યમસ્મૃતિ · અધ્યાય 2

પ્રાયશ્ચિત્તીયતાં પ્રાપ્ય યે નરાસ્ ત્વ્ અકૃતવ્રતાઃ ।
તેષાં દણ્ડં વ્રતઞ્ ચાપિ ક્રમશશ્ ચોદિતં શૃણુ ॥

સ્વયમ્ એવ તુ યઃ પાપં નિવેદ્ય વ્રતમ્ આચરેત્ ।
તસ્મિન્ દમો ન પ્રયોજ્યો વ્રતં દણ્ડશ્ ચ ગૃહ્યતે ॥

ન પાતકે ઽર્ત્થદણ્ડો ઽસ્તિ તુલ્યદોષે વિદણ્ડનમ્ ।
તત્ર વ્રતમ્ અકુર્વાણં સહસ્રં દાપયેદ્ દમં ॥

ઉપપાતકયુક્તો યો માનવો નાચરેદ્ વ્રતં ।
સદાપ્ય્ અસાહસં પૂર્વં પ્રાયશ્ચિત્તં વિશોધનં ॥

ચાષમણ્ડૂકમાર્જાર ગોધોલૂકાંશ્ ચ વાયસાન્ ।
હત્વા શતમ્ અવાપ્નોતિ વિપ્રો નકુલમ્ એવ હિ ॥

મયૂરહંસભાસાઞ્ ચ તથા શ્યેનંશ્ ચ કુક્કુટં ।
ત્રિંશત્ પણમ્ અવાપ્નોતિ તથૈવ વનબર્હિણં ॥

વિપ્રમ્ અગ્નિપરિત્યક્તં સંધ્યોપાસનવર્જિતં ।
શૂદ્રપ્રેષ્યકરઞ્ ચૈવ રાજા રાષ્ટ્રાત્ પ્રવાસયેત્ ॥

ઉત્સૃષ્ટાગ્નિસ્ તુ યો વિપ્રસ્ ત્વ્ અસ્નાતો ઽમન્ત્રતો ઽપિ વા ।
ઉપસ્થાનાર્ચનો સૂર્યં સન્ધ્યાં નોપાસતે દ્વિજઃ ॥

અકર્તા નિત્યયજ્ઞાનાં ભુઞ્જાનો વૃષલાશનં ।
જીવમાનો ઽપિ વા શસ્ત્રૈઃ પ્રત્યહં પણમ્ આપ્નુયાત્ ॥

શૂદ્રાસુ શુક્લસેક્તારં વૃષલાયાં ચ વાઞ્છકં ।
વિપ્રં સર્વસ્વમ્ આદાય લલાટે ભગમ્ અઙ્કયેત્ ॥

ભગચિહ્નં મદ્યચિહ્નં સુરાચિહ્નં લલાટકે ।
વેશ્યાસુ શુક્લસેક્તારં સર્વમ્ આદાય ભૂમિપઃ ॥

અપસ્નાતો દિવાસ્નાતઃ પરાન્નમ્ અપિ વાત્મનઃ ।
ભોક્તા નષ્ટક્રિયસ્ તસ્ય રાજ્ઞઃ સ્વાર્ત્થં પ્રચક્ષતે ॥

વિપ્રસ્યોક્તપરિત્યક્તં વૃષલાશનસેવિનઃ ।
પ્રત્યબ્દં સર્વમ્ આદાય વેદવિદ્ભ્યો નિવેદયેત્ ॥

પરીતં વોત્તરં વાસઃ અધર્મદણ્ડસાહસં ।
સ્ત્રિયમ્ એવ પ્રકુર્વાણં દ્વિગુણં દાપયેદ્ દમં ॥

બાલાન્ધરોગિવૃદ્ધાનાં ન તુ દણ્ડો વિધીયતે ।
વિસૃજ્ય તુ નરો મૂત્રં રથ્યાદૌ દોષમ્ આપ્નુયાત્ ॥

