વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 5.37

એવં દૈત્યવધં કૃષ્ણો બલદેવસહાયવાન્
ચક્રે દુષ્ટક્ષિતીશાનાં તથૈવ જગતઃ કૃતે ॥

ક્ષિતેશ્ ચ ભારં ભગવાન્ ફાલ્ગુનેન સમં વિભુઃ
અવતારયામ્ આસ હરિઃ સમસ્તાક્ષૌહિણીવધાત્ ॥

કૃત્વા ભારાવતરણં ભુવો હત્વાખિલાન્ નૃપાન્ ॥

વ્યક્તો માનુષ્યકં ભાવં દેવદેવો જનાર્દનઃ ॥

કૃત્વા ચાન્યાનિ કાર્યાણિ દેવાનાં હિતકામ્યયા ॥

દુર્યોધનસ્ય વિપ્રર્ષે યુધિષ્ઠિરપુરોગમૈઃ ॥

પાણ્ડવૈર્ ભેદમ્ ઉત્પન્નમ્ ઉપેક્ષેત વિભુસ્ તદા ॥

અન્યમોદછતઃ [??] કૃષ્ણસ્ તતો વૈરમ્ અકારયત્ ॥

તત્ર હત્વા કુરૂન્ સર્વાન્ પાણ્ડવેયૈઃ પરસ્પરમ્ ॥

જગામ નિર્વૃતિં દેવો જગતાં પતિર્ ઈશ્વરઃ ॥

અક્ષોહિન્યો હતાસ્ તત્ર અષ્ટાદશ મહામુને ॥

શાપવ્યાજેન વિપ્રાણામ્ ઉપસંહૃતવાન્ કુલમ્ ॥

ઉત્સૃજ્ય દ્વારકાં કૃષ્ણસ્ ત્યક્ત્વા માનુષ્યમ્ આત્મભૂઃ
સાંશો વિષ્ણુમયં સ્થાનં પ્રવિવેશ પુનર્ નિજમ્ ॥

સ વિપ્રશાપવ્યાજેન સંજહ્રે સ્વકુલં કથમ્
કથં ચ માનુષં દેહમ્ ઉત્સસર્જ જનાર્દનઃ ॥

વિશ્વામિત્રસ્ તથા કણ્વો નારદશ્ ચ મહામુનિઃ ॥

દુર્વાસાદ્યાશ્ ચ ઋષયસ્ તીર્થે પિણ્ડારકે મુને ॥

પિણ્ડારકે મહાતીર્થે દૃષ્ટા યદુકુમારકૈઃ ॥

તતસ્ તે યૌવનોન્મત્તા ભાવિકાર્યપ્રચોદિતાઃ
સામ્બં જામ્બવતીપુત્રં ભૂષયિત્વા સ્ત્રિયં યથા ॥

પ્રસૃતાસ્ તાન્ મુનીન્ ઊચુઃ પ્રણિપાતપુરઃસરમ્
ઇયં સ્ત્રી પુત્રકામસ્ય બભ્રોઃ કિં જનયિષ્યતિ ॥

દિવ્યજ્ઞાનોપપન્નાસ્ તે વિપ્રલબ્ધાઃ કુમારકૈઃ ॥

મુનયઃ કુપિતાઃ પ્રોચુર્ મુસલં જનયિષ્યતિ ॥

સર્વયાદવસંહાર કારણં બલવત્તરમ્ ॥

યેનાખિલકુલોત્સાદો યાદવાનાં ભવિષ્યતિ ॥

કૃત્રિમસ્ ત્રિનાભિતલં ભીત્વાદ્યૈવં ભવિષ્યતિ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તાસ્ તૈઃ કુમારાસ્ તે આચચક્ષુર્ યથાતથમ્
ઉગ્રસેનાય મુસલં જજ્ઞે સામ્બસ્ય ચોદરાત્ ॥

