Viṣvaksenasaṃhitā · Chapter 2
iti śrīpāñcarātre viṣvaksenasaṃhitāyāṃ bhūparīkṣāvidhirnāma prathamo 'dhyāyaḥ ||
dvitīyo 'dhyāyaḥ
dvitīyo 'dhyāyaḥ viṣvaksenaḥ---
athātaḥsaṃpravakṣyāmi maṇḍapādikriyāṃ kramāta /
maṇḍapaścaiva kuṇḍāni sruksruvaṃ(vau?)cāṣṭamaṅgalam
toraṇaṃ caiva tannāma teṣāṃ pūjāvidhiṃ kramāt /
dvārapālapatākāśca teṣāṃ nyāsavidhiṃ kramāt
śacīpate viviktena guhyādguhyavidhiṃ kramāt /
maṇḍapaṃ pūrvadigbhāge puṣṭiśrīvardhanaṃ bhavet
sarvavighnopaśamanaṃ yāmye caiva yaśaskaram /
jayadaṃ vāruṇe bhāge dhanadaṃ cottare diśi
āgneye naiṛte vāpi vāyavyaiśā(śe?)śacīpate /
kalpayenmaṇḍapaṃ caivaṃ pūrvapūrvā garīyasī
yajamānecchayā kuryāt anyadeśe na kārayet /
maṇḍapaṃ trividhaṃ proktaṃ hīnaṃ madhyamamuttamam
hīne hīnaṃ tu kartavyaṃ madhyame madhyamaṃ punaḥ /
uttame cottamaṃ caiva maṇḍapaṃ vidhinā punaḥ
pañcottaradaśaṃ(?)vāpi daśahastamathāpi vā /
ṣoḍaśastaṃbhasaṃyuktaṃ maṇḍapaṃ kārayet kramāt
adhamaṃ tadvijānīyāt madhyamaṃ śṛṇu suvrata /
ṣoḍaśaṃ dvādaśaṃ(?)vāpi madhyamaṃ maṇḍapaṃ viduḥ
caturviṃśatihastācca viṃśaddhastāntameva vā /
uttamaṃ tadvijñānīyāt sūtrapātavidhiṃ śṛṇu
prāsādamaṇḍapādvāpi prākārāt pīṭhato 'pi vā /
ekahastaṃ dvihastaṃ vā trihastaṃ vā śacīpate
visṛjya deśikaḥ kuryāt pratiṣṭhāmaṇḍapaṃ śubham /
sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ ācāryecchānurūpataḥ
pātayedbrahmasūtraṃ tu yāvanmaṇḍapagocaram /
tribhāgīkṛtya sūtreṇa rekhāścatvāri(?)kārayet
pūrvapaścimataścaiva tathā vai dakṣiṇottaram /
trikūṭaṃ kārayitvā tu bhāgaṃ tatra tu kārayet
koṇeṣu caiva sarveṣu koṇastaṃbhān prakalpayet /
sūtrasandhiṣu sarveṣu stambhānanyān prakalpayet
maṇḍapāṅgāni sarvāṇi cānyāni tu śacīpate /
yuktyā yuktiviśeṣeṇa kārayettu yathāvidhi
caturdvārasamāyuktaṃ vitānādyairvibhūṣitam /
evaṃ tu maṇḍapaṃ kṛtvā saptāhātpūrvameva tu
maṇḍapasyānurūpeṇa madhye vediṃ tu kārayet /
āmeṣṭakābhiḥ pakvābhiḥ vedikāṃ kārayet kramāt
uttame 'pyuttamāṃ kuryānmadhyame madhyamāṃ kuru /
adhame 'pyadhamāṃ kṛtvā tanmāne puṭamānataḥ(?)
