વિષ્વક્સેનસંહિતા · અધ્યાય 2

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે વિષ્વક્સેનસંહિતાયાં ભૂપરીક્ષાવિધિર્નામ પ્રથમો ઽધ્યાયઃ ॥
દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ
દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ વિષ્વક્સેનઃ---
અથાતઃસંપ્રવક્ષ્યામિ મણ્ડપાદિક્રિયાં ક્રમાત ।
મણ્ડપશ્ચૈવ કુણ્ડાનિ સ્રુક્સ્રુવં(વૌ?)ચાષ્ટમઙ્ગલમ્

તોરણં ચૈવ તન્નામ તેષાં પૂજાવિધિં ક્રમાત્ ।
દ્વારપાલપતાકાશ્ચ તેષાં ન્યાસવિધિં ક્રમાત્

શચીપતે વિવિક્તેન ગુહ્યાદ્ગુહ્યવિધિં ક્રમાત્ ।
મણ્ડપં પૂર્વદિગ્ભાગે પુષ્ટિશ્રીવર્ધનં ભવેત્

સર્વવિઘ્નોપશમનં યામ્યે ચૈવ યશસ્કરમ્ ।
જયદં વારુણે ભાગે ધનદં ચોત્તરે દિશિ

આગ્નેયે નૈઋતે વાપિ વાયવ્યૈશા(શે?)શચીપતે ।
કલ્પયેન્મણ્ડપં ચૈવં પૂર્વપૂર્વા ગરીયસી

યજમાનેચ્છયા કુર્યાત્ અન્યદેશે ન કારયેત્ ।
મણ્ડપં ત્રિવિધં પ્રોક્તં હીનં મધ્યમમુત્તમમ્

હીને હીનં તુ કર્તવ્યં મધ્યમે મધ્યમં પુનઃ ।
ઉત્તમે ચોત્તમં ચૈવ મણ્ડપં વિધિના પુનઃ

પઞ્ચોત્તરદશં(?)વાપિ દશહસ્તમથાપિ વા ।
ષોડશસ્તંભસંયુક્તં મણ્ડપં કારયેત્ ક્રમાત્

અધમં તદ્વિજાનીયાત્ મધ્યમં શૃણુ સુવ્રત ।
ષોડશં દ્વાદશં(?)વાપિ મધ્યમં મણ્ડપં વિદુઃ

ચતુર્વિંશતિહસ્તાચ્ચ વિંશદ્ધસ્તાન્તમેવ વા ।
ઉત્તમં તદ્વિજ્ઞાનીયાત્ સૂત્રપાતવિધિં શૃણુ

પ્રાસાદમણ્ડપાદ્વાપિ પ્રાકારાત્ પીઠતો ઽપિ વા ।
એકહસ્તં દ્વિહસ્તં વા ત્રિહસ્તં વા શચીપતે

વિસૃજ્ય દેશિકઃ કુર્યાત્ પ્રતિષ્ઠામણ્ડપં શુભમ્ ।
સર્વલક્ષણસંયુક્તં આચાર્યેચ્છાનુરૂપતઃ

પાતયેદ્બ્રહ્મસૂત્રં તુ યાવન્મણ્ડપગોચરમ્ ।
ત્રિભાગીકૃત્ય સૂત્રેણ રેખાશ્ચત્વારિ(?)કારયેત્

પૂર્વપશ્ચિમતશ્ચૈવ તથા વૈ દક્ષિણોત્તરમ્ ।
ત્રિકૂટં કારયિત્વા તુ ભાગં તત્ર તુ કારયેત્

કોણેષુ ચૈવ સર્વેષુ કોણસ્તંભાન્ પ્રકલ્પયેત્ ।
સૂત્રસન્ધિષુ સર્વેષુ સ્તમ્ભાનન્યાન્ પ્રકલ્પયેત્