તદ્ ઉગ્રસેનો મુસલમ્ અયશ્ચૂર્ણમ્ અકારયત્
જજ્ઞે સ ચૈરકાશ્ ચૂર્ણઃ પ્રક્ષિપ્તસ્ તૈર્ મહોદધૌ ॥

મુસલસ્યાથ લોહસ્ય ચૂર્ણિતસ્યાન્ધકૈર્ દ્વિજ
ખણ્ડં ચૂર્ણયિતું શેકુર્ નૈકં તે તોમરાકૃતિ ॥

તદ્ અપ્ય્ અમ્બુનિધૌ ક્ષિપ્તં મત્સ્યો જગ્રાહ જાલિભિઃ
ઘાતિતસ્યોદરાત્ તસ્ય લુબ્ધો જગ્રાહ તં જરાઃ ॥

વિજ્ઞાતપરમાર્થો ઽપિ ભગવાન્ મધુસૂદનઃ
નૈચ્છત્ તદ્ અન્યથાકર્તું વિધિના યત્ સમાહિતમ્ ॥

દેવૈશ્ ચ પ્રહિતો દૂતઃ પ્રણિપત્યાહ કેશવમ્
રહસ્ય્ એવમ્ અહં દૂતઃ પ્રહિતો ભગવન્ સુરૈઃ ॥

વસ્વશ્વિમરુદાદિત્ય રુદ્રસાધ્યાદિભિઃ સહ
વિજ્ઞાપયતિ વઃ શક્રસ્ તદ્ ઇદં શ્રૂયતાં પ્રભો ॥

ભારાવતારણાર્થાય વર્ષાણામ્ અધિકં શતમ્
ભગવાન્ અવતીર્ણો ઽત્ર ત્રિદશૈઃ સંપ્રસાદિતઃ ॥

દુર્વૃત્તા નિહતા દૈત્યા ભુવો ભારો ઽવતારિતઃ
ત્વયા સનાથાસ્ ત્રિદશા ભવન્તુ ત્રિદિવે સદા ॥

તદ્ અતીતં જગન્નાથ વર્ષાણામ્ અધિકં શતમ્
ઇદાનીં ગમ્યતાં સ્વર્ગો ભવતા યદિ રોચતે ॥

દેવૈર્ વિજ્ઞાપ્યતે ચેદં અથાત્રૈવ રતિસ્ તવ
તત્ સ્થીયતાં યથાકાલમ્ આખ્યેયમ્ અનુજીવિભિઃ ॥

યત્ ત્વમ્ આત્થાખિલં દૂત વેદ્મ્ય્ એતદ્ અહમ્ અપ્ય્ ઉત
પ્રારબ્ધ એવ હિ મયા યાદવાનામ્ અપિ ક્ષયઃ ॥

ભુવો નાદ્યાપિ ભારો ઽયં યાદવૈર્ અનિબર્હિતૈઃ
અવતાર્ય કરોમ્ય્ એતત્ સપ્તરાત્રેણ સત્વરઃ ॥

યથા ગૃહીતમ્ અમ્ભોધેર્ દત્ત્વાહં દ્વારકાભુવમ્
યાદવાન્ ઉપસંહૃત્ય યાસ્યામિ ત્રિદશાલયમ્ ॥

મનુષ્યદેહમ્ ઉત્સૃજ્ય સંકર્ષણસહાયવાન્
પ્રાપ્ત એવાસ્મિ મન્તવ્યો દેવેન્દ્રેણ તથા સુરૈઃ ॥

જરાસંધાદયો યે ઽન્યે નિહતા ભારહેતવઃ
ક્ષિતેસ્ તેભ્યઃ કુમારો ઽપિ યદૂનાં નાપચીયતે ॥

તદ્ એનં સુમહાભારમ્ અવતાર્ય ક્ષિતેર્ અહમ્
યાસ્યામ્ય્ અમરલોકસ્ય પાલનાય બ્રવીહિ તાન્ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તો વાસુદેવેન દેવદૂતઃ પ્રણમ્ય તમ્
મૈત્રેય દિવ્યયા ગત્યા દેવરાજાન્તિકં યયૌ ॥

