Viṣṇupurāṇa (critical edition) · Chapter 5.27

śambareṇa hṛto vīraḥ pradyumnaḥ sa kathaṃ mune
śambaraś ca mahāvīryaḥ pradyumnena kathaṃ hataḥ //

yas tenāpahṛtaḥ pūrvaṃ sa kathaṃ vijaghāna tam //

etad vistarataḥ śrotum icchāmi sakalaṃ guro //

ṣaṣṭhe 'hni jātamātraṃ tu pradyumnaṃ sūtikāgṛhāt
mamaiṣa hanteti mune hṛtavān kālaśambaraḥ //

hṛtvā cikṣepa caivainaṃ grāhogre lavaṇārṇave
kallolajanitāvarte sughore makarālaye //

patitaṃ tatra caivaiko matsyo jagrāha bālakam
na mamāra ca tasyāpi jaṭharānaladīpitaḥ //

matsyabandhaiś ca matsyo 'sau matsyair anyaiḥ saha dvija
ghātito 'suravaryāya śambarāya niveditaḥ //

tasya māyāvatī nāma patnī sarvagṛheśvarī
kārayām āsa sūdānām ādhipatyam aninditā //

dārite matsyajaṭhare dadṛśe sātiśobhanam
kumāraṃ manmathataror dagdhasya prathamāṅkuram //

ko 'yaṃ katham ayaṃ matsya jaṭharaṃ samupāgataḥ
ity evaṃ kautukāviṣṭāṃ tāṃ tanvīṃ prāha nāradaḥ //

ayaṃ samastajagataḥ sūtisaṃhārakarmaṇaḥ
śambareṇa hṛto viṣṇos tanayaḥ sūtikāgṛhāt //

kṣiptaḥ samudre matsyena nigīrṇas te vaśaṃ gataḥ
nararatnam idaṃ subhru visrabdhā paripālaya //

nāradenaivam uktā sā pālayām āsa taṃ śiśum
bālyād evātirāgeṇa rūpātiśayamohitā //

sa yadā yauvanābhoga bhūṣito 'bhūn mahāmune
sābhilāṣā tadā sā tu babhūva gajagāminī //

māyāvatī dadau cāsmai māyāḥ sarvā mahātmane
pradyumnāyānurāgāndhā tannyastahṛdayekṣaṇā //

