Yamasmṛti · Chapter 2

prāyaścittīyatāṃ prāpya ye narās tv akṛtavratāḥ /
teṣāṃ daṇḍaṃ vratañ cāpi kramaśaś coditaṃ śṛṇu //

svayam eva tu yaḥ pāpaṃ nivedya vratam ācaret /
tasmin damo na prayojyo vrataṃ daṇḍaś ca gṛhyate //

na pātake 'rtthadaṇḍo 'sti tulyadoṣe vidaṇḍanam /
tatra vratam akurvāṇaṃ sahasraṃ dāpayed damaṃ //

upapātakayukto yo mānavo nācared vrataṃ /
sadāpy asāhasaṃ pūrvaṃ prāyaścittaṃ viśodhanaṃ //

cāṣamaṇḍūkamārjāra godholūkāṃś ca vāyasān /
hatvā śatam avāpnoti vipro nakulam eva hi //

mayūrahaṃsabhāsāñ ca tathā śyenaṃś ca kukkuṭaṃ /
triṃśat paṇam avāpnoti tathaiva vanabarhiṇaṃ //

vipram agniparityaktaṃ saṃdhyopāsanavarjitaṃ /
śūdrapreṣyakarañ caiva rājā rāṣṭrāt pravāsayet //

utsṛṣṭāgnis tu yo vipras tv asnāto 'mantrato 'pi vā /
upasthānārcano sūryaṃ sandhyāṃ nopāsate dvijaḥ //

akartā nityayajñānāṃ bhuñjāno vṛṣalāśanaṃ /
jīvamāno 'pi vā śastraiḥ pratyahaṃ paṇam āpnuyāt //

śūdrāsu śuklasektāraṃ vṛṣalāyāṃ ca vāñchakaṃ /
vipraṃ sarvasvam ādāya lalāṭe bhagam aṅkayet //

bhagacihnaṃ madyacihnaṃ surācihnaṃ lalāṭake /
veśyāsu śuklasektāraṃ sarvam ādāya bhūmipaḥ //

apasnāto divāsnātaḥ parānnam api vātmanaḥ /
bhoktā naṣṭakriyas tasya rājñaḥ svārtthaṃ pracakṣate //

viprasyoktaparityaktaṃ vṛṣalāśanasevinaḥ /
pratyabdaṃ sarvam ādāya vedavidbhyo nivedayet //

parītaṃ vottaraṃ vāsaḥ adharmadaṇḍasāhasaṃ /
striyam eva prakurvāṇaṃ dviguṇaṃ dāpayed damaṃ //

bālāndharogivṛddhānāṃ na tu daṇḍo vidhīyate /
visṛjya tu naro mūtraṃ rathyādau doṣam āpnuyāt //

tathā purīṣam uddiṣṭaṃ chardiś ca na bhavet pathi /
dviguṇaṃ daṇḍam āpnoti mūtraṃ sthitvā samutsṛjet //

māhendrīṃ vāruṇīñ cāpi diśaṃ vīkṣya tu mūtrayan /
purīṣaṃś ca tathā muñcan daṇḍaṃ dviguṇam āvahet //

stenaḥ piśunavaktā ca sāhasī vṛṣalīpatiḥ /
tyaktāvāritā vijñeyāḥ pañcaite grāmakaṇṭakāḥ //

visṛṣṭvānuparīkṣyaitān rājā rāṣṭreṣu kaṇṭakān /
anutsṛṣṭā hi lokasya tv anṛtaṃ kurvate tamaḥ //

viṣṭādipūrṇasaṃkṣiptaṃ raktamālyavibhūṣitaṃ /
poṣitaṃ stenakāryeṇa stenaṃ rājā nihanyate //

śvapadādi mukhe nyasya pariyāpya kharājinaṃ /
piśunaṃ kharam āropya hṛtavittaṃ vivāsayet //

bhittvā gṛhāṃs tu hṛtvā svaṃ kṛtvopaskaram eva ca /
rājā sāhasikaṃ rāṣṭrāc caṇḍāḷotsṛṣṭam utsṛjet //

vratabhaṅgaṃ surābhāṇḍaṃ dvayaṃ saṃbadhyate tataḥ /
hṛdayaṃ viṣṭhayā liptaṃ vṛṣalīpatim utsṛjet //

bhasmanāpi ca liptāṅgaṃ śavakeśāsthidhūpitaṃ /
tyaktāgniṃ sarvam ādāya rājā rāṣṭrāt pravāsayet //

śavakeśair vījyamānaṃ tanmālābaddhaśekharaṃ /
digvāsaṃ gamayed rājā naraṃ samayalaṅghinaṃ //