dvitākocchrāyasaṃyuktāṃ darpaṇodarasaṃnibhām /
vedikāṃ kramaśaḥ kṛtvā kuṇḍāni parikalpayet
tritālaṃ vedikāyāṃ tu dūrībhūtāni sarvaśaḥ /
catustālaṃ dvitālaṃ vā visṛjya paritaḥ kramāt
(tritālaṃ vedikāyāstu visṛjya paritaḥ kramāt /
catustālaṃ dvitālaṃ vā dūrībhūtāni savarśaḥ?) // Vis_2.21* //
kārayedvahnikuṇḍāni turyāśrādīni sādhakaḥ /
prākpūrvaṃ..................pratyaksaṃsthitamantataḥ
tasyāmāsphālayet paścādāyataṃ dakṣiṇottaram /
ekahastaṃ dvihastaṃ vā jñātvā mānaṃ tu lāñchayet
dvābhyāṃ dvābhyāmathaikaikaṃ lāñchayet koṇamatsyakam /
diksūtrāṇi kramātteṣu prasāryāsphālya yatnataḥ
caturaśrīkṛtaṃ kṣetraṃ catuṣkoṇasamaṃ śubham /
caturabhyadhikaṃ viṃśadaṅgulaṃ caturaśrakam
sūtreṇa sūtrayitvā tu kṣetraṃ tāvat khanet kṣitim /
tasyārdhaṃ vā khanitvā tu śilpinā kuśalena tu
kārayeccaturaśrādikuṇḍāni vidhivat kramāt /
tālamānena sarvatra kuṇḍāni paritaḥ kramāt
kārayeccaturaśrādi vistārāyāmatādṛśam (taḥ samam?) /
sūtreṇa sūtrayitvā tu kṣetraṃ tāvat khanet kṣitima
khātasya mekhalāḥ kāryāḥtyaktvā caivāṅgulidvayam /
prathamā sātvikī proktā dvitīyā rājasī matā
tṛtīyā tāmasī pūrvā dvādaśāṅgulamucchritā /
aṣṭāṅgulā dvitīyā tu tṛtīyā caturaṅgulā
caturaṅgulavistārāḥ sarvāḥ kāryāstu santatam /
yonirdaśāṅgulā ramyā ṣaṭcatudvaryaṅgulāgrakā
yoniryonirivā(samā?)kārā gajoṣṭhasadṛśāpi(śī tu?)vā /
kramānnimnā tu kartavyā caturaṅgulamāyatā
mūlaṃ tu tryaṅgulaṃ jñeyamagraṃ tasya ṣaḍaṅgulam /
ekahastādi(stasya?)kuṇḍasya lakṣaṇaṃ kathitaṃ tvidam
dvihaste dviguṇaṃ proktaṃ nābhiścaiva tu mekhalā /
ekamekhalakaṃ vāpi kuṇḍaṃ saṃkṣepakarmaṇi
kuṇḍārdhaṃ koṇabhāgārdhaṃ diśi cottarato bahiḥ /
pūrvapaścimato yatnāt lāñchayitvā tu madhyataḥ
sarvato bhrāmitaṃ kuṇḍamardhacandraṃ bhavet sphuṭam /
tatkuṇḍaṃ sarvasiddhyarthaṃ sarvasaṃpadvivardhanam
sarvavighnopaśamanaṃ dakṣiṇe kārayeda budhaḥ /
kuṇḍādyevaṃ(dyava?)sthitaṃ sūtraṃ koṇe yadatiricyate
tadarthaṃ diśi saṃsthāpya bhrāmitaṃ vartulaṃ bhavet /
vṛttaṃ tu paramaṃ jñeyaṃ sarvaduḥkhanivāraṇam
anāvṛṣṭibhayaṃ nāsti ativṛṣṭibhayaṃ tathā /
padmākāraṃ tu sarvatra mekhalāyāṃ tu vartulam
pratyekaikaṃ śacīnātha mekhalopari sādhakaḥ /
dvādaśaṃ vā dalaṃ likhya cāṣṭapatraṃ sakarṇikam
tatkuṇḍaṃ padmamityuktaṃ sarvaśāstraviśāradaiḥ /
brahmavṛddhikaraṃ jñeyaṃ yajñasvādhyāyavṛddhidam
tathaiva caturaśraṃ tu iti śāstrasya niścayaḥ /
trikoṇaṃ vābjakuṇḍaṃ vā sādhakecchānurūpataḥ
some tu kārayeddhīmān sarvavighnopanāśanam /
pañcatriṃśāṅgulaṃ vāpi dvādaśāṅgulameva vā
saṃgṛhyācāryataḥsūtraṃ prasāryāsphālya yatnataḥ /
naiṛte hyanile caiva lāñchayet koṇamatsyakam
