વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 5.7

એકદા તુ વિના રામં કૃષ્ણો વૃન્દાવનં યયૌ
વિચચાર વૃતો ગોપૈર્ વન્યપુષ્પસ્રગુજ્જ્વલઃ ॥

સ જગામાથ કાલિન્દીં લોલકલ્લોલશાલિનીમ્
તીરસંલગ્નફેનૌઘૈર્ હસન્તીમ્ ઇવ સર્વતઃ ॥

તસ્યાં ચાતિમહાભીમં વિષાગ્નિસૃતવારિણમ્
હ્રદં કાલિયનાગસ્ય દદૃશે ઽતીવ ભીષણમ્ ॥

વિષાગ્નિના વિસરતા દગ્ધતીરમહાતરુમ્
વાતાહતામ્બુવિક્ષેપ સ્પર્શદગ્ધવિહંગમમ્ ॥

તમ્ અતીવ મહારૌદ્રં મૃત્યુવક્ત્રમ્ ઇવાપરમ્
વિલોક્ય ચિન્તયામ્ આસ ભગવાન્ મધુસૂદનઃ ॥

અસ્મિન્ વસતિ દુષ્ટાત્મા કાલિયો ઽસૌ વિષાયુધઃ
યો મયા નિર્જિતસ્ ત્યક્ત્વા દુષ્ટો નષ્ટઃ પયોનિધિમ્ ॥

તેનેયં દૂષિતા સર્વા યમુના સાગરાઙ્ગના
ન નરૈર્ ગોધનૈર્ વાપિ તૃષાર્તૈર્ ઉપભુજ્યતે ॥

તદ્ અસ્ય નાગરાજસ્ય કર્તવ્યો નિગ્રહો મયા
ચિરમ્ અત્ર સુખં યેન ચરેયુર્ વ્રજવાસિનઃ ॥

એતદર્થં નૃલોકે ઽસ્મિન્ન્ અવતારો મયા કૃતઃ
યદ્ એષામ્ ઉત્પથસ્થાનાં કાર્યા શાન્તિર્ દુરાત્મનામ્ ॥

તદ્ એતન્ નાતિદૂરસ્થં કદમ્બમ્ ઉરુશાખિનમ્
અધિરુહ્યોત્પતિષ્યામિ હ્રદે ઽસ્મિન્ન્ અનિલાશિનઃ ॥

ઇત્થં વિચિન્ત્ય બદ્ધ્વા ચ ગાઢં પરિકરં તતઃ
નિપપાત હ્રદે તત્ર સર્પરાજસ્ય વેગિતઃ ॥

તેનાપિ પતતા તત્ર ક્ષોભિતઃ સ મહાહ્રદઃ
અત્યર્થં દૂરજાતાંસ્ તુ તાન્ અસિઞ્ચન્ મહીરુહાન્ ॥

તે હિ દુષ્ટવિષજ્વાલા તપ્તામ્બુપવનોક્ષિતાઃ
જજ્વલુઃ પાદપાઃ સદ્યો જ્વાલાવ્યાપ્તદિગન્તરાઃ ॥

આસ્ફોટયામ્ આસ તદા કૃષ્ણો નાગહ્રદે ભુજમ્
તચ્છબ્દશ્રવણાચ્ ચાશુ નાગરાજો ઽભ્યુપાગમત્ ॥

આતામ્રનયનઃ કોપાદ્ વિષજ્વાલાકુલૈઃ ફણૈઃ
વૃતો મહાવિષૈશ્ ચાન્યૈર્ ઉરગૈર્ અનિલાશિભિઃ ॥

નાગપત્ન્યશ્ ચ શતશો હારિહારોપશોભિતાઃ
પ્રકમ્પિતતનુક્ષેપ ચલત્કુણ્ડલકાન્તયઃ ॥

તતઃ પ્રવેશિતઃ સર્પૈઃ સ કૃષ્ણો ભોગબન્ધનમ્
દદંશુશ્ ચાપિ તે કૃષ્ણં વિષજ્વાલાવિલૈર્ મુખૈઃ ॥