મણ્ડપાઙ્ગાનિ સર્વાણિ ચાન્યાનિ તુ શચીપતે ।
યુક્ત્યા યુક્તિવિશેષેણ કારયેત્તુ યથાવિધિ

ચતુર્દ્વારસમાયુક્તં વિતાનાદ્યૈર્વિભૂષિતમ્ ।
એવં તુ મણ્ડપં કૃત્વા સપ્તાહાત્પૂર્વમેવ તુ

મણ્ડપસ્યાનુરૂપેણ મધ્યે વેદિં તુ કારયેત્ ।
આમેષ્ટકાભિઃ પક્વાભિઃ વેદિકાં કારયેત્ ક્રમાત્

ઉત્તમે ઽપ્યુત્તમાં કુર્યાન્મધ્યમે મધ્યમાં કુરુ ।
અધમે ઽપ્યધમાં કૃત્વા તન્માને પુટમાનતઃ(?)

દ્વિતાકોચ્છ્રાયસંયુક્તાં દર્પણોદરસંનિભામ્ ।
વેદિકાં ક્રમશઃ કૃત્વા કુણ્ડાનિ પરિકલ્પયેત્

ત્રિતાલં વેદિકાયાં તુ દૂરીભૂતાનિ સર્વશઃ ।
ચતુસ્તાલં દ્વિતાલં વા વિસૃજ્ય પરિતઃ ક્રમાત્

(ત્રિતાલં વેદિકાયાસ્તુ વિસૃજ્ય પરિતઃ ક્રમાત્ ।
ચતુસ્તાલં દ્વિતાલં વા દૂરીભૂતાનિ સવર્શઃ?) ॥ વિસ્_2.21* ॥
કારયેદ્વહ્નિકુણ્ડાનિ તુર્યાશ્રાદીનિ સાધકઃ ।
પ્રાક્પૂર્વં..................પ્રત્યક્સંસ્થિતમન્તતઃ

તસ્યામાસ્ફાલયેત્ પશ્ચાદાયતં દક્ષિણોત્તરમ્ ।
એકહસ્તં દ્વિહસ્તં વા જ્ઞાત્વા માનં તુ લાઞ્છયેત્

દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યામથૈકૈકં લાઞ્છયેત્ કોણમત્સ્યકમ્ ।
દિક્સૂત્રાણિ ક્રમાત્તેષુ પ્રસાર્યાસ્ફાલ્ય યત્નતઃ

ચતુરશ્રીકૃતં ક્ષેત્રં ચતુષ્કોણસમં શુભમ્ ।
ચતુરભ્યધિકં વિંશદઙ્ગુલં ચતુરશ્રકમ્

સૂત્રેણ સૂત્રયિત્વા તુ ક્ષેત્રં તાવત્ ખનેત્ ક્ષિતિમ્ ।
તસ્યાર્ધં વા ખનિત્વા તુ શિલ્પિના કુશલેન તુ

કારયેચ્ચતુરશ્રાદિકુણ્ડાનિ વિધિવત્ ક્રમાત્ ।
તાલમાનેન સર્વત્ર કુણ્ડાનિ પરિતઃ ક્રમાત્

કારયેચ્ચતુરશ્રાદિ વિસ્તારાયામતાદૃશમ્ (તઃ સમમ્?) ।
સૂત્રેણ સૂત્રયિત્વા તુ ક્ષેત્રં તાવત્ ખનેત્ ક્ષિતિમ

ખાતસ્ય મેખલાઃ કાર્યાઃત્યક્ત્વા ચૈવાઙ્ગુલિદ્વયમ્ ।
પ્રથમા સાત્વિકી પ્રોક્તા દ્વિતીયા રાજસી મતા

તૃતીયા તામસી પૂર્વા દ્વાદશાઙ્ગુલમુચ્છ્રિતા ।
અષ્ટાઙ્ગુલા દ્વિતીયા તુ તૃતીયા ચતુરઙ્ગુલા