śūdrāsūtpāditāpatyaṃ rājasaṃ brāhmaṇādhamaṃ /
grāmād bahiḥ prakurvīta naraṃ saṃsargapātakaṃ //

tasyāṃ tu śuklasektāraṃ miśritya saha sādhubhiḥ /
bhojayet tulyapaṅktau tu prāpnuyāt prathamaṃ damaṃ //

vittaṃ dattaṃ tathāmārgād adhītañ ca dvijādibhiḥ /
jāyate viphalaṃ sarvaṃ bhāṣaṇāt piśunair naraiḥ //

devabrahmasvayonyas tu chidradātā vilaṃbhane /
dehabhedam avāpnoti vipro hṛtvākhilaṃ dhanaṃ //

chidrapradātā stenānāṃ stena eva sa ucyate /
tasya hṛtvā tu sarvasvaṃ śvapadaṃ tu mukhe 'ṅkayet //

naktaṃ rātrau tu janitā liṅgāj jānāti mānavaḥ /
tathā vai śūnyavaktāraṃ jñātvā liṅgaiḥ pravāsayet //

asatyavādinaṃ vāde daṇḍitvā sākṣiṇaṃ nṛpaḥ /
yaś chadati hi pāpānāṃ viṃśatiṃ vratam ādiśet //

vratacāryaś caran bhikṣām aniṣṭvā ca hutāśanaṃ /
bhuñjānaḥ prāpnuyāt grāsaṃ kāle kāle tv anāturaḥ //

ācāryasya pitur bhrātuḥ śvaśurasya nṛpasya ca /
pratyutthānaṃ naro 'kurvans trīn paṇān dāpyate damaṃ //

āsane tu samāsīna uttame 'sminn avasthite /
śūdraṣ ṣaṭpadam āpnoti gacchatāprasthitena tu //

unmānañ ca tathāmānaṃ variṣṭhalaghu vāgṛte /
dṛṣyate yasya tasya svaṃ rājña ity eva kalpayet //

miśritaṃ tilatailena vikrītaṃ ghṛtakākhyayā /
vaṇik caturguṇaṃ dāpyaṃ tailaṃ vā miśritaṃ ghṛtaiḥ //

marīcaṃ khaṇḍapāṣāṇaiḥ lavaṇañ ca tathā mṛdā /
hiṅguñ ca vṛkṣaniryāsaiḥ tathā dāpyaś caturguṇaṃ //

dhānyaṃ pulākapāṣāṇaiḥ khalu miśritya vā punaḥ /
vikretā tatsamaṃ dāpyo dadyāt tasyāpi miśritaṃ //

tulyair atulyair vā dravyaiḥ miśrīkṛtya tato nṛṇāṃ /
damaś caturguṇaḥ proktas tena nityaṃ samācaret //

pretasammārjanaṃ malaṃ kapālaṃ tuṣam eva ca /
pathi grāmasya vikṣeptā dāpyaḥ paṇaṃ //

ucchiṣṭasalilasrāvaṃ gṛhī yaḥ parimuñcati /
dviguṇaṃ daṇḍam āpnoti moktā rūpye ca daṇḍyate //

hatvā kakaraṃ divā tu tripaṇaṃ brāhmaṇo bhavet /
śaśaṃ kūrmañ ca godhāñ ca meṣaṃ hatvā ca ṣoḍaśa //

kṣīraṃ kṣīravikārañ ca lavaṇaṃ tailam eva ca /
lākṣāñ ca vikrayaṃ kurvan vipraḥ prāpnoti madhyamaṃ //

apūpam annaṃ māṃsañ ca somam asthi tathā madhu /
tvacañ ca vikrayaṃ kurvan prāpnuyān madhyamaṃ damaṃ //

janakañ janakādhyakṣo nikarṣan viṣamopame /
damaṃ paṇam avāpnoti bhoktā ca viṣamopame //

vipram utpāditāpatyaṃ vṛṣalyāṃ yo vahed ataḥ /
sahasraṃ damam āpnoti prasūtiḥ prathamaṃ bhavet //

bhuñjāno yasya pakvānnaṃ vipras tu vṛṣalīpateḥ /
paṇañ caturdaśāpnoti dviguṇaṃ tasya sūtake //