તં તત્ર પતિતં દૃષ્ટ્વા સર્પભોગનિપીડિતમ્
ગોપા વ્રજમ્ ઉપાગમ્ય ચુક્રુશુઃ શોકલાલસાઃ ॥

એષ મોહં ગતઃ કૃષ્ણો મગ્નૌ વૈ કાલિયે હ્રદે
ભક્ષ્યતે સર્પરાજેન તદ્ આગચ્છત પશ્યત ॥

તચ્ છ્રુત્વા તે તદા ગોપા વજ્રપાતોપમં વચઃ
ગોપ્યશ્ ચ ત્વરિતા જગ્મુર્ યશોદાપ્રમુખા હ્રદમ્ ॥

હા હા ક્વાસાવ્ ઇતિ જનો ગોપીનામ્ અતિવિહ્વલઃ
યશોદયા સમં ભ્રાન્તો દ્રુતં પ્રસ્ખલિતં યયૌ ॥

નન્દગોપશ્ ચ ગોપાશ્ ચ રામશ્ ચાદ્ભુતવિક્રમઃ
ત્વરિતં યમુનાં જગ્મુઃ કૃષ્ણદર્શનલાલસાઃ ॥

દદૃશુશ્ ચાપિ તે તત્ર સર્પરાજવશં ગતમ્
નિષ્પ્રયત્નકૃતં કૃષ્ણં સર્પભોગેન વેષ્ટિતમ્ ॥

નન્દગોપશ્ ચ નિશ્ચેષ્ટો ન્યસ્ય પુત્રમુખે દૃશમ્
યશોદા ચ મહાભાગા બભૂવ મુનિસત્તમ ॥

ગોપ્યસ્ ત્વ્ અન્યા રુદન્ત્યશ્ ચ દદૃશુઃ શોકકાતરાઃ
પ્રોચુશ્ ચ કેશવં પ્રીત્યા ભયકાતર્યગદ્ગદમ્ ॥

સર્વા યશોદયા સાર્ધં વિશામો ઽત્ર મહાહ્રદે
નાગરાજસ્ય નો ગન્તુમ્ અસ્માકં યુજ્યતે વ્રજે ॥

દિવસઃ કો વિના સૂર્યં વિના ચન્દ્રેણ કા નિશા
વિના વૃષેણ કા ગાવો વિના કૃષ્ણેન કો વ્રજઃ ॥

વિનાકૃતા ન યાસ્યામઃ કૃષ્ણેનાનેન ગોકુલમ્
અરણ્યં નાતિસેવ્યં ચ વારિહીનં યથા સરઃ ॥

યત્ર નેન્દીવરદલ પ્રખ્યકાન્તિર્ અયં હરિઃ ॥

કેનાયં માનુષો જાતો ન ચ માનુષચેષ્ટિતઃ ॥

તેનાપિ મર્ત્યવાસેન રતિર્ અસ્તીતિ વિસ્મયઃ ॥

ઉત્ફુલ્લપઙ્કજદલ સ્પષ્ટકાન્તિવિલોચનમ્
અપશ્યન્તો હરિં દીનાઃ કથં ગોષ્ઠે ભવિષ્યથ ॥

અત્યર્થમધુરાલાપ હૃતાશેષમનોધનમ્
ન વિના પુણ્ડરીકાક્ષં યાસ્યામો નન્દગોકુલમ્ ॥

ભોગેનાવેષ્ટિતસ્યાપિ સર્પરાજેન પશ્યત
સ્મિતશોભિમુખં ગોપ્યઃ કૃષ્ણસ્યાસ્મદ્વિલોકને ॥

ઇતિ ગોપીવચઃ શ્રુત્વા રૌહિણેયો મહાબલઃ
ગોપાંશ્ ચ ત્રાસવિધુરાન્ વિલોક્ય સ્તિમિતેક્ષણઃ ॥

નન્દં ચ દીનમ્ અત્યર્થં ન્યસ્તદૃષ્ટિં સુતાનને
મૂર્ચ્છાકુલાં યશોદાં ચ કૃષ્ણમાહાત્મ્યસંજ્ઞયા ॥