ચતુરઙ્ગુલવિસ્તારાઃ સર્વાઃ કાર્યાસ્તુ સન્તતમ્ ।
યોનિર્દશાઙ્ગુલા રમ્યા ષટ્ચતુદ્વર્યઙ્ગુલાગ્રકા

યોનિર્યોનિરિવા(સમા?)કારા ગજોષ્ઠસદૃશાપિ(શી તુ?)વા ।
ક્રમાન્નિમ્ના તુ કર્તવ્યા ચતુરઙ્ગુલમાયતા

મૂલં તુ ત્ર્યઙ્ગુલં જ્ઞેયમગ્રં તસ્ય ષડઙ્ગુલમ્ ।
એકહસ્તાદિ(સ્તસ્ય?)કુણ્ડસ્ય લક્ષણં કથિતં ત્વિદમ્

દ્વિહસ્તે દ્વિગુણં પ્રોક્તં નાભિશ્ચૈવ તુ મેખલા ।
એકમેખલકં વાપિ કુણ્ડં સંક્ષેપકર્મણિ

કુણ્ડાર્ધં કોણભાગાર્ધં દિશિ ચોત્તરતો બહિઃ ।
પૂર્વપશ્ચિમતો યત્નાત્ લાઞ્છયિત્વા તુ મધ્યતઃ

સર્વતો ભ્રામિતં કુણ્ડમર્ધચન્દ્રં ભવેત્ સ્ફુટમ્ ।
તત્કુણ્ડં સર્વસિદ્ધ્યર્થં સર્વસંપદ્વિવર્ધનમ્

સર્વવિઘ્નોપશમનં દક્ષિણે કારયેદ બુધઃ ।
કુણ્ડાદ્યેવં(દ્યવ?)સ્થિતં સૂત્રં કોણે યદતિરિચ્યતે

તદર્થં દિશિ સંસ્થાપ્ય ભ્રામિતં વર્તુલં ભવેત્ ।
વૃત્તં તુ પરમં જ્ઞેયં સર્વદુઃખનિવારણમ્

અનાવૃષ્ટિભયં નાસ્તિ અતિવૃષ્ટિભયં તથા ।
પદ્માકારં તુ સર્વત્ર મેખલાયાં તુ વર્તુલમ્

પ્રત્યેકૈકં શચીનાથ મેખલોપરિ સાધકઃ ।
દ્વાદશં વા દલં લિખ્ય ચાષ્ટપત્રં સકર્ણિકમ્

તત્કુણ્ડં પદ્મમિત્યુક્તં સર્વશાસ્ત્રવિશારદૈઃ ।
બ્રહ્મવૃદ્ધિકરં જ્ઞેયં યજ્ઞસ્વાધ્યાયવૃદ્ધિદમ્

તથૈવ ચતુરશ્રં તુ ઇતિ શાસ્ત્રસ્ય નિશ્ચયઃ ।
ત્રિકોણં વાબ્જકુણ્ડં વા સાધકેચ્છાનુરૂપતઃ

સોમે તુ કારયેદ્ધીમાન્ સર્વવિઘ્નોપનાશનમ્ ।
પઞ્ચત્રિંશાઙ્ગુલં વાપિ દ્વાદશાઙ્ગુલમેવ વા

સંગૃહ્યાચાર્યતઃસૂત્રં પ્રસાર્યાસ્ફાલ્ય યત્નતઃ ।
નૈઋતે હ્યનિલે ચૈવ લાઞ્છયેત્ કોણમત્સ્યકમ્

તથૈવ લાઞ્છયેદૈન્દ્રે તત્ત્રિકોણં ભવેચ્છુભમ્ ।
કારયેદવટં ધીમાન્ શિલ્પિના કુશલેન તુ

