Viṣṇupurāṇa (critical edition) · Chapter 5.7

ekadā tu vinā rāmaṃ kṛṣṇo vṛndāvanaṃ yayau
vicacāra vṛto gopair vanyapuṣpasragujjvalaḥ //

sa jagāmātha kālindīṃ lolakallolaśālinīm
tīrasaṃlagnaphenaughair hasantīm iva sarvataḥ //

tasyāṃ cātimahābhīmaṃ viṣāgnisṛtavāriṇam
hradaṃ kāliyanāgasya dadṛśe 'tīva bhīṣaṇam //

viṣāgninā visaratā dagdhatīramahātarum
vātāhatāmbuvikṣepa sparśadagdhavihaṃgamam //

tam atīva mahāraudraṃ mṛtyuvaktram ivāparam
vilokya cintayām āsa bhagavān madhusūdanaḥ //

asmin vasati duṣṭātmā kāliyo 'sau viṣāyudhaḥ
yo mayā nirjitas tyaktvā duṣṭo naṣṭaḥ payonidhim //

teneyaṃ dūṣitā sarvā yamunā sāgarāṅganā
na narair godhanair vāpi tṛṣārtair upabhujyate //

tad asya nāgarājasya kartavyo nigraho mayā
ciram atra sukhaṃ yena careyur vrajavāsinaḥ //

etadarthaṃ nṛloke 'sminn avatāro mayā kṛtaḥ
yad eṣām utpathasthānāṃ kāryā śāntir durātmanām //

tad etan nātidūrasthaṃ kadambam uruśākhinam
adhiruhyotpatiṣyāmi hrade 'sminn anilāśinaḥ //

itthaṃ vicintya baddhvā ca gāḍhaṃ parikaraṃ tataḥ
nipapāta hrade tatra sarparājasya vegitaḥ //

tenāpi patatā tatra kṣobhitaḥ sa mahāhradaḥ
atyarthaṃ dūrajātāṃs tu tān asiñcan mahīruhān //

te hi duṣṭaviṣajvālā taptāmbupavanokṣitāḥ
jajvaluḥ pādapāḥ sadyo jvālāvyāptadigantarāḥ //

āsphoṭayām āsa tadā kṛṣṇo nāgahrade bhujam
tacchabdaśravaṇāc cāśu nāgarājo 'bhyupāgamat //

ātāmranayanaḥ kopād viṣajvālākulaiḥ phaṇaiḥ
vṛto mahāviṣaiś cānyair uragair anilāśibhiḥ //

nāgapatnyaś ca śataśo hārihāropaśobhitāḥ
prakampitatanukṣepa calatkuṇḍalakāntayaḥ //

tataḥ praveśitaḥ sarpaiḥ sa kṛṣṇo bhogabandhanam
dadaṃśuś cāpi te kṛṣṇaṃ viṣajvālāvilair mukhaiḥ //

taṃ tatra patitaṃ dṛṣṭvā sarpabhoganipīḍitam
gopā vrajam upāgamya cukruśuḥ śokalālasāḥ //

eṣa mohaṃ gataḥ kṛṣṇo magnau vai kāliye hrade
bhakṣyate sarparājena tad āgacchata paśyata //

tac chrutvā te tadā gopā vajrapātopamaṃ vacaḥ
gopyaś ca tvaritā jagmur yaśodāpramukhā hradam //

hā hā kvāsāv iti jano gopīnām ativihvalaḥ
yaśodayā samaṃ bhrānto drutaṃ praskhalitaṃ yayau //

nandagopaś ca gopāś ca rāmaś cādbhutavikramaḥ
tvaritaṃ yamunāṃ jagmuḥ kṛṣṇadarśanalālasāḥ //

dadṛśuś cāpi te tatra sarparājavaśaṃ gatam
niṣprayatnakṛtaṃ kṛṣṇaṃ sarpabhogena veṣṭitam //

nandagopaś ca niśceṣṭo nyasya putramukhe dṛśam
yaśodā ca mahābhāgā babhūva munisattama //

gopyas tv anyā rudantyaś ca dadṛśuḥ śokakātarāḥ
procuś ca keśavaṃ prītyā bhayakātaryagadgadam //

sarvā yaśodayā sārdhaṃ viśāmo 'tra mahāhrade
nāgarājasya no gantum asmākaṃ yujyate vraje //

divasaḥ ko vinā sūryaṃ vinā candreṇa kā niśā
vinā vṛṣeṇa kā gāvo vinā kṛṣṇena ko vrajaḥ //

vinākṛtā na yāsyāmaḥ kṛṣṇenānena gokulam
araṇyaṃ nātisevyaṃ ca vārihīnaṃ yathā saraḥ //