કિમર્થં દેવદેવેશ ભાવો ઽયં માનુષસ્ ત્વયા
વ્યજ્યતે ઽત્યન્તમ્ આત્માનં કિમ્ અનન્તં ન વેત્સિ યત્ ॥

ત્વમ્ અસ્ય જગતો નાભિર્ અરાણામ્ ઇવ સંશ્રયઃ
કર્તાપહર્તા પાતા ચ ત્રૈલોક્યે ત્વં ત્રયીમયઃ ॥

સેન્દ્રરુદ્રાશ્વિવસુભિર્ આદિત્યૈર્ મરુદગ્નિભિઃ
ચિન્ત્યસે ત્વમ્ અચિન્ત્યાત્મન્ સમસ્તૈશ્ ચૈવ યોગિભિઃ ॥

જગત્યર્થે જગન્નાથ ભારાવતરણેચ્છયા
અવતીર્ણો ઽત્ર મર્ત્યેષુ તવાંશશ્ ચાહમ્ અગ્રજઃ ॥

મનુષ્યલીલાં ભગવન્ ભજતા ભવતા સુરાઃ
વિડમ્બયન્તસ્ ત્વલ્લીલાં સર્વ એવ સદાસતે ॥

અવતાર્ય ભવાન્ પૂર્વં ગોકુલે ઽત્ર સુરાઙ્ગનાઃ
ક્રીડાર્થમ્ આત્મનઃ પશ્ચાદ્ અવતીર્ણો ઽસિ શાશ્વત ॥

અત્રાવતીર્ણયોઃ કૃષ્ણ ગોપા એવ હિ બાન્ધવાઃ
ગોપ્યશ્ ચ સીદતઃ કસ્માત્ ત્વં બન્ધૂન્ સમુપેક્ષસે ॥

દર્શિતો માનુષો ભાવો દર્શિતં બાલચાપલમ્
તદ્ અયં દમ્યતાં કૃષ્ણ દુષ્ટાત્મા દશનાયુધઃ ॥

ઇતિ સંસ્મારિતઃ કૃષ્ણઃ સ્મિતભિન્નૌષ્ઠસંપુટઃ
આસ્ફોટ્ય મોચયામ્ આસ સ્વદેહં ભોગબન્ધનાત્ ॥

આનમ્ય ચાપિ હસ્તાભ્યામ્ ઉભાભ્યાં મધ્યમં ફણમ્
આરુહ્યાભુગ્નશિરસિ પ્રનનર્તોરુવિક્રમઃ ॥

વ્રણાઃ ફણે ઽભવંશ્ ચાસ્ય કૃષ્ણસ્યાઙ્ઘ્રિનિકુટ્ટનૈઃ
યત્રોન્નતિં ચ કુરુતે નનામાસ્ય તતઃ શિરઃ ॥

મૂર્ચ્છામ્ ઉપાયયૌ ભ્રાન્ત્યા નાગઃ કૃષ્ણસ્ય રેચકૈઃ
દણ્ડપાતનિપાતેન વવામ રુધિરં બહુ ॥

તં નિર્ભુગ્નશિરોગ્રીવમ્ આસ્યેભ્યઃ સ્રુતશોણિતમ્
વિલોક્ય શરણં જગ્મુસ્ તત્પત્ન્યો મધુસૂદનમ્ ॥

જ્ઞાતો ઽસિ દેવદેવેશ સર્વેશસ્ ત્વમ્ અનુત્તમઃ
પરં જ્યોતિર્ અચિન્ત્યં યત્ તદંશઃ પરમેશ્વરઃ ॥

ન સમર્થાઃ સુરાઃ સ્તોતું યમ્ અનન્યભવં પ્રભુમ્
સ્વરૂપવર્ણનં તસ્ય કથં યોષિત્ કરિષ્યતિ ॥

યસ્યાખિલં મહીવ્યોમ જલાગ્નિપવનાત્મકમ્
બ્રહ્માણ્ડમ્ અલ્પકાંશાંશઃ સ્તોષ્યામસ્ તં કથં વયમ્ ॥

