Vṛttaratnākara · Chapter 2
iti śrīkedārabhaṭṭaviracite vṛttaratnākare saṃjñābhidhāno nāma prathamo 'dhyāyaḥ /
dvitīyo 'dhyāyaḥ
[ āryā-prakaraṇam (1-7) ]
lakṣmaitatsapta gaṇā gopetā bhavati neha viṣame jaḥ /
ṣaṣṭho 'yaṃ nalaghū vā prathame 'rdhe niyatamāryāyāḥ
ṣaṣthe dvitīyalātparake nle mukhalācca sayatipadaniyamaḥ /
carame 'rdhe pañcake tasmādiha bhavati ṣaṣṭho laḥ
triṣvaṅkeṣu pādo dalayorādyeṣu dṛśyate yasyāḥ /
pathyeti nāma tasyāḥ prakīrtitaṃ nāgarājena
saṃlaṅghya gaṇatrayamādimaṃ śakalayordvayorbhavati pādaḥ / [saṃ(anunāsika)-laṅghya]
yasyāstāṃ piṅgalanāgo vipulāmiti samākhyāti
ubhayārdhayorjakārau dvitīyaturyau gamadhyagau tasyāḥ /
capaleti nāma tasyā prakīrtitaṃ nāgarājena
ādyaṃ dalaṃ samastaṃ bhajeya lakṣma capalāgataṃ yasyāḥ /
śeṣe pūrvajalakṣmā mukhacapalāsoditā muninā
prākpratipāditamardhe prathame prathametare ca capalāyāḥ /
lakṣmāśrayate soktā viśuddhadhībhirjaghanacapalā
[ gīti-prakaraṇam (8-11) ]
āryāorathamadaloktaṃ yadi kathamapi lakṣaṇaṃ bhavedubhayoḥ /
dalayoḥ krṭayatiśobhāṃ tāṃ gītiṃ gītavānbhujaṅgeśaḥ
āryādvitīyake 'rdhe yadgaditaṃ lakṣaṇaṃ tatsyāt /
yadyubhayorapi dalayorupagītiṃ tā munirbrūte
āryāśakaladvitayaṃ vyatyayaracitaṃ bhavedyasyāḥ /
sodgītiḥ kila gaditā tadvadyatyaṃśabhedasaṃyuktā
āryāpūrvārdhaṃ yadi guruṇaikenādhikena nidhane yuktam /
itarattadvannikhilaṃ bhavati yadīyamarddhamuditāryāgītiḥ
[ vaitālīya-prakaraṇam (12-20) ]
ṣaḍviṣame 'ṣṭau same kalāstāśca same syurno nirantarāḥ /
na samātra parāśritā kalā vaitālīye 'nte ralā guruḥ
paryante ryau tathaiva śeṣamaupacchandasikaṃ sudhībhiruktam
āpātalikā kathiteyaṃ bhādgurukāvatha pūrvavadanyat
tṛtīyayugdakṣiṇāntikā samastapādeṣu dvitīyalaḥ
udīcyavṛttirdvitīyalaḥ sakto 'greṇa bhavedayugmayoḥ
pūrveṇa yuto 'tha pañcamaḥ prācyavṛttiruditeti yugmayoḥ
yadā samāvojayugmakau pūrvayorbhavati tatpravṛttakam
asya yugmaracitā 'parāntikā
ayugbhavā cāruhāsinī
[ vaktra-prakaraṇam (21-30) ]
vaktraṃ nādyānnasau syātāmabdheryo 'nuṣṭubhi khyātam
yujorjena saridbhartuḥ pathyāvaktraṃ prakīrtitam
ojayorjena vāridhestadeva viparītādi
capalāvaktramayujornakāraśvetpayorāśeḥ
yasyā laḥ saptamo yugme sā yugmavipulā matā
sautavasyā 'khileṣvapi
bhenā 'bdhito bhādvipulā
itthamanyā raścaturthāt
no 'mbudheścennavipulā
to 'bdhestatpūrvānyā bhavet
[ mātrāsamaka-prakaraṇam (31-38) ]
dviguṇitavasuladhuracaladhṛtiriti
mātrāsamakaṃ navamo lgāntam
jo nlāvathāmbudherviślokaḥ
tadyugalādvānavāsikā syāt
bāṇāṣṭanavasu yadi laścitā
upacitrā navame parayukte
yadatītakṛtavividhalakṣmayutairmātrāsamādipādaiḥ kalitam /
aniyatavṛttaparimāṇayuktaṃ prathitaṃ jagatsu pādākulakam
vṛttasya lā vinā varṇairgā varṇā gurubhistathā /
guruvo lairdale nityaṃ pramāṇamiti niścitam
śikhiguṇitadaśalaghuracitamapagatalaghuyugalamaparamidamakhilam /
saguru śakalayugalakamapi suparighaṭitalalitapadavitati bhavati śikhā
vinimayavinihitaśakalayugalakalitapadavitativiracitaguṇanicayā /
śrutisukhakṛdiyamapi jagati ñi jaśira upagatavati sati bhavati khajā
aṣṭāvardhe gā dvayabhyastā yasyāḥ sā 'naṅgakrīḍoktā /
dalamaparamapi vasuguṇitasalilanidhilaghu kaviracitaṃ padavitati bhavati
triguṇanavalaghuraṃvasitigururitidalayugakṛtatanuratirucirā
Original text: Vṛttaratnākara · Edition: Śrī Kedāra Nātha Śarmā: Vṛttaratnākara : with a commentary of Bhaṭṭa Nārāyaṇa Bhaṭṭ and notes etc. by Vaidya Nātha Śāstrī Varakale, edited with the Maṇimayī Hindī Commentary. -- 6th ed. Varanasi : Chaukhambha Sanskrit Sansthan , 1980. (The Kashi Sanskrit Series ; 55) · Data entry Masahiro Takano · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0