yatra nendīvaradala prakhyakāntir ayaṃ hariḥ //

kenāyaṃ mānuṣo jāto na ca mānuṣaceṣṭitaḥ //

tenāpi martyavāsena ratir astīti vismayaḥ //

utphullapaṅkajadala spaṣṭakāntivilocanam
apaśyanto hariṃ dīnāḥ kathaṃ goṣṭhe bhaviṣyatha //

atyarthamadhurālāpa hṛtāśeṣamanodhanam
na vinā puṇḍarīkākṣaṃ yāsyāmo nandagokulam //

bhogenāveṣṭitasyāpi sarparājena paśyata
smitaśobhimukhaṃ gopyaḥ kṛṣṇasyāsmadvilokane //

iti gopīvacaḥ śrutvā rauhiṇeyo mahābalaḥ
gopāṃś ca trāsavidhurān vilokya stimitekṣaṇaḥ //

nandaṃ ca dīnam atyarthaṃ nyastadṛṣṭiṃ sutānane
mūrcchākulāṃ yaśodāṃ ca kṛṣṇamāhātmyasaṃjñayā //

kimarthaṃ devadeveśa bhāvo 'yaṃ mānuṣas tvayā
vyajyate 'tyantam ātmānaṃ kim anantaṃ na vetsi yat //

tvam asya jagato nābhir arāṇām iva saṃśrayaḥ
kartāpahartā pātā ca trailokye tvaṃ trayīmayaḥ //

sendrarudrāśvivasubhir ādityair marudagnibhiḥ
cintyase tvam acintyātman samastaiś caiva yogibhiḥ //

jagatyarthe jagannātha bhārāvataraṇecchayā
avatīrṇo 'tra martyeṣu tavāṃśaś cāham agrajaḥ //

manuṣyalīlāṃ bhagavan bhajatā bhavatā surāḥ
viḍambayantas tvallīlāṃ sarva eva sadāsate //

avatārya bhavān pūrvaṃ gokule 'tra surāṅganāḥ
krīḍārtham ātmanaḥ paścād avatīrṇo 'si śāśvata //

atrāvatīrṇayoḥ kṛṣṇa gopā eva hi bāndhavāḥ
gopyaś ca sīdataḥ kasmāt tvaṃ bandhūn samupekṣase //

darśito mānuṣo bhāvo darśitaṃ bālacāpalam
tad ayaṃ damyatāṃ kṛṣṇa duṣṭātmā daśanāyudhaḥ //

iti saṃsmāritaḥ kṛṣṇaḥ smitabhinnauṣṭhasaṃpuṭaḥ
āsphoṭya mocayām āsa svadehaṃ bhogabandhanāt //

ānamya cāpi hastābhyām ubhābhyāṃ madhyamaṃ phaṇam
āruhyābhugnaśirasi prananartoruvikramaḥ //

vraṇāḥ phaṇe 'bhavaṃś cāsya kṛṣṇasyāṅghrinikuṭṭanaiḥ
yatronnatiṃ ca kurute nanāmāsya tataḥ śiraḥ //

mūrcchām upāyayau bhrāntyā nāgaḥ kṛṣṇasya recakaiḥ
daṇḍapātanipātena vavāma rudhiraṃ bahu //

taṃ nirbhugnaśirogrīvam āsyebhyaḥ srutaśoṇitam
vilokya śaraṇaṃ jagmus tatpatnyo madhusūdanam //

jñāto 'si devadeveśa sarveśas tvam anuttamaḥ
paraṃ jyotir acintyaṃ yat tadaṃśaḥ parameśvaraḥ //

na samarthāḥ surāḥ stotuṃ yam ananyabhavaṃ prabhum
svarūpavarṇanaṃ tasya kathaṃ yoṣit kariṣyati //

yasyākhilaṃ mahīvyoma jalāgnipavanātmakam
brahmāṇḍam alpakāṃśāṃśaḥ stoṣyāmas taṃ kathaṃ vayam //

yatanto na vidur nityaṃ yatsvarūpam ayoginaḥ
paramārtham aṇor alpaṃ sthūlāt sthūlaṃ natāḥ sma tam //

na yasya janmane dhātā yasya nāntāya cāntakaḥ
sthitikartā na cānyo 'sti yasya tasmai namaḥ sadā //

kopaḥ svalpo 'pi te nāsti sthitipālanam eva te
kāraṇaṃ kāliyasyāsya damane śrūyatām ataḥ //

striyo 'nukampyāḥ sādhūnāṃ mūḍhā dīnāś ca jantavaḥ
yatas tato 'sya dīnasya kṣamyatāṃ kṣamatāṃ vara //

samastajagadādhāro bhavān alpabalaḥ phaṇī
tvatpādapīḍito jahyān muhūrtārdhena jīvitam //