śrāddhaṃ tu tadgṛhe bhuktvā paṇan tāvad avāpnuyāt /
sāhasaṃ pūrvam āpnoti viśeṣāc cānimittataḥ //

anvaṣṭakām aṣṭakāṃ vā bhuñjāno vṛṣalīpateḥ /
paṇāñ caturdaśāpnoti tathā bhoktā ca māsikaṃ //

kramam apy aṣṭakādeśāt gṛhṇāno vṛṣalālayāt /
ṣaṇṇavatyarddham āpnoti bhuktvā pūrvaṃ tu tadgṛhe //

madyādīnāṃ tv abhakṣyāṇāṃ vipraḥ prāpnoti ṣoḍaśa /
dviguṇaṃ pratipīḍānāṃ matsyānāṃ āpnuyāc chataṃ //

evaṃ dviguṇatāṃ dadyāt doṣeṣv eteṣu somapāḥ /
kharāśvasūkarādīnaṃ bhakṣaṇe patitaḥ smṛtaḥ //

dārvasthiśṛṅgapāṣāṇair yas tu bhāryābhṛtiṃ dvijaḥ /
sahasraṃ damam āpnoti kurvāṇo vapanaṃ yadi //

aṅgeṣu vyaktadeśeṣu yo jāyāṃ karajair vraṇaṃ /
kartā kārayitā svāṅgair dāpyaḥ syāt prathamaṃ damaṃ //

yoṣitmukhaṃ tu bhuñjāno pītvā vāpidadaṃ dvijaḥ /
tathā bhojayitā svaṃ vā dāpyaḥ syāt pūrvasāhasaṃ //

atyarthaṃ vedayaṃś caiva brāhmaṇaḥ patito bhavet /
striyaṃ tathāśvavad gacchamś cuṃbayan guhyam eva vā //

prayatnāc chuklam utsṛjya vipraḥ pañcāśad āpnuyāt /
maithunaṃ goṣu gatvā tu tathā dāpyo bhavec chataṃ //

gacchaṃs tathājayonau tu prāpyate pūrvasāhasaṃ /
madhyamaṃ daṇḍam āpnoti vrajan māhiṣayoniṣu //

sahasraṃ damam āpnoti yonyāṃ goṣu naro vrajet /
evam eva dviguṇitā bhavanti vratacāriṣu //

pathi śrāntāya tulyāya panthā deyo 'thavāśramaṃ /
yamadātur bhaven meṣo 'deśadātāpratiśrayaḥ //

śūdrāṃ tu sevamānād dhi vipraḥ śūdrāvaraḥ smṛtaḥ /
gatopagamanād eva śūdrāyāṃ patito bhavet //

gamanād eva śūdrāyāṃ tv apatyaṃ tanmayo dvijaḥ /
mātā tu tasya śūdrasya pātityaṃ tu pracakṣate //

tasmāc chūdras tu yajñārthaṃ gṛhyārtham api vā dvijaḥ /
śuklasektari kṛṣṇāyāṃ vipro 'gnihā pratīkṣate //

dṛṣṭvāpatyaṃ tu śūdrāyāṃ prayānti tv āpadaṃ mahat /
viśo vittaṃ nayād svayaṃ vā na dvijo yadi //

śūnām api aśuddhānām ajadantaṃ suśobhanaṃ /
śūdrāgāmī dvijaḥ paśyet pitṝṇāṃ taṃ parīkṣyati //

tasmād avaśyaṃ śrāddheṣu vipraṃ tu vṛṣalīpatiṃ /
śunaś cāpi tiraskṛtya brāhmaṇān āśayed dvijaḥ //

vṛṣaḷīpatinā spṛṣṭam īkṣitaṃ bhuktamiśritaṃ /
sarvam annam abhojyaṃ syāt siddham annam idaṃ punaḥ //

apāṅktyānāṃ tv akalyāṇāṃ paṅktau tulyo 'pi ca dvijaḥ /
sasyaṃ vṛddhaṃ samādadyāt paṅkeṣu vṛṣalīpatiḥ //

janakaṃ śuḷbasaṃspṛṣṭaṃ rajatena tathaiva ca /
śakyaṃ śodhayituṃ prājñaiḥ śrāddhe spṛṣṭaṃ vinaśyati //

vipraḥ kṣatriyayā spṛṣṭas tathaivaṃ vaiśyayoṣitā /
upāyaiś śuddhim āyāti na tu śūdrāṅganāṃ gataḥ //

upekṣako yo rājā tu grāme vā vṛṣaḷīpatiṃ /
sa rājāsatpratigrāhyaḥ svārthabhyo grāma eva tu //

kaṇṭakānāṃ tu sarveṣāṃ balabhṛto hi sāhasī /
tasmāt sāhasino rājā bhraṃśadaṇḍam prakalpayet //

svalpasāhasakarttā yaḥ kālād āyakasāhasī /
atha bhavaty eva pāpam iti saṃcintya daṇḍayet //

evaṃ pañca viśād rājā kaṇṭakānāṃ samuddharet /
dharmam arthaṃ tathāyuṣyaṃ yaśo rāṣṭraṃ ca varddhate //

kaṇṭakānāṃ tu kathitaṃ nyāyena prathamena yaḥ /
caturvidhā kriyā proktā saṃsidhyati ca mārgataḥ //

kulādayo vivādasya śravaṇe 'dhikṛtāgamāt /
koṇe 'py adhigatā śāstrair brāhmaṇena vipaścitā //