tathaiva lāñchayedaindre tattrikoṇaṃ bhavecchubham /
kārayedavaṭaṃ dhīmān śilpinā kuśalena tu
tattudrūpeṇa kuṇḍeṣu mekhalāṃ paritaḥ kramāt /
kārayettu śacīnātha sādhakaḥ paramārthavit
etattrikoṇamuddiṣṭaṃ śeṣaṃ sādhāraṇaṃ bhavet /
kuṇḍapaṅktiḥ samākhyātā prakṛtistriguṇātmikā
sā yoniḥ sarvabhūtānāṃ siddhyarthaṃ tu śacīpate /
vidyāmantragaṇānāṃ tu vimukteścaiva kāraṇam
prācyāṃ śiraḥsamākhyātaṃ bāhū koṇe vyavasthitau /
aiśānyāgneyasaṃjñe tu yaṅghā vāyavyanaiṛte
udaraṃ kuṇḍamityuktaṃ yoniryonirvidhīyate /
mekhalātritayaṃ caiva guṇatrayamudāhṛtam
evaṃ saṃkṣepataḥ proktaṃ kuṇḍānāṃ lakṣaṇaṃ kramāt /
sruksruvau maṅgalāṃścaiva (lānyaṣṭau?)toraṇāni tathaiva ca
pravakṣyāmyadhunā caiva teṣāṃ lakṣaṇamucyate /
aśvatthakhadirādyairvā caturviṃśadbhi (?)raṅgulaiḥ
pratiṣṭhādyutsave caiva homārthaṃ kārayet sruvam (cam?) /
saptapañcāṅgulaṃ vāpi vistāraṃ caturaśrakam
tribhāgena bhavedgartaṃ madhye vṛttaṃ suśobhanam /
tiryagūrdhvaṃ samaṃ vāpi tadardhaṃ vā khanet sruvam (cam?)
aṅgulasya caturthāṃśaṃ vyapohyānte 'vaṭasya tu /
tasyānte mekhalāṃ samyak gartaṃ vai paritaḥ kramāt
kārayenmekhalāmekāmutsedhaṃ tu tathaiva ca /
mekhalāyāstu paritaḥ likhedabjadalākṛtim
dvādaśāṣṭadalaṃ vāpi kārayenmekhalādhare /
karṇikāṃ gartamadhye tu likhecchilpapramāṇataḥ
dalānte valayaṃ kuryāt caturaśraṃ samantataḥ /
tadaṅgulārdhavistāraṃ kalābinduvibhūṣitam
sarvālaṃkārasaṃyuktaṃ dvirekhāyuksamācaret /
dvādaśāṣṭakamevaṃ vā yathāruci lekhit kramāt
kaṇṭhaṃ tribhāgavistāraṃ sārdhāṅgulasamāyatam /
dviraṅgulāyataṃ vāpi tadagre tu mukhaṃ bhavet
caturaṅgulavistāraṃ pañcāṅgulamathāpi vā /
trikaṃ dvyaṅgulamātraṃ syānmadhye dhārāṃ suśobhanām
suṣiraṃ kaṇṭhadeśe syāt praviśecchibika(?) yathā /
dhārāyā dakṣiṇe vāme mukhe vṛttaṃ samālikhet
kaṇṭhordhve tu likhedāsyaṃ suśobhanamataḥ param /
nāsikāmukhamekaṃ vā varāhānanameva ca
vyāghragomukhameva syāt yathāruci samācaret /
srukpṛṣṭhaṃ śodhayitvā tu parito 'ṣṭadalaṃ likhet
vṛttāpādaṃ tato bāhye nyaseddvyaṅgulameva tu /
tathaiva daṇḍamūle tu padanyāsaṃ yathāvidhi
aṅguṣṭhāṅgulamānena tadvṛttāṅghriṃ samācaret /
daṇḍadvitīyamadhyānte tṛtīyasyādhare 'mbujam
aṣṭapatrasamāyuktamālikhet phalakāyutam /
ghṛtādimadhyame bhāge kārayet paritaḥ kramāt
daṇḍamūle 'bjamukulaṃ trilekhāyuksamācaret /
caturabhyadhikaṃ viṃśadaṅgulaṃ tacchacīpate
sruvaṃ tu kārayetpaścāt ānanena samanvitam /
cara(ṣa?)kaṃ dvyaṅgulaṃ vṛttaṃ kartavyaṃ tu suśobhanam
goṣpadaṃ tu yathāmagnamalpapaṅke tathā bhavet /
sruva(sruco?) mūle mukhādye ca trirekhā yavamānataḥ