kva pannago 'lpavīryo 'yaṃ kva bhavān bhuvanāśrayaḥ
prītidveṣau samotkṛṣṭa gocarau ca yato 'vyaya //

tataḥ kuru jagatsvāmin prasādam avasīdataḥ
prāṇāṃs tyajati nāgo 'yaṃ bhartṛbhikṣā pradīyatām //

vedāntavedya deveśa duṣṭadaityanibarhaṇa //

ity ukte tābhir āśvasya klāntadeho 'pi pannagaḥ
prasīda deva deveti prāha vākyaṃ śanaiḥ śanaiḥ //

tavāṣṭaguṇam aiśvaryaṃ nātha svābhāvikaṃ param
nirastātiśayaṃ yasya tasya stoṣyāmi kiṃ nv aham //

tvaṃ paras tvaṃ parasyādyaḥ paraṃ tvattaḥ parātmakam
parasmāt paramo yas tvaṃ tasya stoṣyāmi kiṃ nv aham //

yasmād brahmā ca rudraś ca candrendramarudaśvinaḥ
vasavaś ca sahādityais tasya stoṣyāmi kiṃ nv aham //

ekāvayavasūkṣmāṃśo yasyaitad akhilaṃ jagat
kalpanāvayavāṃśasya taṃ stoṣyāmi kathaṃ tv aham //

nāgapatnībhir evaṃ vai stūyamānasya kāliyaḥ //

stotreṇa praṇipatyocet kṛtvā karatalāñjalim //

namas te nātha bhagavan pītavastrācyuteśvara //

prasīda me jagannātha na jñātaṃ kiṃ mayā prabho //

sadasadrūpiṇo yasya brahmādyās tridaśottamāḥ
paramārthaṃ na jānanti tasya stoṣyāmi kiṃ nv aham //

brahmādyair arcyate divyair yaś ca puṣpānulepanaiḥ
nandanādisamudbhūtaiḥ so 'rcyate vā kathaṃ mayā //

yasyāvatārarūpāṇi devarājaḥ sadārcati
na vetti paramaṃ rūpaṃ so 'rcyate vā kathaṃ mayā //

viṣayebhyaḥ samāhṛtya sarvākṣāṇi ca yoginaḥ
yam arcayanti dhyānena so 'rcyate vā kathaṃ mayā //

hṛdi saṃkalpya yad rūpaṃ dhyānenārcanti yoginaḥ
bhāvapuṣpādibhir nāthaḥ so 'rcyate vā kathaṃ mayā //

so 'haṃ te devadeveśa nārcanādau stutau na ca
sāmarthyavān kṛpāmātra manovṛttiḥ prasīda me //

sarpajātir iyaṃ krūrā yasyāṃ jāto 'smi keśava
tatsvabhāvo 'yam atrāsti nāparādho mamācyuta //

sṛjyate bhavatā sarvaṃ tathā saṃhrīyate jagat
jātirūpasvabhāvāś ca sṛjyante sṛjatā tvayā //

yathāhaṃ bhavatā sṛṣṭo jātyā rūpeṇa ceśvara
svabhāvena ca saṃyuktas tathedaṃ ceṣṭitaṃ mayā //

yady anyathā pravarteyaṃ devadeva tato mayi
nyāyyo daṇḍanipāto vai tavaiva vacanaṃ yathā //

tathāpi yaj jagatsvāmī daṇḍaṃ pātitavān mayi
sa soḍho 'yaṃ varaṃ daṇḍas tvatto nānyatra me varaḥ //

hatavīryo hataviṣo damito 'haṃ tvayācyuta
jīvitaṃ dīyatām ekam ājñāpaya karomi kim //

nātra stheyaṃ tvayā sarpa kadācid yamunājale
sabhṛtyaparivāras tvaṃ samudrasalilaṃ vraja //

matpadāni ca te sarpa dṛṣṭvā mūrdhani sāgare
garuḍaḥ pannagaripus tvayi na prahariṣyati //

ity uktvā sarparājānaṃ mumoca bhagavān hariḥ
praṇamya so 'pi kṛṣṇāya jagāma payasāṃ nidhim //

paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ sabhṛtyāpatyabāndhavaḥ
samastabhāryāsahitaḥ parityajya svakaṃ hradam //

gate sarpe pariṣvajya mṛtaṃ punar ivāgatam
gopā mūrdhani govindaṃ siṣicur netrajair jalaiḥ //

kṛṣṇam akliṣṭakarmāṇam anye vismitacetasaḥ
tuṣṭuvur muditā gopā dṛṣṭvā śivajalāṃ nadīm //

gīyamānaḥ sa gopībhiś caritaiś cāruceṣṭitaḥ //

sahito baladevena nandena ca yaśodayā //

saṃstūyamāno gopaiś ca kṛṣṇo vrajam upāgamat //