તથા પુરીષમ્ ઉદ્દિષ્ટં છર્દિશ્ ચ ન ભવેત્ પથિ ।
દ્વિગુણં દણ્ડમ્ આપ્નોતિ મૂત્રં સ્થિત્વા સમુત્સૃજેત્ ॥

માહેન્દ્રીં વારુણીઞ્ ચાપિ દિશં વીક્ષ્ય તુ મૂત્રયન્ ।
પુરીષંશ્ ચ તથા મુઞ્ચન્ દણ્ડં દ્વિગુણમ્ આવહેત્ ॥

સ્તેનઃ પિશુનવક્તા ચ સાહસી વૃષલીપતિઃ ।
ત્યક્તાવારિતા વિજ્ઞેયાઃ પઞ્ચૈતે ગ્રામકણ્ટકાઃ ॥

વિસૃષ્ટ્વાનુપરીક્ષ્યૈતાન્ રાજા રાષ્ટ્રેષુ કણ્ટકાન્ ।
અનુત્સૃષ્ટા હિ લોકસ્ય ત્વ્ અનૃતં કુર્વતે તમઃ ॥

વિષ્ટાદિપૂર્ણસંક્ષિપ્તં રક્તમાલ્યવિભૂષિતં ।
પોષિતં સ્તેનકાર્યેણ સ્તેનં રાજા નિહન્યતે ॥

શ્વપદાદિ મુખે ન્યસ્ય પરિયાપ્ય ખરાજિનં ।
પિશુનં ખરમ્ આરોપ્ય હૃતવિત્તં વિવાસયેત્ ॥

ભિત્ત્વા ગૃહાંસ્ તુ હૃત્વા સ્વં કૃત્વોપસ્કરમ્ એવ ચ ।
રાજા સાહસિકં રાષ્ટ્રાચ્ ચણ્ડાળોત્સૃષ્ટમ્ ઉત્સૃજેત્ ॥

વ્રતભઙ્ગં સુરાભાણ્ડં દ્વયં સંબધ્યતે તતઃ ।
હૃદયં વિષ્ઠયા લિપ્તં વૃષલીપતિમ્ ઉત્સૃજેત્ ॥

ભસ્મનાપિ ચ લિપ્તાઙ્ગં શવકેશાસ્થિધૂપિતં ।
ત્યક્તાગ્નિં સર્વમ્ આદાય રાજા રાષ્ટ્રાત્ પ્રવાસયેત્ ॥

શવકેશૈર્ વીજ્યમાનં તન્માલાબદ્ધશેખરં ।
દિગ્વાસં ગમયેદ્ રાજા નરં સમયલઙ્ઘિનં ॥

શૂદ્રાસૂત્પાદિતાપત્યં રાજસં બ્રાહ્મણાધમં ।
ગ્રામાદ્ બહિઃ પ્રકુર્વીત નરં સંસર્ગપાતકં ॥

તસ્યાં તુ શુક્લસેક્તારં મિશ્રિત્ય સહ સાધુભિઃ ।
ભોજયેત્ તુલ્યપઙ્ક્તૌ તુ પ્રાપ્નુયાત્ પ્રથમં દમં ॥

વિત્તં દત્તં તથામાર્ગાદ્ અધીતઞ્ ચ દ્વિજાદિભિઃ ।
જાયતે વિફલં સર્વં ભાષણાત્ પિશુનૈર્ નરૈઃ ॥

દેવબ્રહ્મસ્વયોન્યસ્ તુ છિદ્રદાતા વિલંભને ।
દેહભેદમ્ અવાપ્નોતિ વિપ્રો હૃત્વાખિલં ધનં ॥

છિદ્રપ્રદાતા સ્તેનાનાં સ્તેન એવ સ ઉચ્યતે ।
તસ્ય હૃત્વા તુ સર્વસ્વં શ્વપદં તુ મુખે ઽઙ્કયેત્ ॥

નક્તં રાત્રૌ તુ જનિતા લિઙ્ગાજ્ જાનાતિ માનવઃ ।
તથા વૈ શૂન્યવક્તારં જ્ઞાત્વા લિઙ્ગૈઃ પ્રવાસયેત્ ॥