ભગવાન્ અપ્ય્ અથોત્પાતાન્ દિવ્યભૌમાન્તરિક્ષગાન્
દદર્શ દ્વારકાપુર્યાં વિનાશાય દિવાનિશમ્ ॥

તાન્ દૃષ્ટ્વા યાદવાન્ આહ પશ્યધ્વમ્ અતિદારુણાન્
મહોત્પાતાઞ્ છમાયૈષાં પ્રભાસં યામ મા ચિરમ્ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તવતિ ગોવિન્દે યાતુકામે દિવં પુનઃ ॥

એવમ્ ઉક્તે તુ કૃષ્ણેન યાદવપ્રવરસ્ તતઃ ॥

મહાભાગવતઃ પ્રાહ પ્રણિપત્યોદ્ધવો હરિમ્
ભગવન્ યન્ મયા કાર્યં તદ્ આજ્ઞાપય સામ્પ્રતમ્
મન્યે કુલમ્ ઇદં સર્વં ભગવાન્ સંહરિષ્યતિ ॥

નાશાયાસ્ય નિમિત્તાનિ કુલસ્યાચ્યુત લક્ષયે ॥

ગચ્છ ત્વં દિવ્યયા ગત્યા મત્પ્રસાદસમુત્થયા
બદરીકાશ્રમં પુણ્યં ગન્ધમાદનપર્વતે
નરનારાયણસ્થાને તત્પાવિતમહીતલે ॥

મન્મના મત્પ્રસાદેન તત્ર સિદ્ધિમ્ અવાપ્સ્યસિ
અહં સ્વર્ગં ગમિષ્યામિ ઉપસંહૃત્ય વૈ કુલમ્ ॥

દ્વારકાં ચ મયા ત્યક્તાં સમુદ્રઃ પ્લાવયિષ્યતિ ॥

મદ્વેશ્મ ચૈતં મુક્ત્વૈવ ભયાન્ મત્તો જલાશયઃ ॥

તત્ર સંનિહિતશ્ ચાહં ભક્તાનાં હિતકામ્યયા ॥

ઇત્ય્ ઉક્તઃ પ્રણિપત્યૈનં જગામ સ તદોદ્ધવઃ
નરનારાયણસ્થાનં કેશવેનાનુમોદિતઃ ॥

તતસ્ તે યાદવાઃ સર્વે રથાન્ આરુહ્ય શીઘ્રગાન્
પ્રભાસં પ્રયયુઃ સાર્ધં કૃષ્ણરામાદિભિર્ દ્વિજ ॥

પ્રાપ્ય પ્રભાસં પ્રયતાઃ સ્નાતાસ્ તે કુકુરાન્ધકાઃ
ચક્રુસ્ તત્ર મુદા પાનં વાસુદેવાનુમોદિતાઃ ॥

પિબતાં તત્ર વૈ તેષાં સંઘર્ષેણ પરસ્પરમ્
અતિવાદેન્ધનો જજ્ઞે કલહાગ્નિઃ ક્ષયાવહઃ ॥

સ્વં સ્વં તુ ભુજ્યતાં તેષાં કલહો નિર્નિમિત્તયાઃ ॥

સંઘર્ષો વા દ્વિજશ્રેષ્ઠ તન્ મમાખ્યાતુમ્ અર્હસિ ॥

મૃષ્ટં મદીયમ્ અન્નં તે ન મૃષ્ટમ્ ઇતિ ભાષતામ્ ॥

મૃષ્ટામૃષ્ટકથા જજ્ઞે સંઘર્ષકલહૌ તદા ॥

તતશ્ ચાન્યોન્યમ્ અભ્યેત્ય ક્રોધસંરક્તલોચનાઃ ॥

જઘ્નુઃ પરસ્પરં તે તુ શસ્ત્રૈર્ દૈવબલાત્કૃતાઃ
ક્ષીણશસ્ત્રાશ્ ચ જગૃહુઃ પ્રત્યાસન્નામ્ અથૈરકામ્ ॥