તત્તુદ્રૂપેણ કુણ્ડેષુ મેખલાં પરિતઃ ક્રમાત્ ।
કારયેત્તુ શચીનાથ સાધકઃ પરમાર્થવિત્

એતત્ત્રિકોણમુદ્દિષ્ટં શેષં સાધારણં ભવેત્ ।
કુણ્ડપઙ્ક્તિઃ સમાખ્યાતા પ્રકૃતિસ્ત્રિગુણાત્મિકા

સા યોનિઃ સર્વભૂતાનાં સિદ્ધ્યર્થં તુ શચીપતે ।
વિદ્યામન્ત્રગણાનાં તુ વિમુક્તેશ્ચૈવ કારણમ્

પ્રાચ્યાં શિરઃસમાખ્યાતં બાહૂ કોણે વ્યવસ્થિતૌ ।
ઐશાન્યાગ્નેયસંજ્ઞે તુ યઙ્ઘા વાયવ્યનૈઋતે

ઉદરં કુણ્ડમિત્યુક્તં યોનિર્યોનિર્વિધીયતે ।
મેખલાત્રિતયં ચૈવ ગુણત્રયમુદાહૃતમ્

એવં સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તં કુણ્ડાનાં લક્ષણં ક્રમાત્ ।
સ્રુક્સ્રુવૌ મઙ્ગલાંશ્ચૈવ (લાન્યષ્ટૌ?)તોરણાનિ તથૈવ ચ

પ્રવક્ષ્યામ્યધુના ચૈવ તેષાં લક્ષણમુચ્યતે ।
અશ્વત્થખદિરાદ્યૈર્વા ચતુર્વિંશદ્ભિ (?)રઙ્ગુલૈઃ

પ્રતિષ્ઠાદ્યુત્સવે ચૈવ હોમાર્થં કારયેત્ સ્રુવમ્ (ચમ્?) ।
સપ્તપઞ્ચાઙ્ગુલં વાપિ વિસ્તારં ચતુરશ્રકમ્

ત્રિભાગેન ભવેદ્ગર્તં મધ્યે વૃત્તં સુશોભનમ્ ।
તિર્યગૂર્ધ્વં સમં વાપિ તદર્ધં વા ખનેત્ સ્રુવમ્ (ચમ્?)

અઙ્ગુલસ્ય ચતુર્થાંશં વ્યપોહ્યાન્તે ઽવટસ્ય તુ ।
તસ્યાન્તે મેખલાં સમ્યક્ ગર્તં વૈ પરિતઃ ક્રમાત્

કારયેન્મેખલામેકામુત્સેધં તુ તથૈવ ચ ।
મેખલાયાસ્તુ પરિતઃ લિખેદબ્જદલાકૃતિમ્

દ્વાદશાષ્ટદલં વાપિ કારયેન્મેખલાધરે ।
કર્ણિકાં ગર્તમધ્યે તુ લિખેચ્છિલ્પપ્રમાણતઃ

દલાન્તે વલયં કુર્યાત્ ચતુરશ્રં સમન્તતઃ ।
તદઙ્ગુલાર્ધવિસ્તારં કલાબિન્દુવિભૂષિતમ્

સર્વાલંકારસંયુક્તં દ્વિરેખાયુક્સમાચરેત્ ।
દ્વાદશાષ્ટકમેવં વા યથારુચિ લેખિત્ ક્રમાત્

કણ્ઠં ત્રિભાગવિસ્તારં સાર્ધાઙ્ગુલસમાયતમ્ ।
દ્વિરઙ્ગુલાયતં વાપિ તદગ્રે તુ મુખં ભવેત્

ચતુરઙ્ગુલવિસ્તારં પઞ્ચાઙ્ગુલમથાપિ વા ।
ત્રિકં દ્વ્યઙ્ગુલમાત્રં સ્યાન્મધ્યે ધારાં સુશોભનામ્

સુષિરં કણ્ઠદેશે સ્યાત્ પ્રવિશેચ્છિબિક(?) યથા ।
ધારાયા દક્ષિણે વામે મુખે વૃત્તં સમાલિખેત્

