વૃત્તરત્નાકર · અધ્યાય 2

ઇતિ શ્રીકેદારભટ્ટવિરચિતે વૃત્તરત્નાકરે સંજ્ઞાભિધાનો નામ પ્રથમો ઽધ્યાયઃ ।
દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ
[ આર્યા-પ્રકરણમ્ (1-7) ]
લક્ષ્મૈતત્સપ્ત ગણા ગોપેતા ભવતિ નેહ વિષમે જઃ ।
ષષ્ઠો ઽયં નલઘૂ વા પ્રથમે ઽર્ધે નિયતમાર્યાયાઃ

ષષ્થે દ્વિતીયલાત્પરકે ન્લે મુખલાચ્ચ સયતિપદનિયમઃ ।
ચરમે ઽર્ધે પઞ્ચકે તસ્માદિહ ભવતિ ષષ્ઠો લઃ

ત્રિષ્વઙ્કેષુ પાદો દલયોરાદ્યેષુ દૃશ્યતે યસ્યાઃ ।
પથ્યેતિ નામ તસ્યાઃ પ્રકીર્તિતં નાગરાજેન

સંલઙ્ઘ્ય ગણત્રયમાદિમં શકલયોર્દ્વયોર્ભવતિ પાદઃ । [સં(અનુનાસિક)-લઙ્ઘ્ય]
યસ્યાસ્તાં પિઙ્ગલનાગો વિપુલામિતિ સમાખ્યાતિ

ઉભયાર્ધયોર્જકારૌ દ્વિતીયતુર્યૌ ગમધ્યગૌ તસ્યાઃ ।
ચપલેતિ નામ તસ્યા પ્રકીર્તિતં નાગરાજેન

આદ્યં દલં સમસ્તં ભજેય લક્ષ્મ ચપલાગતં યસ્યાઃ ।
શેષે પૂર્વજલક્ષ્મા મુખચપલાસોદિતા મુનિના

પ્રાક્પ્રતિપાદિતમર્ધે પ્રથમે પ્રથમેતરે ચ ચપલાયાઃ ।
લક્ષ્માશ્રયતે સોક્તા વિશુદ્ધધીભિર્જઘનચપલા

[ ગીતિ-પ્રકરણમ્ (8-11) ]
આર્યાઓરથમદલોક્તં યદિ કથમપિ લક્ષણં ભવેદુભયોઃ ।
દલયોઃ ક્ર્ટયતિશોભાં તાં ગીતિં ગીતવાન્ભુજઙ્ગેશઃ

આર્યાદ્વિતીયકે ઽર્ધે યદ્ગદિતં લક્ષણં તત્સ્યાત્ ।
યદ્યુભયોરપિ દલયોરુપગીતિં તા મુનિર્બ્રૂતે

આર્યાશકલદ્વિતયં વ્યત્યયરચિતં ભવેદ્યસ્યાઃ ।
સોદ્ગીતિઃ કિલ ગદિતા તદ્વદ્યત્યંશભેદસંયુક્તા

આર્યાપૂર્વાર્ધં યદિ ગુરુણૈકેનાધિકેન નિધને યુક્તમ્ ।
ઇતરત્તદ્વન્નિખિલં ભવતિ યદીયમર્દ્ધમુદિતાર્યાગીતિઃ

[ વૈતાલીય-પ્રકરણમ્ (12-20) ]
ષડ્વિષમે ઽષ્ટૌ સમે કલાસ્તાશ્ચ સમે સ્યુર્નો નિરન્તરાઃ ।
ન સમાત્ર પરાશ્રિતા કલા વૈતાલીયે ઽન્તે રલા ગુરુઃ

પર્યન્તે ર્યૌ તથૈવ શેષમૌપચ્છન્દસિકં સુધીભિરુક્તમ્

આપાતલિકા કથિતેયં ભાદ્ગુરુકાવથ પૂર્વવદન્યત્

તૃતીયયુગ્દક્ષિણાન્તિકા સમસ્તપાદેષુ દ્વિતીયલઃ

ઉદીચ્યવૃત્તિર્દ્વિતીયલઃ સક્તો ઽગ્રેણ ભવેદયુગ્મયોઃ

પૂર્વેણ યુતો ઽથ પઞ્ચમઃ પ્રાચ્યવૃત્તિરુદિતેતિ યુગ્મયોઃ

યદા સમાવોજયુગ્મકૌ પૂર્વયોર્ભવતિ તત્પ્રવૃત્તકમ્

અસ્ય યુગ્મરચિતા ઽપરાન્તિકા

અયુગ્ભવા ચારુહાસિની

[ વક્ત્ર-પ્રકરણમ્ (21-30) ]
વક્ત્રં નાદ્યાન્નસૌ સ્યાતામબ્ધેર્યો ઽનુષ્ટુભિ ખ્યાતમ્

યુજોર્જેન સરિદ્ભર્તુઃ પથ્યાવક્ત્રં પ્રકીર્તિતમ્

ઓજયોર્જેન વારિધેસ્તદેવ વિપરીતાદિ

ચપલાવક્ત્રમયુજોર્નકારશ્વેત્પયોરાશેઃ

યસ્યા લઃ સપ્તમો યુગ્મે સા યુગ્મવિપુલા મતા

સૌતવસ્યા ઽખિલેષ્વપિ

ભેના ઽબ્ધિતો ભાદ્વિપુલા

ઇત્થમન્યા રશ્ચતુર્થાત્

નો ઽમ્બુધેશ્ચેન્નવિપુલા

તો ઽબ્ધેસ્તત્પૂર્વાન્યા ભવેત્

[ માત્રાસમક-પ્રકરણમ્ (31-38) ]
દ્વિગુણિતવસુલધુરચલધૃતિરિતિ

માત્રાસમકં નવમો લ્ગાન્તમ્

જો ન્લાવથામ્બુધેર્વિશ્લોકઃ

તદ્યુગલાદ્વાનવાસિકા સ્યાત્

બાણાષ્ટનવસુ યદિ લશ્ચિતા

ઉપચિત્રા નવમે પરયુક્તે

યદતીતકૃતવિવિધલક્ષ્મયુતૈર્માત્રાસમાદિપાદૈઃ કલિતમ્ ।
અનિયતવૃત્તપરિમાણયુક્તં પ્રથિતં જગત્સુ પાદાકુલકમ્

વૃત્તસ્ય લા વિના વર્ણૈર્ગા વર્ણા ગુરુભિસ્તથા ।
ગુરુવો લૈર્દલે નિત્યં પ્રમાણમિતિ નિશ્ચિતમ્

શિખિગુણિતદશલઘુરચિતમપગતલઘુયુગલમપરમિદમખિલમ્ ।
સગુરુ શકલયુગલકમપિ સુપરિઘટિતલલિતપદવિતતિ ભવતિ શિખા

વિનિમયવિનિહિતશકલયુગલકલિતપદવિતતિવિરચિતગુણનિચયા ।
શ્રુતિસુખકૃદિયમપિ જગતિ ઞિ જશિર ઉપગતવતિ સતિ ભવતિ ખજા

અષ્ટાવર્ધે ગા દ્વયભ્યસ્તા યસ્યાઃ સા ઽનઙ્ગક્રીડોક્તા ।
દલમપરમપિ વસુગુણિતસલિલનિધિલઘુ કવિરચિતં પદવિતતિ ભવતિ

ત્રિગુણનવલઘુરંવસિતિગુરુરિતિદલયુગકૃતતનુરતિરુચિરા