અસત્યવાદિનં વાદે દણ્ડિત્વા સાક્ષિણં નૃપઃ ।
યશ્ છદતિ હિ પાપાનાં વિંશતિં વ્રતમ્ આદિશેત્ ॥

વ્રતચાર્યશ્ ચરન્ ભિક્ષામ્ અનિષ્ટ્વા ચ હુતાશનં ।
ભુઞ્જાનઃ પ્રાપ્નુયાત્ ગ્રાસં કાલે કાલે ત્વ્ અનાતુરઃ ॥

આચાર્યસ્ય પિતુર્ ભ્રાતુઃ શ્વશુરસ્ય નૃપસ્ય ચ ।
પ્રત્યુત્થાનં નરો ઽકુર્વન્સ્ ત્રીન્ પણાન્ દાપ્યતે દમં ॥

આસને તુ સમાસીન ઉત્તમે ઽસ્મિન્ન્ અવસ્થિતે ।
શૂદ્રષ્ ષટ્પદમ્ આપ્નોતિ ગચ્છતાપ્રસ્થિતેન તુ ॥

ઉન્માનઞ્ ચ તથામાનં વરિષ્ઠલઘુ વાગૃતે ।
દૃષ્યતે યસ્ય તસ્ય સ્વં રાજ્ઞ ઇત્ય્ એવ કલ્પયેત્ ॥

મિશ્રિતં તિલતૈલેન વિક્રીતં ઘૃતકાખ્યયા ।
વણિક્ ચતુર્ગુણં દાપ્યં તૈલં વા મિશ્રિતં ઘૃતૈઃ ॥

મરીચં ખણ્ડપાષાણૈઃ લવણઞ્ ચ તથા મૃદા ।
હિઙ્ગુઞ્ ચ વૃક્ષનિર્યાસૈઃ તથા દાપ્યશ્ ચતુર્ગુણં ॥

ધાન્યં પુલાકપાષાણૈઃ ખલુ મિશ્રિત્ય વા પુનઃ ।
વિક્રેતા તત્સમં દાપ્યો દદ્યાત્ તસ્યાપિ મિશ્રિતં ॥

તુલ્યૈર્ અતુલ્યૈર્ વા દ્રવ્યૈઃ મિશ્રીકૃત્ય તતો નૃણાં ।
દમશ્ ચતુર્ગુણઃ પ્રોક્તસ્ તેન નિત્યં સમાચરેત્ ॥

પ્રેતસમ્માર્જનં મલં કપાલં તુષમ્ એવ ચ ।
પથિ ગ્રામસ્ય વિક્ષેપ્તા દાપ્યઃ પણં ॥

ઉચ્છિષ્ટસલિલસ્રાવં ગૃહી યઃ પરિમુઞ્ચતિ ।
દ્વિગુણં દણ્ડમ્ આપ્નોતિ મોક્તા રૂપ્યે ચ દણ્ડ્યતે ॥

હત્વા કકરં દિવા તુ ત્રિપણં બ્રાહ્મણો ભવેત્ ।
શશં કૂર્મઞ્ ચ ગોધાઞ્ ચ મેષં હત્વા ચ ષોડશ ॥

ક્ષીરં ક્ષીરવિકારઞ્ ચ લવણં તૈલમ્ એવ ચ ।
લાક્ષાઞ્ ચ વિક્રયં કુર્વન્ વિપ્રઃ પ્રાપ્નોતિ મધ્યમં ॥

અપૂપમ્ અન્નં માંસઞ્ ચ સોમમ્ અસ્થિ તથા મધુ ।
ત્વચઞ્ ચ વિક્રયં કુર્વન્ પ્રાપ્નુયાન્ મધ્યમં દમં ॥

જનકઞ્ જનકાધ્યક્ષો નિકર્ષન્ વિષમોપમે ।
દમં પણમ્ અવાપ્નોતિ ભોક્તા ચ વિષમોપમે ॥

વિપ્રમ્ ઉત્પાદિતાપત્યં વૃષલ્યાં યો વહેદ્ અતઃ ।
સહસ્રં દમમ્ આપ્નોતિ પ્રસૂતિઃ પ્રથમં ભવેત્ ॥