કણ્ઠોર્ધ્વે તુ લિખેદાસ્યં સુશોભનમતઃ પરમ્ ।
નાસિકામુખમેકં વા વરાહાનનમેવ ચ

વ્યાઘ્રગોમુખમેવ સ્યાત્ યથારુચિ સમાચરેત્ ।
સ્રુક્પૃષ્ઠં શોધયિત્વા તુ પરિતો ઽષ્ટદલં લિખેત્

વૃત્તાપાદં તતો બાહ્યે ન્યસેદ્દ્વ્યઙ્ગુલમેવ તુ ।
તથૈવ દણ્ડમૂલે તુ પદન્યાસં યથાવિધિ

અઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલમાનેન તદ્વૃત્તાઙ્ઘ્રિં સમાચરેત્ ।
દણ્ડદ્વિતીયમધ્યાન્તે તૃતીયસ્યાધરે ઽમ્બુજમ્

અષ્ટપત્રસમાયુક્તમાલિખેત્ ફલકાયુતમ્ ।
ઘૃતાદિમધ્યમે ભાગે કારયેત્ પરિતઃ ક્રમાત્

દણ્ડમૂલે ઽબ્જમુકુલં ત્રિલેખાયુક્સમાચરેત્ ।
ચતુરભ્યધિકં વિંશદઙ્ગુલં તચ્છચીપતે

સ્રુવં તુ કારયેત્પશ્ચાત્ આનનેન સમન્વિતમ્ ।
ચર(ષ?)કં દ્વ્યઙ્ગુલં વૃત્તં કર્તવ્યં તુ સુશોભનમ્

ગોષ્પદં તુ યથામગ્નમલ્પપઙ્કે તથા ભવેત્ ।
સ્રુવ(સ્રુચો?) મૂલે મુખાદ્યે ચ ત્રિરેખા યવમાનતઃ

કારયેત્તુ શચીનાથ સા ચ સ્રુક્ સર્વસિદ્ધિદા ।
મુખાદિત્ર્યઙ્ગુલં હિત્વા તદન્તે ઽઙ્ઘ્રિં સમાચરેત્

વૃત્તં સુશોભનં પૃષ્ઠે તદ્દેહાઙ્ગુલમાનતઃ ।
તથૈવ સ્રુવમૂલે ઽઙ્ઘ્રિં વિસ્તારાયામતાદૃશમ્

પદ્મસ્ય મુકુલાકારં સ્રુવમૂલે ઽથ કારયેત્ ।
પરસ્યાક્ષ્યઙ્ઘ્રિહીનેન(?) કારયેદ્વાથ સ્રુક્સ્રુવૌ

એતત્ સ્રુક્સ્રુવમાખ્યાતં મઙ્ગલાષ્ટકમુચ્યતે ।
લોહજાન્યેવ કુર્વીત અલાભે કાષ્ઠજાનિ ચ

અશ્વત્થં વા પલાશં વા ખદિરં વટમેવ વા ।
પઞ્ચવિંશાઙ્ગુલાયામં દ્વાદશાઙ્ગુલવિસ્તૃતમ્

દ્વ્યઙ્ગુલં તુ ઘનં જ્ઞેયં પીઠં તુ ચતુરઙ્ગુલમ્ ।
તસ્યોપરિ લિખેત્પદ્મમષ્ટપત્રં સકર્ણિકમ્

શઙ્ખં ચક્રં પતાકં ચ શ્રીવત્સં દર્પણં વૃષમ્ ।
મત્સ્યયુગ્મં ચ કુમ્ભં ચ મઙ્ગલાષ્ટકમિષ્યતે

દ્વાદશાઙ્ગુલમાયામં શઙ્ખાદીનાં પ્રચક્ષતે ।
તત્તદ્રૂપાનુસારેણ વિસ્તારં કારયેદ્બુધઃ

ચામરે ચ મહાદીપે તેષાં પાર્શ્વેષુ કલ્પયેત્ ।
શઙ્ખાદિમઙ્ગલાનાં તુ છત્રં ચોપરિ વિન્યસેત્