એરકા તુ ગૃહીતા તૈર્ વજ્રભૂતેવ લક્ષ્યતે
તયા પરસ્પરં જઘ્નુઃ સંપ્રહારે સુદારુણે ॥

પ્રદ્યુમ્નસામ્બપ્રમુખાઃ કૃતવર્માથ સાત્યકિઃ
અનિરુદ્ધાદયશ્ ચાન્યે પૃથુર્ વિપૃથુર્ એવ ચ ॥

ચારુવર્મા ચારુકશ્ ચ તથાક્રૂરાદયો દ્વિજ
એરકારૂપિભિર્ વજ્રૈસ્ તે નિજઘ્નુઃ પરસ્પરમ્ ॥

નિવારયામ્ આસ હરિર્ યાદવાંસ્ તે ચ કેશવમ્
સહાયં મેનિરે પ્રાપ્તં તે નિજઘ્નુઃ પરસ્પરમ્ ॥

કૃષ્ણો ઽપિ કુપિતસ્ તેષામ્ એરકામુષ્ટિમ્ આદદે
વધાય સો ઽપિ મુસલં મુષ્ટિર્ લોહમ્ અભૂત્ તદા ॥

જઘાન તેન નિઃશેષાન્ યાદવાન્ આતતાયિનઃ
જઘ્નુશ્ ચ સહસાભ્યેત્ય તથાન્યે વૈ પરસ્પરમ્ ॥

તતશ્ ચાર્ણવમધ્યેન જૈત્રો ઽસૌ ચક્રિણો રથઃ
પશ્યતો દારુકસ્યાશુ હૃતો ઽશ્વૈર્ દ્વિજસત્તમ ॥

ચક્રં તથા ગદા શાર્ઙ્ગ તૂણી શઙ્ખો ઽસિર્ એવ ચ
પ્રદક્ષિણં હરિં કૃત્વા જગ્મુર્ આદિત્યવર્ત્મના ॥

ક્ષણેન નાભવત્ કશ્ચિદ્ યાદવાનામ્ અઘાતિતઃ
ઋતે કૃષ્ણં મહાબાહું દારુકં ચ મહામુને ॥

ચઙ્ક્રમ્યમાણૌ તૌ રામં વૃક્ષમૂલે કૃતાસનમ્
દદૃશાતે મુખાચ્ ચાસ્ય નિષ્ક્રામન્તં મહોરગમ્ ॥

નિષ્ક્રમ્ય સ મુખાત્ તસ્ય મહાભોગો ભુજંગમઃ
પ્રયયાવ્ અર્ણવં સિદ્ધૈઃ પૂજ્યમાનસ્ તથોરગૈઃ ॥

તતો ઽર્ઘમ્ આદાય તદા જલધિઃ સંમુખં યયૌ
પ્રવિવેશ ચ તત્તોયં પૂજિતઃ પન્નગોત્તમૈઃ ॥

દૃષ્ટ્વા બલસ્ય નિર્યાણં દારુકં પ્રાહ કેશવઃ
ઇદં સર્વં ત્વમ્ આચક્ષ્વ વસુદેવોગ્રસેનયોઃ ॥

નિર્યાણં બલભદ્રસ્ય યાદવાનાં તથા ક્ષયમ્
યોગે સ્થિત્વાહમ્ અપ્ય્ એતત્ પરિત્યક્ષ્યે કલેવરમ્ ॥

વાચ્યશ્ ચ દ્વારકાવાસી જનઃ સર્વસ્ તથાહુકઃ
યથેમાં નગરીં સર્વાં સમુદ્રઃ પ્લાવયિષ્યતિ ॥

