં મે ન રોચતે

મધુરં સ્વાદુ તિક્તં ચ દૂષણં દોષભૂષણમ્ ।
સુરાકલ્લોલસદૃશં યૌવનં મે ન રોચતે

અસત્યં સત્યસંકાશમચિરાદ્વિપ્રલમ્ભદમ્ ।
સ્વપ્નાઙ્ગનાસઙ્ગસમં યૌવનં મે ન રોચતે

સર્વસ્યાગ્રે સર્વપુંસઃ ક્ષણમાત્રમનોહરમ્ ।
ગન્ધર્વનગરપ્રખ્યં યૌવનં મે ન રોચતે

ઇષુપ્રપાતમાત્રં હિ સુખદં દુઃખભાસુરમ્ ।
દાહપોષપ્રદં નિત્યં યૌવનં મે ન રોચતે

આપાતમાત્રરમણં સદ્ભાવરહિતાન્તરમ્ ।
વેશ્યાસ્ત્રીસંગમપ્રખ્યં યૌવનં મે ન રોચતે

યે કેચન સમારમ્ભાસ્તે સર્વે સર્વદુઃખદાઃ ।
તારુણ્યે સંનિધિં યાન્તિ મહોત્પાતા ઇવ ક્ષયે

હાર્દાન્ધકારકારિણ્યા ભૈરવાકારવાનપિ ।
યૌવનાજ્ઞાનયામિન્યા બિભેતિ ભગવાનપિ

સુવિસ્મૃતશુભાચારં બુદ્ધિવૈધુર્યદાયિનમ્ ।
દદાત્યતિતરામેષ ભ્રમં યૌવનસંભ્રમઃ

કાન્તાવિયોગજાતેન હૃદિ દુઃસ્પર્શવહ્નિના ।
યૌવને દહ્યતે જન્તુસ્તરુર્દાવાગ્નિના યથા

સુનિર્મલાપિ વિસ્તીર્ણા પાવન્યપિ હિ યૌવને ।
મતિઃ કલુષતામેતિ પ્રાવૃષીવ તરઙ્ગિણી

શક્યતે ઘનકલ્લોલા ભીમા લઙ્ઘયિતું નદી ।
ન તુ તારુણ્યતરલા તૃષ્ણાતરલિતાન્તરા

સા કાન્તા તૌ સ્તનૌ પીનૌ તે વિલાસાસ્તદાનનમ્ ।
તારુણ્ય ઇતિ ચિન્તાભિર્યાતિ જર્જરતાં જનઃ

નરં તરલતૃષ્ણાર્તિ યુવાનમિહ સાધવઃ ।
પૂજયન્તિ ન તુ ચ્છિન્નં જરત્તૃણલવં યથા

નાશાયૈવ મદાર્તસ્ય દોષમૌક્તિકધારિણઃ ।
અભિમાનમહેભસ્ય નિત્યાલાનં હિ યૌવનમ્

મનોવિપુલમૂલાનાં દોષાશીવિષધારિણામ્ ।
શોષરોદનવૃક્ષાણાં યૌવનં બત કાનનમ્

રસકેસરસંબાધં કુવિકલ્પદલાકુલમ્ ।
દુશ્ચિન્તાચઞ્ચરીકાણાં પુષ્કરં વિદ્ધિ યૌવનમ્

કૃતાકૃતકુપક્ષાણાં હૃત્સરસ્તીરચારિણામ્ ।
આધિવ્યાધિવિહંગાનામાલયો નવયૌવનમ્

જડાનાં ગતસંખ્યાનાં કલ્લોલાનાં વિલાસિનામ્ ।
અનપેક્ષિતમર્યાદો વારિધિર્નવયૌવનમ્

સર્વેષાં ગુણસર્ગાણાં પરિરૂઢરજસ્તમાઃ ।
અપનેતું સ્થિતિં દક્ષો વિષમો યૌવનાનિલઃ

નયન્તિ પાણ્ડુતાં વક્રમાકુલાવકરોત્કટાઃ ।
આરોહન્તિ પરાં કોટિં રૂક્ષા યૌવનપાંસવઃ

ઉદ્વોધયતિ દોષાલિં નિકૃન્તતિ ગુણાવલિમ્ ।
નરાણાં યૌવનોલ્લાસો વિલાસો દુષ્કૃતશ્રિયામ્

શરીરપઙ્કજરજશ્ચઞ્ચલાં મતિષટ્પદીમ્ ।
નિબધ્નન્મોહયત્યેષ નવયૌવનચન્દ્રમાઃ

શરીરખણ્ડકોદ્ભૂતા રમ્યા યૌવનવલ્લરી ।
લગ્નમેવ મનોભૃઙ્ગં મદયત્યુન્નતિં ગતા

શરીરમરુતાપોત્થાં યુવતામૃગતૃષ્ણિકામ્ ।
મનોમૃગાઃ પ્રધાવન્તઃ પતન્તિ વિષયાવટે

શરીરશર્વરીજ્યોત્સ્ના ચિત્તકેસરિણઃ સટા ।
લહરી જીવિતામ્ભોધેર્યુવતા મે ન તુષ્ટયે

દિનાનિ કતિચિદ્યેયં ફલિતા દેહજઙ્ગલે ।
યુવતા શરદસ્યાં હિ ન સમાશ્વાસમર્હથ

ઝટિત્યેવ પ્રયાત્યેવ શરીરાદ્યુવતાખગઃ ।
ક્ષણેનૈવાલ્પભાગ્યસ્ય હસ્તાચ્ચિન્તામણિર્યથા

યદા યદા પરાં કોટિમધ્યારોહતિ યૌવનમ્ ।
વલ્ગન્તિ સજ્વરાઃ કામાસ્તદા નાશાય કેવલમ્

તાવદેવ વિવલ્ગન્તિ રાગદ્વેષપિશાચકાઃ ।
નાસ્તમેતિ સમસ્તૈષા યાવદ્યૌવનયામિની

નાનાવિકારબહુલે વરાકે ક્ષણનાશિનિ ।
કારુણ્યં કુરુ તારુણ્યે મ્રિયમાણે સુતૈ યથા

હર્ષમાયાતિ યો મોહાત્પુરુષઃ ક્ષણભઙ્ગિના ।
યૌવનેન મહામુગ્ધઃ સ વૈ નરમૃગઃ સ્મૃતઃ

માનમોહાન્મદોન્મત્તં યૌવનં યોઽભિલષ્યતિ ।
અચિરેણ સ દુર્બુદ્ધિઃ પશ્ચાત્તાપેન યુજ્યતે

તે પૂજ્યાસ્તે મહાત્માનસ્ત એવ પુરુષા ભુવિ ।
યે સુખેન સમુત્તીર્ણાઃ સાધો યૌવનસંકટાત્

સુખેન તીર્યતેઽમ્ભોધિરુત્કૃષ્ટમકરાકરઃ ।
ન કલ્લોલબલોલ્લાસિ સદોષં હતયૌવનમ્

વિનયભૂષિતમાર્યજનાસ્પદં
કરુણયોજ્જ્વલમાવલિતં ગુણૈઃ ।
ઇહ હિ દુર્લભમઙ્ગ સુયૌવનં
જગતિ કાનનમમ્બરગં યથા

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે વૈરાગ્યપ્રકરણે યૌવનગર્હા નામ વિંશતિતમઃ સર્ગઃ