antrāntare bhīṣmakasya dākṣiṇyā tasya bhūpateḥ //

śuśrāva rukmiṇīṃ kṛṣṇaḥ kanyāṃ rūpeṇa viśrutām //

sāpi śuśrāva kaṃsāriṃ kṛṣṇaṃ kamalalocanam //

abhilāṣarasodāraṃ kim apy āste manas tayoḥ //

bhīṣmakasyātmajo rukmī bhujaśālī raṇotkaṭaḥ //

vīro bibharti yaḥ spardhāṃ bhuvi bhārgavabhīṣmayoḥ //

anujāṃ rukmiṇīṃ dṛptaḥ sa kṛṣṇenārthitaḥ sadā //

na dadau kaṃsadāso 'yam iti dveṣād udāharat //

tato jarāsandhagirā śiśupālāya bhūbhuje //

tāṃ dattam udyayau putrīṃ bhīṣmakaḥ putrasaṃmate //

vasudevas vasuḥ putraḥ śiśupālo 'tha tatpurīm //

kṛṣṇādibhir vṛṣṇivīrair varayātrānimantritaiḥ //

dantavakrajarāsandha mukhyaiś ca saha rājabhiḥ //

sa vivāhotsave prāyād bhīṣmakeṇābhipūjitaḥ //

bhavānīpūjitavyagrāṃ tatra locanacandrikām //

dadarśa rukmiṇīṃ kṛṣṇaḥ kṛṣṇasārāyatekṣaṇām //

dṛṣṭvā tām atha vaikuṇṭhaḥ sotkaṇṭhāṃ manmathākulaḥ //

jahāra paśyatāṃ nṝṇāṃ sahasā bhīṣmakātmajām //

na hatvā malinācāraṃ kṛṣṇaṃ durnayakāriṇam //

svapuraṃ samupeṣyāmi vīravrataparicyutaḥ //

ity uktvā ratham āruhya vīrair anugato nṛpaḥ //

vātoddhūtapatākāgraḥ sa yayau nādayan diśaḥ //

dūrād āyāntam ālokya rathastho rukmiṇīsakhaḥ //

tasthau hariḥ parāvṛttya karṇāntākṛṣṭakārmukaḥ //

divyāstravarṣiṇaḥ śauric chittvā sarvāyudhāny atha //

rukmiṇaṃ tīvranārācair vivyādha hṛdaye nimiḥ //

mūrcchite patite tasmin vidrute rājamaṇḍale //

rarakṣa śaurir dayayā rukmiṇāṃ rukmiṇīgirā //

yāte dvāravatīṃ kṛṣṇe vinivṛtteṣu vṛṣṇiṣu //

kuṇḍinākhyaṃ puraṃ rukmī praviveśa na lajjayā //

pratijayāparityaktaḥ puraḥ saṃvidadhe puram //

puraṃ bhojakaṭaṃ nāma mānabhaṅgaṃ vicintayan //

jayaśriyam ivādāya śriyaṃ mūrtyantarāgatām //

kāmas tu vāsudevāṃśo dagdhaḥ prākchūdramanyunā //

dehopapattaye bhūyas tam eva pratyapadyata //

sa eva xx vaidarbhyāṃ kṛṣṇavīryasamudbhavaḥ //

pradyumna iti vikhyātaḥ arvato navamaḥ pituḥ //

taṃ śambaraḥ kālarūpī hṛtvā tokam anirdiśam //

sa viditvātmanaḥ śatruṃ prāsyodanvaty agād gṛham //

taṃ nirjagāra balavān mīnaḥ so 'py aparaiḥ saha //

vṛto jālena mahatā gṛhīto matsyajīvibhiḥ //

taṃ śambarāya kaivartā upājahur upāyanam //

sūdā mahānasaṃ nītvā vidyan svadhitinā drutam //

dṛṣṭvā tad udare bālaṃ māyāvatyai nyavedayan //

nārado 'kathayat sarvaṃ tasyāḥ śaṅkitacetasaḥ //

bālasya tattvam utpattiṃ matsyodaraniveśanam //

sā ca kāmasya vai patnī ratir nāma yaśasvinī //

patyur nirdagdhadehasya dehotpattiṃ pratīkṣitī //

nirūpitā śambareṇa sā sūpaudanasādhane //

kāmadevaṃ śiśuṃ buddhvā cakre snehaṃ tadārbhake //

nātidīrgheṇa kālena sa kārṣṇī rūḍhayauvanaḥ //

janayām āsa nārīṇāṃ vīkṣantīnāṃ suvibhramam //

prasajjantīṃ tu tām āha sa kārṣṇiḥ kamalekṣaṇām
mātṛbhāvām apāhāya kim evaṃ vartase 'nyathā //

sā cāsmai kathayām āsa na putras tvaṃ mameti vai
tanayaṃ tvām ayaṃ viṣṇor hṛtavān kālaśambaraḥ //

kṣiptaḥ samudre matsyasya saṃprāpto jaṭharān mayā
sā tu roditi te mātā kāntādyāpy ativatsalā //

ity uktaḥ śambaraṃ yuddhe pradyumnaḥ sa samāhvayat
krodhākulīkṛtamanā yuyudhe ca mahābalaḥ //

hatvā sainyam aśeṣaṃ tu tasya daityasya mādhaviḥ
saptamāyā vyatikramya māyāṃ saṃyuyuje 'ṣṭamīm //

tayā jaghāna taṃ daityaṃ māyayā kālaśambaram
utpatya ca tayā sārdham ājagāma pitur gṛham //

antaḥpure nipatitaṃ māyāvatyā samanvitam
taṃ dṛṣṭvā kṛṣṇasaṃkalpā babhūvuḥ kṛṣṇayoṣitaḥ //

rukmiṇī cāvadat premṇā sāsradṛṣṭir aninditā
dhanyāyā khalv ayaṃ putro vartate navayauvane //

asmin vayasi putro me pradyumno yadi jīvati
sabhāgyā jananī vatsa tvayā kāpi vibhūṣitā //

athavā yādṛśaḥ sneho mama yādṛg vapus tava
harer apatyaṃ suvyaktaṃ bhavān vatsa bhaviṣyati //

etasminn antare prāptaḥ saha kṛṣṇena nāradaḥ
antaḥpuracarāṃ devīṃ rukmiṇīṃ prāha harṣayan //

eṣa te tanayaḥ subhru hatvā śambaram āgataḥ
hṛto yenābhavad bālo bhavatyāḥ sūtikāgṛhāt //

iyaṃ māyāvatī bhāryā tanayasyāsya te satī
śambarasya na bhāryeyaṃ śrūyatām atra kāraṇam //

manmathe tu gate nāśaṃ tadudbhavaparāyaṇā
śambaraṃ mohayām āsa māyārūpeṇa rūpiṇī //

vihārādyupabhogeṣu rūpaṃ māyāmayaṃ śubham
darśayām āsa daityasya tasyeyaṃ madirekṣaṇā //

kāmo 'vatīrṇaḥ putras te tasyeyaṃ dayitā ratiḥ
viśaṅkā nātra kartavyā snuṣeyaṃ tava śobhanā //

tato harṣasamāviṣṭā rukmiṇī keśavas tathā
nagarī ca samastā sā sādhu sādhv ity abhāṣata //

ciranaṣṭena putreṇa saṃgatāṃ prekṣya rukmiṇīm
avāpa vismayaṃ sarvo dvāravatyāṃ janas tadā //