તસ્માદ્ ભવદ્ભિઃ સજ્જૈસ્ તુ પ્રતીક્ષ્યો હ્ય્ અર્જુનાગમઃ
ન સ્થેયં દ્વારકામધ્યે નિષ્ક્રાન્તે તત્ર પાણ્ડવે ॥

તેનૈવ સહ ગન્તવ્યં યત્ર યાતિ સ કૌરવઃ ॥

ગત્વા ચ બ્રૂહિ કૌન્તેયમ્ અર્જુનં વચનાન્ મમ
પાલનીયસ્ ત્વયા શક્ત્યા જનો ઽયં મત્પરિગ્રહઃ ॥

ઇત્ય્ અર્જુનેન સહિતો દ્વારવત્યા ભવાઞ્ જનમ્
ગૃહીત્વા યાતુ વજ્રશ્ ચ યદુરાજો ભવિષ્યતિ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તો દારુકઃ કૃષ્ણં પ્રણિપત્ય પુનઃ પુનઃ
પ્રદક્ષિણં ચ બહુશઃ કૃત્વા પ્રાયાદ્ યથોદિતમ્ ॥

સ ગત્વા ચ તથા ચક્રે દ્વારકાયાં તથાર્જુનમ્
આનિનાય મહાબુદ્ધિર્ વજ્રં ચક્રે તથા નૃપમ્ ॥

ભગવાન્ અપિ ગોવિન્દો વાસુદેવાત્મકં પરમ્
બ્રહ્માત્મનિ સમારોપ્ય સર્વભૂતેષ્વ્ અધારયત્ ॥

નિષ્પ્રપઞ્ચે મહાભાગ સંયોજ્યાત્માનમ્ આત્મનિ ॥

તુર્યાવસ્થસલીલં ચ શેતે સ્મ પુરુષોત્તમઃ ॥

સંમાનયન્ દ્વિજવચો દુર્વાસા યદ્ ઉવાચ હ
યોગયુક્તો ઽભવત્ પાદં કૃત્વા જાનુનિ સત્તમ ॥

આયયૌ ચ જરા નામ સ તદા તત્ર લુબ્ધકઃ
મુસલાવશેષલોહૈક સાયકન્યસ્તતોમરઃ ॥

સ તત્પાદં મૃગાકારમ્ અવેક્ષ્યારાદ્ અવસ્થિતઃ
તલે વિવ્યાધ તેનૈવ તોમરેણ દ્વિજોત્તમ ॥

ગતશ્ ચ દદૃશે તત્ર ચતુર્બાહુધરં નરમ્
પ્રણિપત્યાહ ચૈવૈનં પ્રસીદેતિ પુનઃ પુનઃ ॥

અજાનતા કૃતમ્ ઇદં મયા હરિણશઙ્કયા
ક્ષમ્યતાં નાત્મપાપેન દગ્ધં માં દગ્ધુમ્ અર્હસિ ॥

તતસ્ તં ભગવાન્ આહ ન તે ઽસ્તિ ભયમ્ અણ્વ્ અપિ
ગચ્છ ત્વં મત્પ્રસાદેન લુબ્ધ સ્વર્ગં સુરાસ્પદમ્ ॥

વિમાનમ્ આગતં સદ્યસ્ તદ્વાક્યસમનન્તરમ્
આરુહ્ય પ્રયયૌ સ્વર્ગં લુબ્ધકસ્ તત્પ્રસાદતઃ ॥

ગતે તસ્મિન્ સ ભગવાન્ સંયોજ્યાત્માનમ્ આત્મનિ
બ્રહ્મભૂતે ઽવ્યયે ઽચિન્ત્યે વાસુદેવમયે ઽમલે ॥

અજન્મન્ય્ અજરે ઽનાશિન્ય્ અપ્રમેયે ઽખિલાત્મનિ
તત્યાજ માનુષં દેહમ્ અતીત્ય ત્રિવિધાં ગતિમ્ ॥