યતન્તો ન વિદુર્ નિત્યં યત્સ્વરૂપમ્ અયોગિનઃ
પરમાર્થમ્ અણોર્ અલ્પં સ્થૂલાત્ સ્થૂલં નતાઃ સ્મ તમ્ ॥

ન યસ્ય જન્મને ધાતા યસ્ય નાન્તાય ચાન્તકઃ
સ્થિતિકર્તા ન ચાન્યો ઽસ્તિ યસ્ય તસ્મૈ નમઃ સદા ॥

કોપઃ સ્વલ્પો ઽપિ તે નાસ્તિ સ્થિતિપાલનમ્ એવ તે
કારણં કાલિયસ્યાસ્ય દમને શ્રૂયતામ્ અતઃ ॥

સ્ત્રિયો ઽનુકમ્પ્યાઃ સાધૂનાં મૂઢા દીનાશ્ ચ જન્તવઃ
યતસ્ તતો ઽસ્ય દીનસ્ય ક્ષમ્યતાં ક્ષમતાં વર ॥

સમસ્તજગદાધારો ભવાન્ અલ્પબલઃ ફણી
ત્વત્પાદપીડિતો જહ્યાન્ મુહૂર્તાર્ધેન જીવિતમ્ ॥

ક્વ પન્નગો ઽલ્પવીર્યો ઽયં ક્વ ભવાન્ ભુવનાશ્રયઃ
પ્રીતિદ્વેષૌ સમોત્કૃષ્ટ ગોચરૌ ચ યતો ઽવ્યય ॥

તતઃ કુરુ જગત્સ્વામિન્ પ્રસાદમ્ અવસીદતઃ
પ્રાણાંસ્ ત્યજતિ નાગો ઽયં ભર્તૃભિક્ષા પ્રદીયતામ્ ॥

વેદાન્તવેદ્ય દેવેશ દુષ્ટદૈત્યનિબર્હણ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તે તાભિર્ આશ્વસ્ય ક્લાન્તદેહો ઽપિ પન્નગઃ
પ્રસીદ દેવ દેવેતિ પ્રાહ વાક્યં શનૈઃ શનૈઃ ॥

તવાષ્ટગુણમ્ ઐશ્વર્યં નાથ સ્વાભાવિકં પરમ્
નિરસ્તાતિશયં યસ્ય તસ્ય સ્તોષ્યામિ કિં ન્વ્ અહમ્ ॥

ત્વં પરસ્ ત્વં પરસ્યાદ્યઃ પરં ત્વત્તઃ પરાત્મકમ્
પરસ્માત્ પરમો યસ્ ત્વં તસ્ય સ્તોષ્યામિ કિં ન્વ્ અહમ્ ॥

યસ્માદ્ બ્રહ્મા ચ રુદ્રશ્ ચ ચન્દ્રેન્દ્રમરુદશ્વિનઃ
વસવશ્ ચ સહાદિત્યૈસ્ તસ્ય સ્તોષ્યામિ કિં ન્વ્ અહમ્ ॥

એકાવયવસૂક્ષ્માંશો યસ્યૈતદ્ અખિલં જગત્
કલ્પનાવયવાંશસ્ય તં સ્તોષ્યામિ કથં ત્વ્ અહમ્ ॥

નાગપત્નીભિર્ એવં વૈ સ્તૂયમાનસ્ય કાલિયઃ ॥

સ્તોત્રેણ પ્રણિપત્યોચેત્ કૃત્વા કરતલાઞ્જલિમ્ ॥

નમસ્ તે નાથ ભગવન્ પીતવસ્ત્રાચ્યુતેશ્વર ॥

પ્રસીદ મે જગન્નાથ ન જ્ઞાતં કિં મયા પ્રભો ॥

સદસદ્રૂપિણો યસ્ય બ્રહ્માદ્યાસ્ ત્રિદશોત્તમાઃ
પરમાર્થં ન જાનન્તિ તસ્ય સ્તોષ્યામિ કિં ન્વ્ અહમ્ ॥

બ્રહ્માદ્યૈર્ અર્ચ્યતે દિવ્યૈર્ યશ્ ચ પુષ્પાનુલેપનૈઃ
નન્દનાદિસમુદ્ભૂતૈઃ સો ઽર્ચ્યતે વા કથં મયા ॥