અધુના તોરણાનાં તુ વક્ષ્યતે લક્ષણ ક્રમાત્ ।
અશ્વત્થતોરણં પ્રાચ્યાં ઋગ્વેદશ્ચૈન્દ્રદૈવતઃ

ઔદુમ્બરં તથા યામ્યે યજુશ્ચ યમદૈવતમ્ ।
ન્યગ્રોધં તુ પ્રતીચ્યાં વૈ સામં(?)વરુણદૈવતમ્

ઉત્તરે સોમદૈવત્યઃ પ્લક્ષશ્ચાથર્વણો ભવેત્ ।
અશ્વત્થં વાપ્યભાવે તુ પૂર્વાદિ ચતુરોદિશિ

કલ્પયેત્ સ્વસ્વનામ્ના તુ તત્તદ્વૃક્ષસ્વરૂપકમ્ ।
સપ્તહસ્તસમાયુક્તં પઞ્ચહસ્તમથાપિ વા

ચતુર્હસ્તાયતં વાપિ યથારુચિ સમાચરેત્ ।
તદર્ધં પટ્ટિકા તિર્યક્ ત્રિત્રિશૂલસમન્વિતમ્

શૂલાયામં દ્વિતાલં વા પાદોનં વા શચીપતે ।
પાદશૂલં મયા પ્રોક્તં નાહમેકાદશાઙ્ગુલમ્

નવાઙ્ગુલં વા દેવેન્દ્ર યથારુચિ સમાચરેત્ ।
પાદૌ તૌ પટ્ટિકા તિર્યક્ દ્વાભ્યાં દ્વાવિંશદઙ્ગુલમ્

વત્તં વા ચતુરશ્રં વા યુક્ત્યા કુર્યાદ્યથાવિધિ ।
તોરણાન્ સ્થાપયેદ્દ્વારે સ્વસ્થાને ચ સ્વવૃક્ષજાન્

ખાત્વા ભૂમૌ દ્વિતાલં તુ મણ્ડપે મૂલવિદ્યયા ।
અથૈકતાલમાનં વા ખાતયેદવટં ધરામ્

તત્તદ્ગર્તેષુ સંસ્થાપ્ય તોરણાનિ યથાક્રમમ્ ।
સુશોભનં તુ પૂર્વં સ્યાત્ સુભદ્રં નામ દક્ષિણે

સુબન્ધું વારુણે ચૈવ સુહોત્રં નામ ચોત્તરે ।
એતત્સ્વનામમન્ત્રેણ પૂજયેદ્દેશિકોત્તમઃ

કુમુદઃ કુમુદાક્ષશ્ચ પ્રાચ્યાં દૌવારિકૌ સ્મૃતૌ ।
દક્ષિણદ્વારપાલાખ્યૌ પુણ્ડરીકો ઽથ વામનઃ

શઙ્કુકર્ણઃ સર્પનેત્રઃ પ્રતીચ્યાં દ્વારપાલકૌ ।
ઉત્તરદ્વારપાલૌ તુ સુમુખઃ સુપ્રતિષ્ઠિતઃ

તોરણાભ્યન્તરે સ્થાપ્ય યથાષ્ટૌ ચ યથાદિશિ ।
રક્તે પતાકે પૂર્વસ્યાં દક્ષિણસ્યાં તુ પીતકે

પશ્ચિમે ઽઞ્જનસંકાશે શુક્લવર્ણે તથોત્તરે ।
કુમુદાદ્યાંશ્ચ ભૂતેશાન્ ધ્વજેષુ પરિકીર્તિતાન્

એવં સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તં મણ્ડપાદિ ચ સ્રુક્સ્રુવમ્ ।
પતાકાન્તં શચીનાથ દારુસંગ્રહણં શૃણુ