kārayettu śacīnātha sā ca sruk sarvasiddhidā /
mukhāditryaṅgulaṃ hitvā tadante 'ṅghriṃ samācaret
vṛttaṃ suśobhanaṃ pṛṣṭhe taddehāṅgulamānataḥ /
tathaiva sruvamūle 'ṅghriṃ vistārāyāmatādṛśam
padmasya mukulākāraṃ sruvamūle 'tha kārayet /
parasyākṣyaṅghrihīnena(?) kārayedvātha sruksruvau
etat sruksruvamākhyātaṃ maṅgalāṣṭakamucyate /
lohajānyeva kurvīta alābhe kāṣṭhajāni ca
aśvatthaṃ vā palāśaṃ vā khadiraṃ vaṭameva vā /
pañcaviṃśāṅgulāyāmaṃ dvādaśāṅgulavistṛtam
dvyaṅgulaṃ tu ghanaṃ jñeyaṃ pīṭhaṃ tu caturaṅgulam /
tasyopari likhetpadmamaṣṭapatraṃ sakarṇikam
śaṅkhaṃ cakraṃ patākaṃ ca śrīvatsaṃ darpaṇaṃ vṛṣam /
matsyayugmaṃ ca kumbhaṃ ca maṅgalāṣṭakamiṣyate
dvādaśāṅgulamāyāmaṃ śaṅkhādīnāṃ pracakṣate /
tattadrūpānusāreṇa vistāraṃ kārayedbudhaḥ
cāmare ca mahādīpe teṣāṃ pārśveṣu kalpayet /
śaṅkhādimaṅgalānāṃ tu chatraṃ copari vinyaset
adhunā toraṇānāṃ tu vakṣyate lakṣaṇa kramāt /
aśvatthatoraṇaṃ prācyāṃ ṛgvedaścaindradaivataḥ
audumbaraṃ tathā yāmye yajuśca yamadaivatam /
nyagrodhaṃ tu pratīcyāṃ vai sāmaṃ(?)varuṇadaivatam
uttare somadaivatyaḥ plakṣaścātharvaṇo bhavet /
aśvatthaṃ vāpyabhāve tu pūrvādi caturodiśi
kalpayet svasvanāmnā tu tattadvṛkṣasvarūpakam /
saptahastasamāyuktaṃ pañcahastamathāpi vā
caturhastāyataṃ vāpi yathāruci samācaret /
tadardhaṃ paṭṭikā tiryak tritriśūlasamanvitam
śūlāyāmaṃ dvitālaṃ vā pādonaṃ vā śacīpate /
pādaśūlaṃ mayā proktaṃ nāhamekādaśāṅgulam
navāṅgulaṃ vā devendra yathāruci samācaret /
pādau tau paṭṭikā tiryak dvābhyāṃ dvāviṃśadaṅgulam
vattaṃ vā caturaśraṃ vā yuktyā kuryādyathāvidhi /
toraṇān sthāpayeddvāre svasthāne ca svavṛkṣajān
khātvā bhūmau dvitālaṃ tu maṇḍape mūlavidyayā /
athaikatālamānaṃ vā khātayedavaṭaṃ dharām
tattadgarteṣu saṃsthāpya toraṇāni yathākramam /
suśobhanaṃ tu pūrvaṃ syāt subhadraṃ nāma dakṣiṇe
subandhuṃ vāruṇe caiva suhotraṃ nāma cottare /
etatsvanāmamantreṇa pūjayeddeśikottamaḥ
kumudaḥ kumudākṣaśca prācyāṃ dauvārikau smṛtau /
dakṣiṇadvārapālākhyau puṇḍarīko 'tha vāmanaḥ
śaṅkukarṇaḥ sarpanetraḥ pratīcyāṃ dvārapālakau /
uttaradvārapālau tu sumukhaḥ supratiṣṭhitaḥ
toraṇābhyantare sthāpya yathāṣṭau ca yathādiśi /
rakte patāke pūrvasyāṃ dakṣiṇasyāṃ tu pītake
paścime 'ñjanasaṃkāśe śuklavarṇe tathottare /
kumudādyāṃśca bhūteśān dhvajeṣu parikīrtitān
evaṃ saṃkṣepataḥ proktaṃ maṇḍapādi ca sruksruvam /
patākāntaṃ śacīnātha dārusaṃgrahaṇaṃ śṛṇu
Original text: Viṣvaksenasaṃhitā · Edition: Lakshmi Narasimha Bhatta, Tirupati 1972 (Kendriya Sanskrit Vidyapeetha Series, 17) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0