યસ્યાવતારરૂપાણિ દેવરાજઃ સદાર્ચતિ
ન વેત્તિ પરમં રૂપં સો ઽર્ચ્યતે વા કથં મયા ॥

વિષયેભ્યઃ સમાહૃત્ય સર્વાક્ષાણિ ચ યોગિનઃ
યમ્ અર્ચયન્તિ ધ્યાનેન સો ઽર્ચ્યતે વા કથં મયા ॥

હૃદિ સંકલ્પ્ય યદ્ રૂપં ધ્યાનેનાર્ચન્તિ યોગિનઃ
ભાવપુષ્પાદિભિર્ નાથઃ સો ઽર્ચ્યતે વા કથં મયા ॥

સો ઽહં તે દેવદેવેશ નાર્ચનાદૌ સ્તુતૌ ન ચ
સામર્થ્યવાન્ કૃપામાત્ર મનોવૃત્તિઃ પ્રસીદ મે ॥

સર્પજાતિર્ ઇયં ક્રૂરા યસ્યાં જાતો ઽસ્મિ કેશવ
તત્સ્વભાવો ઽયમ્ અત્રાસ્તિ નાપરાધો મમાચ્યુત ॥

સૃજ્યતે ભવતા સર્વં તથા સંહ્રીયતે જગત્
જાતિરૂપસ્વભાવાશ્ ચ સૃજ્યન્તે સૃજતા ત્વયા ॥

યથાહં ભવતા સૃષ્ટો જાત્યા રૂપેણ ચેશ્વર
સ્વભાવેન ચ સંયુક્તસ્ તથેદં ચેષ્ટિતં મયા ॥

યદ્ય્ અન્યથા પ્રવર્તેયં દેવદેવ તતો મયિ
ન્યાય્યો દણ્ડનિપાતો વૈ તવૈવ વચનં યથા ॥

તથાપિ યજ્ જગત્સ્વામી દણ્ડં પાતિતવાન્ મયિ
સ સોઢો ઽયં વરં દણ્ડસ્ ત્વત્તો નાન્યત્ર મે વરઃ ॥

હતવીર્યો હતવિષો દમિતો ઽહં ત્વયાચ્યુત
જીવિતં દીયતામ્ એકમ્ આજ્ઞાપય કરોમિ કિમ્ ॥

નાત્ર સ્થેયં ત્વયા સર્પ કદાચિદ્ યમુનાજલે
સભૃત્યપરિવારસ્ ત્વં સમુદ્રસલિલં વ્રજ ॥

મત્પદાનિ ચ તે સર્પ દૃષ્ટ્વા મૂર્ધનિ સાગરે
ગરુડઃ પન્નગરિપુસ્ ત્વયિ ન પ્રહરિષ્યતિ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સર્પરાજાનં મુમોચ ભગવાન્ હરિઃ
પ્રણમ્ય સો ઽપિ કૃષ્ણાય જગામ પયસાં નિધિમ્ ॥

પશ્યતાં સર્વભૂતાનાં સભૃત્યાપત્યબાન્ધવઃ
સમસ્તભાર્યાસહિતઃ પરિત્યજ્ય સ્વકં હ્રદમ્ ॥

ગતે સર્પે પરિષ્વજ્ય મૃતં પુનર્ ઇવાગતમ્
ગોપા મૂર્ધનિ ગોવિન્દં સિષિચુર્ નેત્રજૈર્ જલૈઃ ॥

કૃષ્ણમ્ અક્લિષ્ટકર્માણમ્ અન્યે વિસ્મિતચેતસઃ
તુષ્ટુવુર્ મુદિતા ગોપા દૃષ્ટ્વા શિવજલાં નદીમ્ ॥

ગીયમાનઃ સ ગોપીભિશ્ ચરિતૈશ્ ચારુચેષ્ટિતઃ ॥

સહિતો બલદેવેન નન્દેન ચ યશોદયા ॥

સંસ્તૂયમાનો ગોપૈશ્ ચ કૃષ્ણો વ્રજમ્ ઉપાગમત્ ॥