ભુઞ્જાનો યસ્ય પક્વાન્નં વિપ્રસ્ તુ વૃષલીપતેઃ ।
પણઞ્ ચતુર્દશાપ્નોતિ દ્વિગુણં તસ્ય સૂતકે ॥

શ્રાદ્ધં તુ તદ્ગૃહે ભુક્ત્વા પણન્ તાવદ્ અવાપ્નુયાત્ ।
સાહસં પૂર્વમ્ આપ્નોતિ વિશેષાચ્ ચાનિમિત્તતઃ ॥

અન્વષ્ટકામ્ અષ્ટકાં વા ભુઞ્જાનો વૃષલીપતેઃ ।
પણાઞ્ ચતુર્દશાપ્નોતિ તથા ભોક્તા ચ માસિકં ॥

ક્રમમ્ અપ્ય્ અષ્ટકાદેશાત્ ગૃહ્ણાનો વૃષલાલયાત્ ।
ષણ્ણવત્યર્દ્ધમ્ આપ્નોતિ ભુક્ત્વા પૂર્વં તુ તદ્ગૃહે ॥

મદ્યાદીનાં ત્વ્ અભક્ષ્યાણાં વિપ્રઃ પ્રાપ્નોતિ ષોડશ ।
દ્વિગુણં પ્રતિપીડાનાં મત્સ્યાનાં આપ્નુયાચ્ છતં ॥

એવં દ્વિગુણતાં દદ્યાત્ દોષેષ્વ્ એતેષુ સોમપાઃ ।
ખરાશ્વસૂકરાદીનં ભક્ષણે પતિતઃ સ્મૃતઃ ॥

દાર્વસ્થિશૃઙ્ગપાષાણૈર્ યસ્ તુ ભાર્યાભૃતિં દ્વિજઃ ।
સહસ્રં દમમ્ આપ્નોતિ કુર્વાણો વપનં યદિ ॥

અઙ્ગેષુ વ્યક્તદેશેષુ યો જાયાં કરજૈર્ વ્રણં ।
કર્તા કારયિતા સ્વાઙ્ગૈર્ દાપ્યઃ સ્યાત્ પ્રથમં દમં ॥

યોષિત્મુખં તુ ભુઞ્જાનો પીત્વા વાપિદદં દ્વિજઃ ।
તથા ભોજયિતા સ્વં વા દાપ્યઃ સ્યાત્ પૂર્વસાહસં ॥

અત્યર્થં વેદયંશ્ ચૈવ બ્રાહ્મણઃ પતિતો ભવેત્ ।
સ્ત્રિયં તથાશ્વવદ્ ગચ્છમ્શ્ ચુંબયન્ ગુહ્યમ્ એવ વા ॥

પ્રયત્નાચ્ છુક્લમ્ ઉત્સૃજ્ય વિપ્રઃ પઞ્ચાશદ્ આપ્નુયાત્ ।
મૈથુનં ગોષુ ગત્વા તુ તથા દાપ્યો ભવેચ્ છતં ॥

ગચ્છંસ્ તથાજયોનૌ તુ પ્રાપ્યતે પૂર્વસાહસં ।
મધ્યમં દણ્ડમ્ આપ્નોતિ વ્રજન્ માહિષયોનિષુ ॥

સહસ્રં દમમ્ આપ્નોતિ યોન્યાં ગોષુ નરો વ્રજેત્ ।
એવમ્ એવ દ્વિગુણિતા ભવન્તિ વ્રતચારિષુ ॥

પથિ શ્રાન્તાય તુલ્યાય પન્થા દેયો ઽથવાશ્રમં ।
યમદાતુર્ ભવેન્ મેષો ઽદેશદાતાપ્રતિશ્રયઃ ॥

શૂદ્રાં તુ સેવમાનાદ્ ધિ વિપ્રઃ શૂદ્રાવરઃ સ્મૃતઃ ।
ગતોપગમનાદ્ એવ શૂદ્રાયાં પતિતો ભવેત્ ॥

ગમનાદ્ એવ શૂદ્રાયાં ત્વ્ અપત્યં તન્મયો દ્વિજઃ ।
માતા તુ તસ્ય શૂદ્રસ્ય પાતિત્યં તુ પ્રચક્ષતે ॥

તસ્માચ્ છૂદ્રસ્ તુ યજ્ઞાર્થં ગૃહ્યાર્થમ્ અપિ વા દ્વિજઃ ।
શુક્લસેક્તરિ કૃષ્ણાયાં વિપ્રો ઽગ્નિહા પ્રતીક્ષતે ॥

દૃષ્ટ્વાપત્યં તુ શૂદ્રાયાં પ્રયાન્તિ ત્વ્ આપદં મહત્ ।
વિશો વિત્તં નયાદ્ સ્વયં વા ન દ્વિજો યદિ ॥

શૂનામ્ અપિ અશુદ્ધાનામ્ અજદન્તં સુશોભનં ।
શૂદ્રાગામી દ્વિજઃ પશ્યેત્ પિતૄણાં તં પરીક્ષ્યતિ ॥

તસ્માદ્ અવશ્યં શ્રાદ્ધેષુ વિપ્રં તુ વૃષલીપતિં ।
શુનશ્ ચાપિ તિરસ્કૃત્ય બ્રાહ્મણાન્ આશયેદ્ દ્વિજઃ ॥

વૃષળીપતિના સ્પૃષ્ટમ્ ઈક્ષિતં ભુક્તમિશ્રિતં ।
સર્વમ્ અન્નમ્ અભોજ્યં સ્યાત્ સિદ્ધમ્ અન્નમ્ ઇદં પુનઃ ॥

અપાઙ્ક્ત્યાનાં ત્વ્ અકલ્યાણાં પઙ્ક્તૌ તુલ્યો ઽપિ ચ દ્વિજઃ ।
સસ્યં વૃદ્ધં સમાદદ્યાત્ પઙ્કેષુ વૃષલીપતિઃ ॥

જનકં શુઌબસંસ્પૃષ્ટં રજતેન તથૈવ ચ ।
શક્યં શોધયિતું પ્રાજ્ઞૈઃ શ્રાદ્ધે સ્પૃષ્ટં વિનશ્યતિ ॥

વિપ્રઃ ક્ષત્રિયયા સ્પૃષ્ટસ્ તથૈવં વૈશ્યયોષિતા ।
ઉપાયૈશ્ શુદ્ધિમ્ આયાતિ ન તુ શૂદ્રાઙ્ગનાં ગતઃ ॥

ઉપેક્ષકો યો રાજા તુ ગ્રામે વા વૃષળીપતિં ।
સ રાજાસત્પ્રતિગ્રાહ્યઃ સ્વાર્થભ્યો ગ્રામ એવ તુ ॥

કણ્ટકાનાં તુ સર્વેષાં બલભૃતો હિ સાહસી ।
તસ્માત્ સાહસિનો રાજા ભ્રંશદણ્ડમ્ પ્રકલ્પયેત્ ॥

સ્વલ્પસાહસકર્ત્તા યઃ કાલાદ્ આયકસાહસી ।
અથ ભવત્ય્ એવ પાપમ્ ઇતિ સંચિન્ત્ય દણ્ડયેત્ ॥

એવં પઞ્ચ વિશાદ્ રાજા કણ્ટકાનાં સમુદ્ધરેત્ ।
ધર્મમ્ અર્થં તથાયુષ્યં યશો રાષ્ટ્રં ચ વર્દ્ધતે ॥

કણ્ટકાનાં તુ કથિતં ન્યાયેન પ્રથમેન યઃ ।
ચતુર્વિધા ક્રિયા પ્રોક્તા સંસિધ્યતિ ચ માર્ગતઃ ॥

કુલાદયો વિવાદસ્ય શ્રવણે ઽધિકૃતાગમાત્ ।
કોણે ઽપ્ય્ અધિગતા શાસ્ત્રૈર્ બ્રાહ્મણેન વિપશ્ચિતા ॥